I UK 40/14

Sygn. akt I UK 40/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania J. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 lipca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego w K. z 27 marca 2013 r. i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzją z 18 grudnia 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, powołując

się na ustawę z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (tekst

jednolity: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) odmówił J. M. prawa do renty z

tytułu niezdolności do pracy.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca domagał się zmiany

zaskarżonej decyzji i przyznania renty. Wskazał, że od 30 lat choruje na łuszczycę,

a z uwagi na nasilenie choroby w ostatnich latach nie mógł pracować. Ponadto w

2012 r. rozpoznano u niego nowotwór złośliwy korzeni języka. W odpowiedzi na

odwołanie organ rentowy domagał się jego oddalenia.

Wyrokiem z 27 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w K. zmienił zaskarżoną

decyzję w ten sposób, że przyznał J. M. rentę z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy od 1 listopada 2012 r. do 30 listopada 2013 r., a w dalszym zakresie

odwołanie oddalił.

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca, ur. 17 września 1955 r., ma

wykształcenie zasadnicze zawodowe - mechanik samochodowy, wykonywał

ostatnio pracę w ochronie mienia, obecnie nie jest zatrudniony. O przyznanie prawa

do renty z tytułu niezdolności do pracy zwrócił się do ZUS 5 listopada 2012 r.

Lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z 23 listopada 2012 r. uznał wnioskodawcę za

całkowicie niezdolnego do pracy od 16 maja 2012 r. do 30 listopada 2013 r.

W dziesięcioleciu przypadającym zarówno przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę,

tj. od 5 listopada 2002 r. do 4 listopada 2012 r., jak i przed dniem powstania

niezdolności do pracy, tj. od 16 maja 2002 r. do 15 maja 2012 r., wnioskodawca

udowodnił odpowiednio 1 rok, 7 miesięcy i 7 dni oraz 1 rok, 3 miesiące i 6 dni

okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto wnioskodawca udowodnił 26 lat,

9 miesięcy i 23 dni okresów składkowych na przestrzeni całego życia.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał odwołanie za częściowo

uzasadnione. Sąd wskazał na art. 57 ust. 1 oraz art. 58 ust. 1, 2 i 4 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, stwierdzając, że stosownie do utrwalonego w

judykaturze poglądu, w szczególności uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2006 r., I UZP 5/05) renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje

ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący, co

3

najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny

do pracy, bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy

pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego, przypadającego w ciągu

ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem

powstania niezdolności do pracy. Skoro więc wnioskodawca jest całkowicie

niezdolny do pracy od 16 maja 2012 r. do 30 listopada 2013 r., a niezdolność ta

powstała nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania okresu ubezpieczenia, to

mimo, że nie udowodnił 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego

przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed dniem powstania

niezdolności do pracy lub przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę, jednakże

udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący ponad 25 lat, to w świetle

wyżej powołanej uchwały zwolniony jest z obowiązku legitymowania się

przedmiotowym 5- letnim stażem. Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał odwołanie

za zasadne i zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

przyznał wnioskodawcy prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od

daty złożenia wniosku, tj. od 1 listopada 2012 r. do 30 listopada 2013 r., oddalając

odwołanie w pozostałym zakresie.

W apelacji od tego wyroku Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zarzucając

naruszenie art. 57 w związku z art. 58 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skarga kasacyjną Sąd Apelacyjny

zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w punkcie 1 i oddalił odwołanie. Sąd

Apelacyjny uznał, że wyrok ten narusza obowiązujące przepisy prawa

materialnego. Sąd pierwszej instancji oparł się na art. 57 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, w myśl którego, ustępu 1 pkt. 3 nie stosuje się do

ubezpieczonego który udowodnił okres składkowy nieskładkowy wynoszący 25 lat

(dla mężczyzny) oraz jest całkowicie niezdolny do pracy. Art. 57 ust. 1 pkt. 3 mówi,

