III UK 196/13

Sygn. akt III UK 196/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania Z. D.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 lipca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 24 lipca 2013 r. oddalił apelację wnioskodawcy Z.

D. od wyroku Sądu Okręgowego w T. z 30 października 2012 r., oddalającego jego

odwołanie od decyzji pozwanego z 26 kwietnia 2012 r., którą odmówiono

wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury wobec niewykazania 15 lat pracy

w szczególnych warunkach. Pozwany uznał 6 lat, 3 miesiące i 23 dni pracy w

2

szczególnych warunkach w Hucie […] od 11 maja 1992 r. do 31 grudnia 1998 r.

Dalszy spór koncentrował się na kwestii czy wnioskodawca w czasie zatrudnienia w

Fabryce […] od 1 września 1969 r. do 31 października 1991 r. jako tokarz a później

ustawiacz maszyn wykonywał pracę w szczególnych warunkach. Odpowiedź była

negatywna. Ustalono, że zatrudnienie wnioskodawcy na stanowisku ustawiacza nie

było pracą w warunkach szczególnych z wykazu A, dział III, poz. 45, stanowiącego

załącznik do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze (dalej jako rozporządzenie z 1983 r.). Sąd Apelacyjny uzupełnił

postępowanie dowodowe o opinię biegłego na okoliczność czy wnioskodawca w

czasie zatrudnienia na stanowisku ustawiacza wykonywał pracę w szczególnych

warunkach wymienioną w wykazie A, dział III, poz. 45 pkt 11 zarządzenia nr 3

Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z 30 marca 1985 r. (dalej jako

zarządzenie z 1985 r.). Biegły nie stwierdził, iżby wnioskodawca wykonywał taką

pracę, jednocześnie podał, że praca wnioskodawcy była pracą o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości. Wnioskodawca

pracował przy urządzeniach obróbki skrawaniem, a więc nie były to agregaty

przeróbki plastycznej o jakich mowa w wskazanym zarządzeniu. Brak jest w nim

zapisu, który można by przyporządkować wnioskodawcy. Prace przy obsłudze

maszyn i urządzeń do obróbki skrawaniem nie zostały ujęte w wykazie A do

rozporządzenia z 1983 r. Sąd Apelacyjny opinię biegłego uznał za miarodajną.

Stwierdził jednak, że ocena biegłego dotycząca uciążliwego i szkodliwego dla

zdrowia charakteru pracy wnioskodawcy nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia,

gdyż warunkiem przyznania prawa do emerytury w obniżonym wieku jest

wykonywanie pracy na stanowisku wymienionym w rozporządzeniu z 1983 r.

Wnioskodawca nie wykonywał pracy na stanowisku wymienionym w wykazie

stanowiącym załącznik do rozporządzenia z 1983 r. Wykonywanie prac na innych

stanowiskach nie daje takiego uprawnienia.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie: 1) art. 184 ustawy

z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (dalej ustawa emerytalna) w

związku z § 4 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. przez uznanie, że nie przysługuje

mu emerytura w obniżonym wieku z tytułu pracy w warunkach szczególnych, w

3

sytuacji gdy spełnia wszelkie warunki do przyznania emerytury, w szczególności

posiada okres składkowy ponad 40 lat oraz wykonywał pracę w szczególnych

warunkach przez ponad 15 lat, w tym w Hucie […] przez 6 lat, 3 miesiące i 23 dni

oraz przez co najmniej 8 lat i 9 miesięcy na stanowisku ustawiacza maszyn w

Fabryce […] wymienionym w wykazie A dział III poz. 45 rozporządzenia z 7 lutego

1983 r.; 2) art. 32 ust. 2 i 4 ustawy emerytalnej przez niewłaściwe zastosowanie

bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 14 czerwca 2004 r., P

17/03, a sprowadzające się do oparcia rozstrzygnięcia na niekonstytucyjnych

normach prawnych, tj. zarządzeniu Nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu

Maszynowego z 30 marca 1985 r.; 3) § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

przez uznanie, że pracownicy zatrudnieni na stanowiskach nie wymienionych w

wykazach branżowych nie mają prawa do świadczeń emerytalnych z tytułu pracy w

warunkach szczególnych, pomimo tego, że pracę taką faktycznie wykonywali; 4) art.

