V KK 240/14

Sygn. akt V KK 240/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wiesław Błuś

SSN Przemysław Kalinowski

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,

w sprawie M. O. i L. O.

skazanych z art. 252 § 1 k.k. i in.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 2 października 2014 r.

kasacji, wniesionych przez obrońców skazanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 grudnia 2013 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w P.

z dnia 14 czerwca 2013 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok

Sądu Okręgowego w odniesieniu do M. O. oraz L. O., a także na

podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 435 k.p.k. w odniesieniu do

A. K., i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania;

2. zarządza zwrot opłaty od kasacji w kwocie 750 (siedemset

pięćdziesiąt) zł, uiszczonej przez M. O.;

2

3. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. P. C. - Spółka

adwokacka, kwotę 1 476 zł ( jeden tysiąc czterysta siedemdziesiąt

sześć złotych), w tym 23% podatku VAT, za sporządzenie i

wniesienie kasacji oraz udział w rozprawie kasacyjnej, tytułem

wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu L. O.

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 14 czerwca 2013 r., L. O. został

uznanym za winnego tego, że w okresie od 27 lutego 2001 r. do dnia 2 marca 2001

r. w W., P., S., działając wspólnie i w porozumieniu z innymi ustalonymi i

nieustalonymi osobami, stosując wobec M. C., T. C. i R. K. groźby pozbawienia

życia i spowodowania ciężkich obrażeń ciała oraz przemoc w postaci pobicia:

- M. C. – którego naraził na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, poprzez

bicie pięściami i kopanie po całym ciele, kneblowanie ust workiem foliowym i

wywieranie ucisku na narządy szyi poprzez naciskanie przedramieniem, skutkujące

utratą przytomności,

- T. C. – którego naraził na ryzyko powstania co najmniej średnich obrażeń ciała,

poprzez bicie pięściami i kopanie po całym ciele oraz duszenie przedramieniem,

- R. K., którego naraził na ryzyko powstania co najmniej średnich obrażeń ciała,

poprzez bicie pięściami i kopanie po całym ciele,

po czym pozbawił wolności M. C. i R. K. na okres 7 godzin, zaś co do T. C.,

uczestniczył we wzięciu go jako zakładnika i przetrzymywaniu go przez trzy doby,

działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, usiłował doprowadzić M. C. do

niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci nieruchomości o wartości

łącznej co najmniej 4 000 000 USD, lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi

na postawę pokrzywdzonego i interwencję Policji, tj. popełnienia przestępstwa z

art. 252 § 1 k.k. w zw. z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k.

w zw. z art 11 § 2 k.k., za które, na podstawie art. 252 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3

k.k. wymierzono mu karę 5 lat pozbawienia wolności.

Ponadto wyrokiem tym uznano M. O. za winnego tego, że w okresie od dnia

27 lutego 2001 r. do dnia 2 marca 2001 r. w W., P., S., działając wspólnie i w

porozumieniu z innymi ustalonymi i nieustalonymi osobami, w celu uzyskania

3

korzyści majątkowej, usiłował doprowadzić M. C. do niekorzystnego rozporządzenia

mieniem, stosując wobec T. C. groźby i przetrzymując go jako zakładnika przez trzy

doby, w celu zmuszenia do podjęcia czynności mających na celu rozporządzenie

przez niego mieniem w postaci nieruchomości o wartości co najmniej 4 000 000

USD, lecz celu tego nie osiągnął z uwagi na postawę pokrzywdzonego i interwencję

Policji, tj. popełnienia przestępstwa z art. 252 § 1 k.k. w zw. z art. 13 § 1 k.k. w zw. z

art. 282 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i za to, na podstawie art. 252 § 1 k.k. w zw. z art.

11 § 3 k.k., wymierzono mu karę 4 lat pozbawienia wolności.

Wyrok Sądu pierwszej instancji został zaskarżony przez obrońców

oskarżonych.