że niezdolność do pracy musi powstać w okresach o których mowa w art. 6 ust. 1

pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b), pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i lit. a), pkt 10 lit. a), pkt 11-12,

13 lit. a), pkt 14 lit a) i pkt 15-17 oraz art. 7 pkt 1-4, lit. a), pkt 6 i 12, albo nie później

niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Wykładnia powyższego przepisu,

zgodnie z przyjętym w judykaturze poglądem, poszła w kierunku, że do nabycia

4

prawa na jego podstawie nie ma potrzeby wykazywania również przewidzianego w

art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego,

przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o

rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Jednakże ten stan uległ

zmianie z chwilą wprowadzenia z dniem 23 września 2011 r. do art. 58 ustawy

ustępu 4, który skonkretyzował i zaostrzył warunki nabycia prawa do renty dla osób

mających długi staż pracy, całkowicie niezdolnych do pracy, które nie spełniają

przesłanek z art. 57 ust. 1 pkt. 2 ustawy. W myśl art. 58 ust. 4, przepisu ust. 2

(warunek posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego,

przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o

rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy) nie stosuje się do

ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6,

wynoszący co najmniej 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do

pracy. Nie ulega wątpliwości, że wnioskodawca, nie spełnia powyższych warunków,

gdyż nie legitymuje się 30- letnim stażem składkowym, dlatego też nie może nabyć

prawa do renty na podstawie cytowanego wyżej przepisu. Nie ma również podstaw

do przyznania wnioskodawcy renty w oparciu o zasady ogólne wynikające z art. 57

ust. 1 ustawy, albowiem mimo, że wnioskodawca jest osobą niezdolną do pracy i to

w stopniu całkowitym (pkt. 1 ust. 1 art. 57) i niezdolność ta powstała w okresie

wymaganym ustawą (pkt. 3 ust. 1 art. 57), to nie spełnia przesłanki określonej w

pkt. 2 ust. 1 art. 57 w związku z art. 58 ust. 2 i ust. 1 pkt. 5. Nie ma bowiem

pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego, przypadającego w ciągu

ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę (od 5 listopada

2002 r. do 4 listopada 2012 r.) lub przed dniem powstania niezdolności do pracy

(od 16 maja 2002 r. do 15 maja 2012 r.), a jedynie rok i kilka miesięcy. Należy

podkreślić, że data powstania niezdolności do pracy wnioskodawcy (od 16 maja

2012 r.) ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS ma charakter wiążący.

Wnioskodawca bowiem nie wniósł od tego orzeczenia sprzeciwu. Niewniesienie

sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika oznacza, że ubezpieczony zgadza się,

że wszystkie stwierdzenia w nim zawarte (w tym data powstania niezdolności do

pracy) są prawdziwe, a tym samym proces ustalania okoliczności faktycznych,

mających znaczenie dla nabycia prawa do świadczenia zostaje zakończony (zob.

5

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., II UZP 17/05, OSNP 2006 nr

15-16, poz. 245). W świetle powyższego w niniejszym postępowaniu nie ma

możliwości ustalenia ewentualnie wcześniejszej daty powstania np. częściowej

niezdolności do pracy wnioskodawcy i rozważania przesłanek do nabycia renty na

zasadach ogólnych. W konsekwencji powoływane przez apelującego okoliczności

dotyczące jego długoletniego (ponad 30 lat) leczenia na łuszczycę, nie mogą

odnieść zamierzonego skutku. Mając powyższe na względzie, Sąd Apelacyjny

zmienił zaskarżony wyrok w pkt. I i oddalił odwołanie w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c.