227 k.p.c. wskutek badania charakteru pracy wykonywanej przez wnioskodawcę

pod kątem prac opisanych w nieobowiązującym zarządzeniu resortowym oraz

potwierdzenia przez biegłego sądowego wykonywania przez wnioskodawcę pracy

stale i w pełnym wymiarze czasu na tym samym stanowisku, pomimo istnienia

różnic w nazewnictwie stanowisk pracy; 5) art. 233 § 1 k.p.c. przez pominięcie

opinii biegłego, który jednoznacznie stwierdził, że praca wnioskodawcy na

stanowisku ustawiacza maszyn w czasie zatrudnienia w Fabryce […] miała

charakter pracy o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu

uciążliwości zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej, na podstawie dowodów z

przesłuchania wnioskodawcy, dowodów z zeznań świadków uznanych za

wiarygodne przez Sądy obu instancji wskazujące na wykonywanie przez

wnioskodawcę stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku ustawiacza

maszyn; 6) art. 328 § 2 k.p.c. wobec braku w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

merytorycznej oceny co do wszystkich okoliczności i orzecznictwa sądowego

powoływanego w tej sprawie przez wnioskodawcę lub wynikających z dokumentów.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na podstawy

przedsądu z art. 3989

§ 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Istotne zagadnienie prawne to kwestia „czy

na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej w związku z § 4 rozporządzenia z 7

lutego 1983 r. brak stanowiska wnioskodawcy w wykazie zarządzenia resortowego

4

już nieobowiązującego wyłącza jego prawo do emerytury z tytułu wykonywania

pracy na stanowisku ustawiacza, jeżeli pracę tę wykonywał stale i w pełnym

wymiarze w warunkach o znacznej szkodliwości dla zdrowia zgodnie z art. 32 ust. 2

ustawy o emeryturach i w warunkach szczególnych, co w sposób nie budzący

wątpliwości zostało ustalone dowodem z opinii biegłego sądowego oraz dowodami

z dokumentów, przesłuchania strony, zeznań świadków”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne i dlatego została oddalona.

1. W ocenie zarzutów punktem wyjścia jest prawo materialne, a ściślej

stwierdzenie, że przesłanką prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie

art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej nie jest każda praca w szkodliwych

warunkach, lecz tylko praca wskazana w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r. Tę

regułę, wynikającą z niebudzącej wątpliwości wykładni przepisów, potwierdza

choćby powoływany przez skarżącego wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 2010 r.,

I UK 324/09, LEX nr 1001287. Miały ją na uwadze Sąd pierwszej i Sąd drugiej

instancji w tej sprawie. Natomiast zarządzenia resortowe wydane na podstawie

rozporządzenia z 1983 r. utraciły moc jako źródła prawa po wejściu życie

Konstytucji RP (art. 87 ust. 1 Konstytucji RP - por. wyrok Sądu Najwyższego z 16

grudnia 2004 r., II UK 79/04, OSNP 2005 nr 14, poz. 214). Akty te nie regulowały

prawa do emerytury. Umocowanie ustawowe ma tylko rozporządzenie z 7 lutego

1983 r. Zarządzenia resortowe nierzadko rozszerzały zakres prac (stanowisk)

ponad prace w szczególnych warunkach wskazane w tym rozporządzeniu (por.

wyrok Sądu Najwyższego z 10 lutego 2009 r., II UK 199/08, LEX nr 725051).

Kwestia relacji zarządzeń resortowych, wydanych na podstawie § 1 ust. 2

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., do przepisów (wykazów) tego rozporządzenia,

określających prace w szczególnych warunkach była już oceniana przez Sąd

Najwyższy. Trafnie stwierdzono, że akt resortowy nie może rozszerzać wykazów

prac w szczególnych warunkach określonych w rozporządzeniu, ani przedmiotowo,

ani rodzajowo. Wykazy prac na stanowiskach wymienionych w zarządzeniu, które

nie były wymienione w rozporządzeniu nie uprawniają do emerytury (por. wyroki

5

Sądu Najwyższego z 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20,

poz. 306 oraz z 13 listopada 2008 r., II UK 88/08, LEX nr 1001292). W aspekcie

zatrudnienia w szczególnych warunkach, jako przesłanki prawa do wcześniejszej

emerytury (art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej) wykazy resortowe,

które wychodzą poza stanowiska pracy wskazane w rozporządzenia nie mają

znaczenia lub można przyjąć, że ujawniają zatrudnienie, które nie było pracą w

szczególnych warunkach, uprawniającą do wcześniejszej emerytury. Z drugiej

strony nie można stwierdzić, że pominięcie w zarządzeniu resortowym określonego

stanowiska (pracy) wyklucza zakwalifikowanie zatrudnienia jako pracy w

szczególnych warunkach, gdy to zatrudnienie może być kwalifikowane jako praca w

szczególnych warunkach na podstawie przepisów rozporządzenia z 1983 r. Tej

ostatniej też tylko sytuacji dotyczy wskazywany przez skarżącego wyrok Sądu

Najwyższego z 9 marca 2010 r., I UK 324/09, LEX nr 1001287. Reasumując,

zarządzeniom resortowym, co dotyczy również eksponowanego przez skarżącego

zarządzenia nr 7 Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z 7 lipca 1987 r. w

sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego (dalej

jako zarządzenie z 1987 r.) odmawia się mocy źródła prawa w obecnym porządku

konstytucyjnym. Z drugiej strony nie można stwierdzić, że nie mają żadnego

znaczenia, gdyż mogą wskazywać, które prace w poszczególnych resortach były

zaliczane do prac w szczególnych warunkach oraz w szczególnym charakterze.