Obrońca M. O. zarzucił w apelacji:

1. obrazę przepisów postępowania, mającą wpływ na treść orzeczenia, a

mianowicie art. 4, 5 § 2, 410 i 424 k.p.k. polegającą na jednostronnej ocenie

dowodów i rozstrzygnięciu nie dających się usunąć wątpliwości na niekorzyść

oskarżonego;

2. błędne ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę orzeczenia, a polegające

na uznaniu, że oskarżony dopuścił się popełnienia zarzucanego mu czynu, pomimo

istnienia wątpliwości w tym względzie, wynikających z jego wyjaśnień i zeznań

świadków, w szczególności T. C. i M. D.

W konkluzji autor apelacji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

uniewinnienie oskarżonego M. O. od popełnienia zarzucanego mu czynu.

Obrońca L. O. w apelacji zarzucił zaskarżonemu wyrokowi obrazę:

1. prawa materialnego poprzez uznanie oskarżonego za winnego

popełnienia przestępstwa z art. 252 § 1 k.k., art. 158 § 1 k.k. oraz art. 282 k.k.,

2. przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj.:

a) art. 7 k.p.k. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów polegające

na uznaniu, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala przyjąć, iż oskarżony

L. O. uczestniczył w zdarzeniach opisanych w akcie oskarżenia, w sytuacji gdy

pokrzywdzeni nie rozpoznali oskarżonego na rozprawie, co doprowadziło do błędu

w ustaleniach faktycznych,

b) art. 193 § 1 k.p.k. w zw. z art. 202 § 1 k.p.k. poprzez nieprzeprowadzenie

dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów na okoliczność poczytalności

4

oskarżonego L. O. w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, w sytuacji gdy

oskarżony od 2000 r. leczy się psychiatrycznie w Poradni Zdrowia Psychicznego w

S.,

c) art. 6 k.p.k. w zw. art. 156 § 1 k.p.k. poprzez brak udostępnienia oskarżonemu

akt sprawy, w sytuacji kiedy oskarżony składał wniosek o zapoznanie się z aktami,

d) art. 5 § 2 k.p.k. poprzez nierozstrzygnięcie na korzyść oskarżonego L. O. nie

dających się usunąć wątpliwości dotyczących udziału oskarżonego w popełnieniu

zarzucanego mu czynu,

e) art. 5 § 1 w zw. art. 410 k.p.k. poprzez ustalenie przez Sąd stanu faktycznego

oraz uznanie oskarżonego za winnego popełnienia zarzucanych jemu czynów,

przed przeprowadzeniem całości postępowania dowodowego w sprawie.

Podnosząc powyższe zarzuty autor apelacji wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku i uniewinnienie oskarżonego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013 r., utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok.

Wyrok ten został zaskarżony kasacjami obrońców M. O. i L. O.

Obrońca M. O. orzeczeniu Sądu drugiej instancji zarzucił:

1. rażące naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść

zaskarżonego wyroku, a mianowicie naruszenie art. 455 zd. 1 k.p.k. poprzez

niepoprawienie przez Sąd odwoławczy błędnej i niekorzystnej dla skazanego M. O.

kwalifikacji prawnej przypisanego mu czynu, pomimo istnienia takiego obowiązku,

niezależnie od granic zaskarżenia i zarzutów podniesionych w apelacji, tj. błędne

zastosowanie art. 252 § 1 k.k. w brzmieniu nadanym temu przepisowi ustawą z

dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz ustawy Kodeks

postępowania karnego, Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 46 (zagrożenie karą pozbawienia

wolności od 3 do 15 lat — zbrodnia), podczas gdy w tym wypadku należało

zastosować ustawę względniejszą dla skazanego w postaci art. 252 § 1 k.k. w jego

pierwotnym brzmieniu (zagrożenie karą pozbawienia wolności od roku do 10 lat –

występek), a w konsekwencji naruszenie art. 4 § 1 k.k. i art. 252 § 1 k.k.;

2. rażące naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść

zaskarżonego wyroku, a mianowicie naruszenie art. 433 § 2 k.p.k. poprzez

5

nienależyte rozważenie przez Sąd odwoławczy zarzutu apelacyjnego dotyczącego

obrazy następujących przepisów postępowania: art. 4 k.p.k., art. 5 § 2 k.p.k., art.

