II PK 283/13

Sygn. akt II PK 283/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa K. R.

przeciwko T. […]

o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 30 stycznia 2013 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 120 (sto

dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w

postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy - w sprawie

z powództwa K. R. przeciwko T. […] o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za

czas pozostawania bez pracy - oddalił apelację strony pozwanej od wyroku Sądu

2

Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 11 kwietnia

2012 r., którym Sąd Rejonowy przywrócił powódkę do pracy u strony pozwanej na

dotychczasowych warunkach pracy i płacy oraz zasądził od pozwanej na rzecz

powódki kwotę 13.614,36 zł tytułem wynagrodzenia za okres trzech miesięcy

pozostawania bez pracy, pod warunkiem podjęcia zatrudnienia w terminie 7 dni od

uprawomocnienia się wyroku, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo.

Sąd ustalił, że K. R. urodziła się 28 kwietnia 1953 r. i była pracownikiem

pozwanego zatrudnionym na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. W

dniu 14 grudnia 2009 r. strona pozwana złożyła powódce oświadczenie o

wypowiedzeniu umowy o pracę (okres wypowiedzenia upłynął w dniu 31 marca

2010 r.). Przyczyny wypowiedzenia powódce umowy o pracę leżały po stronie

pozwanego, a jako jedyne kryterium doboru powódki do zwolnienia przełożona

powódki przyjęła posiadanie przez powódkę uprawnień do uzyskania wcześniejszej

emerytury. Powódka w dniu wręczenia wypowiedzenia jej umowy o pracę (14

grudnia 2009 r.) miała ukończone 56 lat. Wynagrodzenie miesięczne powódki

wynosiło 4.538,12 zł. Bezpośrednio po rozwiązaniu z powódką umowy o pracę – od

dnia 1 kwietnia 2010 r. – uzyskała ona świadczenia z tytułu tzw. „wcześniejszej

emerytury”. Pomiędzy stronami nie doszło do porozumienia o rozwiązaniu umowy o

pracę; pomimo prowadzonej korespondencji powódka nigdy nie zgodziła się na

zwolnienie jej z pracy.

Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja strony pozwanej nie zasługuje na

uwzględnienie, jakkolwiek zarzuty odnoszące się do błędnego ustalenia, że

powódka w dacie wypowiedzenia jej umowy o pracę była w wieku ochronnym

objętym dyspozycją art. 39 k.p. są uzasadnione. Sąd pierwszej instancji

bezpodstawnie – w ocenie Sądu Okręgowego – stwierdził, że powódka nie nabyła z

mocy ustawy prawa do emerytury w wieku obniżonym, chociaż w jej aktach

osobowych znajdują się dane dotyczące zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Okoliczności te Sąd drugiej instancji uznał za bezsporne, uwzględniając przy tym,

że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowane jest stanowisko, że

wcześniejszy wiek emerytalny jest dla takich pracowników „normalnym” ustawowym

wiekiem emerytalnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 2008 r., I PK

11/08). Zdaniem Sądu drugiej instancji powódka korzystała z ochrony przewidzianej

3

w art. 39 k.p. tylko jeden raz, ponieważ prawo do dwukrotnego korzystania z

ochrony oznaczałoby, że zakaz wypowiedzenia umowy o pracę obowiązywałby aż

przez 8 lat. Powódka była zatem chroniona przed wypowiedzeniem umowy o pracę

przez 4 lata poprzedzające osiągnięcie „obniżonego” wieku emerytalnego, a w

dacie wręczenia jej wypowiedzenia ochrona ta powódce nie przysługiwała.

Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska zaskarżonego wyroku, że

znaczna część zarzutów powódki dotyczących wypowiedzenia była chybiona i nie

uzasadniała stwierdzenia wadliwości dokonanego wypowiedzenia umowy o pracę.

Nie podzielił też stanowiska, że strona pozwana zastosowała w sposób uprawniony

kryterium posiadania uprawnień do wcześniejszej emerytury do wytypowania

powódki do zwolnienia oraz, że przejęcie obowiązków powódki przez osoby

związane z pozwaną umowami cywilno-prawnymi potwierdza rzeczywistość

zaistniałych zmian organizacyjnych, które były przyczyną wypowiedzenia powódce

umowy o pracę. Regulamin grupowego zwolnienia w T. […] stanowiący załącznik

do uchwały nr […] Zarządu Spółki z dnia 13 sierpnia 2009 r., a w szczególności § 2

ust. 1 tego regulaminu, wskazuje, że podstawowym kryterium doboru pracowników

do zwolnienia grupowego jest znaczenie zadań na stanowisku pracy w realizacji

niezbędnych procesów w T. Dodatkowe kryteria wskazane w ust. 2, mają

zastosowanie w przypadku istnienia zbliżonych ocen przydatności do pracy na

poszczególnych stanowiskach pracy i wówczas przy doborze pracowników do

zwolnienia należy stosować kolejno kryteria dodatkowe, w tym w pierwszej

kolejności posiadanie przez pracownika prawa do emerytury lub renty. Zgodnie z

wykazem grup zawodowych objętych grupowym zwolnieniem w dziale „emisja”, w

którym pracowała powódka na stanowisku starszego inspektora emisji, spośród

162 osób zaplanowano i wykonano zwolnienie 8 osób. Decyzja o zwolnieniach

grupowych została podjęta w dniu 16 lipca 2009 r. (uchwała Zarządu). W Biurze

[…], które zlikwidowano na podstawie uchwały zarządu nr […] z dnia 14 lipca

2009 r. stan zatrudnienia inspektorów nadzoru emisji na 31 sierpnia 2009 r. to 17

osób (z siedmioma z nich rozwiązano umowy). Biuro to zostało połączone z Biurem

[…] w Biuro […] z dniem 1 września 2009 r. (§ 5 pkt 1 uchwały z dnia 14 lipca 2009

r.), a następnie przekształcono je w Biuro […] (uchwała zarządu z dnia 20 stycznia

4

2010 r.). Stan zatrudnienia inspektorów nadzoru emisji na 14 czerwca 2010 r. to 10

osób (wszyscy zatrudnieni przed 2000 r.).