Tylko takie znaczenie można im przypisać - pod zastrzeżonym już warunkiem

braku sprzeczności z rozporządzeniem z 1983 r. - czyli nie jako bezpośredniej i

samodzielnej podstawy prawnej, określającej jaka praca uprawnia do wcześniejszej

emerytury (por. wyrok Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03,

OSNP 2004 nr 22, poz. 392).

2. W sprawie decydowała więc norma właściwa i wskazywana też przez

skarżącego, to jest wynikająca z wykazu A do rozporządzenia z 1983 r., dział III,

poz. 45. Stanowi, że do pracy w szczególnych warunkach można zaliczyć

zatrudnienie przy przeróbce plastycznej metali, a ściślej polegające na obsłudze

agregatów do walcowania, tłoczenia i ciągnienia wraz z urządzeniami

pomocniczymi i wykańczającymi. Natomiast w warstwie faktycznej w sprawie

6

ustalono szczegółowo (uzasadnienie Sądu pierwszej instancji, a także opinia

biegłego), że praca skarżącego polegała na ustawianiu maszyn do obróbki

skrawaniem, czyli generalnie była to praca przy obsłudze maszyn i urządzeń do

toczenia, wiercenia, frezowania, cięcia. Zasadnie ocenił Sąd w zaskarżonym

wyroku, że praca skarżącego nie była pracą z wykazu A, dział III, poz. 45, gdyż

dotyczy obsługi agregatów do walcowania, tłoczenia i ciągnienia wraz z

urządzeniami pomocniczymi i wykańczającymi, a więc pracy przy przeróbce

plastycznej metali (w odlewni, w hucie). Natomiast skarżący ustawiał maszyny do

produkcji w fabryce obrabiarek. Odrębność tę potwierdził biegły, wskazując, że

stanowisko ustawiacza nie różniło się istotnie od stanowiska tokarza, a dalej, że

praca skarżącego nie została ujęta w wykazach A i B stanowiących załącznik do

rozporządzenia z 1983 r. Traci więc na znaczeniu odwołanie się skarżącego do

wykazu z zarządzenia z 1987 r., jako że użyty w nim zwrot „ustawiacz maszyn”

(wykaz A dział III poz. 45 pkt 6) nie stanowi przeciwnego argumentu. Nie tylko

dlatego, że zarządzenie to nie jest źródłem prawa, ale dlatego, że zarządzenie to w

pewnym stopniu powiela wykaz A do rozporządzenia z 1983 r. Nie można nie

dostrzec, że również w tym zarządzeniu chodzi o przeróbkę plastyczną metali i

obsługę agregatów do walcowania, tłoczenia i ciągnienia wraz z urządzeniami

pomocniczymi i wykańczającymi. Taka sama ocena odnosi się do zarządzenia z

1985 r. i nie ma znaczenia, że użyto w nim nazwy „nastawiacz maszyn i agregatów

produkcyjnych”, jako że zarządzenie to ma na uwadze również pracę przy

przeróbce plastycznej metali, a ściślej obsłudze agregatów do walcowania,

tłoczenia i ciągnienia wraz z urządzeniami pomocniczymi i wykańczającymi – dział

III poz. 45 pkt 11.

3. Jeżeli Sąd Apelacyjny mimo to uznał za konieczny dowód z opinii biegłego

- choć powstają tu zasadnicze wątpliwości, gdyż praca w szczególnych warunkach

to w istocie określona sytuacja faktyczna, natomiast o kwalifikacji prawnej decyduje

Sąd a nie biegły - to w zleceniu do biegłego punktem odniesienia powinno być

rozporządzenie z 1983 r., a nie zarządzenie resortowe. Niemniej biegły

odpowiedział negatywnie, tzn. że zatrudnienie skarżącego nie stanowiło pracy w

szczególnych warunkach określonej w rozporządzeniu z 1983 r. (treść opinii

biegłego), ani pracy ujętej w zarządzeniu resortowym (konkluzja opinii). Nie ma

7

więc znaczenia zarzut czy Sąd Apelacyjny zasadnie wskazał w zleceniu do

biegłego zarządzenie z 1985 r. zamiast zarządzenia z 1987 r., na które skarżący

powoływał się od początku sprawy. Rzecz w tym, że żadne z tych zarządzeń nie

stanowi podstawy prawnej do kwalifikacji pracy w szczególnych warunkach jako

przesłanki emerytury z art. 32 ust. 2 w związku z art. 184 ustawy emerytalnej. Tak