410 k.p.k. i art. 424 k.p.k., a w konsekwencji naruszenie wymienionych przepisów

postępowania poprzez uznanie oceny dowodów dokonanej przez Sąd pierwszej

instancji za prawidłową, oparcie ustaleń wyłącznie na dowodach niekorzystnych dla

skazanego, dokonanie tych ustaleń bez uwzględnienia zasad prawidłowego

rozumowania, rozstrzygnięcie nie dających się usunąć wątpliwości na niekorzyść

skazanego i niedostateczne uzasadnienie wyroku.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości w stosunku do M. O. i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

W kasacji obrońcy L. O. podniesiono następujące zarzuty:

1. rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny

wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k., polegające

na nienależytej kontroli odwoławczej i utrzymaniu w mocy wyroku Sądu pierwszej

instancji, wydanego z rażącym naruszeniem art. 4 § 1 k.k., polegającym na

skazaniu L. O. na podstawie art. 252 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym w chwili

orzekania (przewidującym karę w wymiarze od 3 do 15 lat pozbawienia wolności),

pomimo że należało stosować ustawę obowiązującą poprzednio, tj. w chwili

popełnienia przestępstwa, ponieważ jest ona względniejsza dla sprawcy

(przewidywała karę w wymiarze od roku do 10 lat pozbawienia wolności), co

doprowadziło do wymierzenia skazanemu kary na podstawie przepisu

przewidującego surowszą odpowiedzialność;

2. rażące naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść

orzeczenia, tj. art. 433 § 2 k.p.k., polegające na nienależytym rozpoznaniu zarzutów

apelacji oraz naruszenie art. 193 § 1 k.p.k. w zw. z art. 202 § 1 k.p.k., co w efekcie

doprowadziło do skazania L. O. w sytuacji, gdy nie ma pewności co do możliwości

popełnienia przez niego przestępstwa, ze względu na stan jego zdrowia

psychicznego w chwili popełnienia czynu.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów, skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości, w stosunku do L. O. i przekazanie sprawy sądowi

właściwemu do ponownego rozpoznania.

6

Prokurator w odpowiedziach na kasacje wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi właściwemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacje są zasadne w zakresie, w jakim zakwestionowano w nich

prawidłowość kontroli instancyjnej, w świetle obowiązku wynikającego z treści art.

433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 447 § 1 k.p.k., odnośnie do rażącej obrazy przepisu art. 4

§ 1 k.k.

Lektura orzeczenia Sądu pierwszej instancji wskazuje, że czyny przypisane

L. O. i M. O. zostały zakwalifikowane jako przestępstwa określone w art. 252 § 1

k.k., przy czym nie dookreślono, o jakie brzmienie tego przepisu chodzi, co

prowadzi do wniosku, że zastosowano przepis w brzmieniu obecnie

obowiązującym. Należy wobec tego zauważyć, że na mocy ustawy z dnia 17

grudnia 2009 r. o zmianie ustawy Kodeks karny i Kodeks postępowania karnego

(Dz.U. z 2010 r., Nr 7, poz. 46) podwyższone zostało ustawowe zagrożenie za to

przestępstwo w ten sposób, że zamiast dotychczasowej sankcji względnie

oznaczonej kary pozbawienia wolności w wymiarze od roku do 10 lat,

wprowadzono zagrożenie tą karą od lat 3. Tym samym zmieniony został też ciężar

gatunkowy przestępstwa z art. 252 § 1 k.k., czyniąc z niego zbrodnię. Zmiana ta

weszła w życie z dniem 19 kwietnia 2010 r., a zatem przed wydaniem wyroku w

sprawie, co obligowało Sądy obu instancji do zastosowania reguły intertemporalnej