Ubezpieczony zaskarżył powyższy wyrok w całości zarzucając w skardze

kasacyjnej: (I) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik

sprawy, a polegające na niezastosowaniu art. 4779

§ 31

k.p.c. w związku z art. 386

§ 3 k.p.c. i nieodrzuceniu odwołania wnioskodawcy z 3 stycznia 2013 r. od decyzji

organu rentowego; (II) naruszenie prawa materialnego, przez błędną jego

wykładnię, a w szczególności art. 67 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP oraz

art. 14 ust. 3 i art. 58 ust. 2 ustawy z o emeryturach i rentach z FUS, która zamyka

sądom powszechnym drogę do samodzielnej analizy orzeczenia lekarza orzecznika

lub orzeczenia komisji lekarskiej.

W uzasadnieniu podstaw skargi wskazano, między innymi, że z treści

odwołania wnioskodawcy z 3 stycznia 2013 r. od decyzji organu rentowego,

odmawiającej mu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, wynika, że jest ono

oparte wyłącznie na zarzutach dotyczących orzeczenia lekarskiego. W

szczególności, w ciągu ostatnich 10 lat wnioskodawca nie mógł pracować ze

względu na swoją „uciążliwą przewlekłą chorobę jaką jest łuszczyca”, która w

ostatnich latach bardzo się nasiliła. Odwołujący się jednoznacznie kwestionował

ustalenia orzeczenia lekarza orzecznika ZUS w zakresie daty powstania

niezdolności do pracy, składając na potwierdzenie tych zarzutów do akt obszerną

dokumentację, obrazującą historię jego choroby.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona, ponieważ trafnie wskazano na naruszenie przez

wyrok Sądu drugiej instancji art. 4779

§ 31

k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, „sąd

6

odrzuci odwołanie w sprawie o świadczenie z ubezpieczeń społecznych, do którego

prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do

samodzielnej egzystencji, a podstawę do wydania decyzji stanowi orzeczenie

lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli osoba

zainteresowana nie wniosła sprzeciwu od tego orzeczenia do komisji lekarskiej

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i odwołanie jest oparte wyłącznie na zarzutach

dotyczących tego orzeczenia. Jeżeli odwołanie opiera się także na zarzucie

nierozpatrzenia wniesionego po terminie sprzeciwu od tego orzeczenia, a

wniesienie sprzeciwu po terminie nastąpiło z przyczyn niezależnych od osoby

zainteresowanej, sąd uchyla decyzję, przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania organowi rentowemu i umarza postępowanie. W takim przypadku

organ rentowy kieruje sprzeciw do rozpatrzenia do komisji lekarskiej Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych.” Należy zaznaczyć, że zasadność tego zarzutu odnosi

się jedynie do zdania pierwszego przytoczonego przepisu, bowiem nie ulega

wątpliwości, że ubezpieczony nie podniósł w odwołaniu zarzutu nierozpatrzenia

wniesionego po terminie sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika i, w świetle

ustaleń faktycznych, sprzeciwu takiego nie składał. Z treści uzasadnienia podstaw

skargi wynika zresztą, że rozpatrywany zarzut odnosi się do zdania pierwszego

art. 4779

§ 31

k.p.c. Zgodnie z wykładnią przedstawioną w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., II UZP 17/05 (OSNP 2006 nr 15-16,

poz. 245), na podstawie art. 4779

§ 31

k.p.c. sąd odrzuca odwołanie, w którym

ubezpieczony podnosi wyłącznie zarzuty przeciwko orzeczeniu lekarza orzecznika

ZUS w kwestiach określonych w art. 14 ust. 1 pkt 1 - 5 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd

Najwyższy wyjaśnił, między innymi, że niewniesienie sprzeciwu od orzeczenia

lekarza orzecznika oznacza, że ubezpieczony zgadza się, że wszystkie

stwierdzenia w nim zawarte są prawdziwe, a tym samym proces ustalania

okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla nabycia prawa do świadczenia

zostaje zakończony. Sąd Apelacyjny, przytaczając powyższy pogląd prawny Sądu

Najwyższego wskazał, że w jego świetle „w niniejszym postępowaniu nie ma

możliwości ustalenia ewentualnie wcześniejszej daty powstania np. częściowej

7

niezdolności do pracy wnioskodawcy”, w konsekwencji czego powoływane przez

ubezpieczonego (którego Sąd odwoławczy omyłkowo nazwał „apelującym”)

okoliczności dotyczące jego długoletniego (ponad 30 lat) leczenia z uwagi na

łuszczycę, nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Oddalając apelację, Sąd nie

wziął jednak pod uwagę, że niezależnie od wyżej przytoczonych wniosków

wyprowadzonych przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały z

art. 4779

§ 31

zdanie pierwsze k.p.c., przepis ten nakazuje odrzucenie odwołania w

wypadku, gdy w sprawie o świadczenie z ubezpieczeń społecznych, do którego

prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do

samodzielnej egzystencji, nie wniesiono sprzeciwu wobec orzeczenia lekarza

orzecznika, a odwołanie jest oparte wyłącznie na zarzutach dotyczących tego

orzeczenia. W tym zakresie przepis ten nie został przez Sąd zastosowany, podczas

gdy jego zastosowanie powinno wyrażać się w rozważeniu, czy istotnie treść

odwołania nie wskazuje, jak twierdzi się w uzasadnieniu podstaw skargi kasacyjnej,

że ubezpieczony opiera je wyłącznie na kwestionowaniu orzeczenia lekarza

orzecznika, w którym pominięto wcześniejsze schorzenia wnioskodawcy mogące

wskazywać np. na częściową niezdolność do pracy. Pozytywne rozstrzygnięcie tej

kwestii, tj. uznanie, że tak jest w istocie rzeczy, powinno prowadzić do odrzucenia

odwołania.

Za nieuzasadniony należy natomiast uznać zarzut naruszenia prawa

materialnego, w szczególności art. 67 ust. 1 zdanie 1 Konstytucji RP oraz art. 14

ust. 3 i art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jak wynika z

argumentacji pełnomocnika skarżącego, zarzut ten zmierza do przekonania Sądu

Najwyższego, że przedstawiona wyżej wykładnia art. 4779

§ 31

k.p.c., zgodnie z

którą, niewniesienie sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika oznacza, że

ubezpieczony zgadza się, że wszystkie stwierdzenia w nim zawarte są prawdziwe,

jest nieprawidłowa w sytuacji, gdy organ rentowy nie poinformował wnioskodawcy o

wszystkich konsekwencjach tego orzeczenia, w szczególności wynikających z

ustawy emerytalnej, to jest art. 57 ust. 1 pkt 2 i 3 w związku z art. 58 ust. 1 i 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W rezultacie, zdaniem skarżącego, w razie

braku takiej informacji, sąd nie może być związany ustaleniami zawartymi w

orzeczeniu, co powinno prowadzić do ich weryfikacji w postępowaniu sądowym.

8

Argumentacja ta jest nieprzekonująca. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu powołanej

wyżej uchwały Sądu Najwyższego z 15 marca 2006 r., II UZP 17/05, postępowanie

przed lekarzem orzecznikiem rozstrzyga o faktach, które na tym etapie

postępowania rentowego nie mogą być widziane w kontekście kryterium

„korzystności” decyzji wydawanej w następstwie orzeczenia lekarskiego. Warto też

dodać, że pouczenie o prawie do sprzeciwu jest sporządzane bezpośrednio po

orzeczeniu lekarza orzecznika, kiedy jeszcze także organ nie wie (co najmniej

oficjalnie), jakie mogą być jego konsekwencje prawne, skoro określa je dopiero w

wydanej z uwzględnieniem tego orzeczenia decyzji. W tej sytuacji, twierdzenie

skarżącego, że przyjęta przez Sąd Apelacyjny, za Sądem Najwyższym, wykładnia

narusza wskazane w skardze przepisy prawa materialnego, jest nieuzasadnione.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.