też rozstrzygnięto w zaskarżonym wyroku. Sąd Apelacyjny choć zlecił biegłemu

sporządzenie opinii wskazując na zarządzenie z 1985 r., to ostatecznie prawidłowo

stosowanie prawa i rozstrzygnięcie sporu zakotwiczył w normie z wykazu A dział III

poz. 45 rozporządzenia z 1983 r. Skarżący zarzuca w skardze naruszenie tego

przepisu, jednak niezasadnie, bo wykonywana przezeń praca ustawiacza maszyn

nie była pracą przy przeróbce plastycznej metali, polegającą na obsłudze

agregatów do walcowania, tłoczenia i ciągnienia wraz z urządzeniami

pomocniczymi i wykańczającymi.

4. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. nie jest zasadny, gdyż uzasadnienie

wyroku wystarczająco jasno przedstawia na jakich ustaleniach faktycznych oparto

zaskarżony wyrok oraz jaka norma prawna decydowała w sprawie. Nie jest też

zasadny zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., gdyż Sąd nie pominął opinii biegłego.

Ważniejsze jest stwierdzenie, że kwalifikacja prawna należy do sądu a nie do

biegłego. To, że biegły stwierdził, iż skarżący pracował w szczególnych warunkach

nie wiązało Sądu, zwłaszcza wobec sprzeczności w opinii biegłego. Wykluczył aby

praca skarżącego odpowiadała pracy wymienionej w wykazie do rozporządzenia z

1983 r., a z drugiej strony wskazał (wykraczając ponad zlecenie), że jednak była to

praca w warunkach szczególnych z art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej, choć ten

przepis odwołuje się do zamkniętej i ścisłej regulacji (numerus clausus) stanowisk

pracy w szczególnych warunkach. Innymi słowy pracą w szczególnych warunkach

jest tylko praca wymieniona w rozporządzeniu z 1983 r. i dlatego ogólne odwołanie

się do art. 32 ustawy emerytalnej oceny tej nie zmienia. W myśl art. 32 ust. 2, dla

celów ustalenia uprawnień emerytalnych, za pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagający wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo

własne i otoczenia. Natomiast stosownie do ust. 4 art. 32, rodzaje prac lub

8

stanowisk oraz warunki, na podstawie których przysługuje prawo do emerytury,

ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. Za dotychczasowe przepisy

należy uważać przepisy rozporządzenia z 1983 r. Wykracza to jednak ponad

potrzebę argumentacji, gdyż odniesienie się do zarzutu naruszenia przepisu

art. 233 § 1 k.p.c. nie wymaga takich ocen, albowiem przepis ten dotyczy ustalania

faktów i oceny dowodów, stąd w orzecznictwie zasadnie przyjmuje się, iż nie może

stanowić podstawy zarzutu skargi kasacyjnej ze względu na ograniczenie z

art. 3983

§ 3 k.p.c. Również przepis art. 227 k.p.c. nie mógł zostać naruszony w

sposób opisany w zarzucie, gdyż przepis ten wymaga jedynie by przedmiotem

dowodu były fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Czym

innym było pytanie Sądu (do biegłego) czy praca na stanowisku ustawiacza była

pracą z wykazu A, dział III poz. 45, pkt 11 zarządzenia z 1985. Jest to kwestia

prawna a nie faktyczna i nie obejmuje jej art. 227 k.p.c. Niemniej, jak wskazano

wyżej, w sprawie ostatecznie nie decydowało zarządzenie lecz rozstrzygnięcie w

oparciu o przepis rozporządzenia z 1983 r.

5. Wracając do prawa materialnego, to za niezasadny uznać należy zarzut

naruszenia art. 32 ust. 2 i 4 ustawy emerytalnej, gdyż Sąd nie mógł oprzeć

rozstrzygnięcia na zarządzeniu z 1985 r. Byłoby to sprzeczne z regułą

przedstawioną na wstępie, że pracę w szczególnych warunkach jako przesłankę

wcześniejszej emerytury kwalifikuje się na podstawie przepisów rozporządzenia z

1983 r. a nie na podstawie wykazów resortowych. Po wtóre byłoby to sprzeczne z

opinią biegłego, który stwierdził, że skarżący nie wykonywał pracy w warunkach

szczególnych wymienionych w zarządzeniu z 1985 r. Natomiast przywołany w tym

samym zarzucie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 14 czerwca 2004 r., P 17/03,

nie dotyczy przedmiotu sporu w tej sprawie (tylko kwestii zaliczania do pracy w

szczególnych warunkach także zatrudnienia u pracodawców prywatnych).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.