określonej w art. 4 § 1 k.k. Przestępstwa przypisane oskarżonym zostały bowiem

popełnione przed wejściem w życie wskazanej nowelizacji art. 252 § 1 k.k., wobec

czego należało dokonać kwalifikacji prawnej czynów w oparciu o treść

wspomnianego przepisu z zaznaczeniem, że podstawą skazania i wymiaru kary

jest przepis art. 252 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 18 kwietnia 2010

r., albowiem niewątpliwie był on względniejszy dla sprawców. Brak takiego

dookreślenia, prowadzi do wniosku, że Sąd orzekający wbrew obowiązkowi

wynikającemu z art. 4 § 1 k.k., zastosował ustawę nową, cechującą się znacznie

surowszym zagrożeniem ustawowym za zarzucane oskarżonym przestępstwa.

Niepoprawienie wadliwej kwalifikacji prawnej przez Sąd drugiej instancji

stanowiło rażące naruszenie art. 455 k.p.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. i niewątpliwie

7

miało wpływ na treść wyroku tego Sądu, choć oczywiście nie byłoby wystarczające,

albowiem Sąd odwoławczy w konsekwencji poprawienia błędnej kwalifikacji

prawnej musiałby rozważyć na nowo kwestię wymiaru kar pozbawienia wolności na

gruncie poprzednio obowiązującego, łagodniejszego zagrożenia ustawowego za

przestępstwo z art. 252 § 1 k.k. Wadliwość kontroli odwoławczej nie sprowadza się

zatem jedynie do problemu kwalifikacji prawnej czynów przypisanych oskarżonym,

albowiem uchybienie w tym zakresie oddziaływało na płaszczyznę wymiaru kary,

która w związku z treścią art. 447 § 1 k.p.k. powinna stać się również przedmiotem

rozważań Sądu odwoławczego.

Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że z uwagi na

potrzebę zapewnienia kontroli instancyjnej wymiaru kary konieczne jest uchylenie

także orzeczenia wydanego przez Sąd pierwszej instancji i przekazanie temu

Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania, zwłaszcza że to w tym wyroku przyjęta

została, błędna w świetle art. 4 § 1 k.k., kwalifikacja prawna czynów przypisanych

oskarżonym. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy rozważy na nowo

kwestię wymiaru kary pozbawienia wolności względem oskarżonych w świetle

obowiązującego do dnia 18 kwietnia 2010 r. pierwotnego zagrożenia ustawowego

karą pozbawienia wolności, przewidzianego za popełnienie przestępstwa

określonego w art. 252 § 1 k.k.

Z uwagi na to, że błędna kwalifikacja prawna została przyjęta także w

odniesieniu do czynu A. K., Sąd Najwyższy na podstawie art. 435 k.p.k. w zw. z art.

536 k.p.k. uchylił zaskarżone orzeczenie i poprzedzający je wyrok Sądu pierwszej

instancji także w stosunku do tego oskarżonego.

Mając na względzie to, że zarzut obrazy art. 455 k.p.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k.

doprowadził do uchylenia orzeczeń Sądów obu instancji, Sąd Najwyższy uznał za

przedwczesne rozpoznanie pozostałych zarzutów i na podstawie art. 436 k.p.k. w

zw. z art. 518 k.p.k. ograniczył rozpoznanie kasacji do wspomnianego zarzutu.

Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, Sąd Najwyższy orzekł jak w

wyroku, zwracając M. O. uiszczoną opłatę od kasacji w kwocie 750 złotych. O

kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu L. O. orzeczono na podstawie § 14

ust. 2 pkt 6 i ust. 3 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

8

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461).