W ocenie Sądu drugiej instancji wskazana przez pozwaną przyczyna

wypowiedzenia powódce umowy o pracę jest nieprawdziwa, ponieważ

zmniejszenie zatrudnienia było pozorne, gdyż zakres zadań spoczywających na

obecnie zatrudnionych inspektorach nadzoru emisji nie pozwala na ich

wykonywanie w obecnym składzie, skoro pozwany musi korzystać ze wsparcia

takich inspektorów na podstawie umów cywilnoprawnych. W konsekwencji Sąd

drugiej instancji uznał, że przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę powódce jest

fikcyjną, nie znajduje oparcia w rzeczywistym stanie potrzeb pozwanego

pracodawcy.

Zastosowanie wyłącznie kryterium posiadania uprawnień do wcześniejszej

emerytury do wytypowania powódki do zwolnienia naruszyło Regulamin zwolnień

grupowych pozwanego przez pominięcie podstawowego regulaminowego kryterium,

tj. znaczenia zadań na stanowisku pracy w realizacji niezbędnych procesów w T., a

przez to przepisy o wypowiadaniu pracownikom umów o pracę – art. 30 § 4 k.p. W

ocenie Sądu drugiej instancji strona pozwana nie wykazała czy inni pracownicy

Biura […] nie spełniali podobnych, jak zastosowane do powódki kryteriów, a jeśli

tak, dlaczego właśnie powódce wypowiedziano umowę o pracę. W konsekwencji

Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja pozwanego, jakkolwiek z innych niż

wskazane w niej przyczyny, podlegała oddaleniu.

Sąd Okręgowy uznał, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji przyznał na

rzecz powódki wynagrodzenie za okres 3 miesięcy pozostawania bez pracy i

zasadnie odstąpił od analizy zasadności przywoływanych przez powódkę zarzutów

naruszenia innych praw pracowniczych, jak zakazu niedyskryminacji oraz braku

prawidłowego informowania pracownika o jego prawach i sytuacji, jak też

roszczenia o nawiązanie stosunku pracy wskazując, że z treści pism procesowych

powódki wynika, że motywem ich zgłoszenia było kwestionowanie wypowiedzenia

umowy o pracę.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego (w całości) strona pozwana zaskarżyła

skargą kasacyjną. Skargę oparto na obydwu podstawach określonych w art. 3983

§

5

1 pkt 1 i 2 k.p.c. W ramach podstawy materialnoprawnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

zarzucono:

1. błędną wykładnię przepisu art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 1 ustawy o

zwolnieniach grupowych przez przyjęcie, że w oświadczeniu pracodawcy o

wypowiedzeniu umowy o pracę powinny być wskazane kryteria doboru pracownika

do zwolnienia przeprowadzanego w trybie tej ustawy, podczas gdy z przepisu tego

wynika, że w oświadczeniu takim powinna być wskazana jedynie przyczyna

uzasadniająca wypowiedzenie;

2. niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 1

ustawy o zwolnieniach grupowych polegające na przyjęciu, że:

- zawieranie umów cywilno-prawnych stanowi o pozorności przyczyny

wypowiedzenia powódce umowy o pracę, podczas gdy zawarcie umowy

cywilnoprawnej stanowi uzasadnioną przyczynę likwidacji stanowiska pracy,

- przyczyna wypowiedzenia powódce umowy o pracę jest fikcyjna, ponieważ

nie znajduje oparcia w rzeczywistym stanie potrzeb pozwanego, podczas gdy o

fikcyjności przyczyny może decydować jedynie to, czy likwidacja stanowiska pracy

rzeczywiście miała miejsce, a nie to, jakie są potrzeby pracodawcy w tym zakresie,

- nie zachodzi związek przyczynowy między zmianami organizacyjnymi

przeprowadzonymi u pozwanego a wypowiedzeniem powódce umowy o pracę,

podczas gdy zmiany te spowodowały konieczność wypowiedzenia powódce umowy

o pracę,

- o pozorności wypowiedzenia powódce umowy o pracę świadczy również

okoliczność, że pozwany nie zaproponował powódce innej pracy, podczas gdy

pracodawca nie ma obowiązku proponowania zwalnianemu pracownikowi innego

stanowiska pracy, w szczególności gdy przeprowadza redukcję zatrudnienia we

wszystkich sektorach swojej działalności,

- wypowiedzenie powódce umowy o pracę było nieprawidłowe z uwagi na

pominięcie podstawowego kryterium zwolnień grupowych, tj. znaczenia zadań na

stanowisku pracy w realizacji niezbędnych procesów w T., podczas gdy pozwany

zastosował to kryterium przez przyjęcie, że stanowisko inspektora emisji jest dla

pozwanej niezbędne, a jedynie wobec częściowej automatyzacji w tym zakresie nie

jest wymagane zatrudnienie inspektorów emisji w dotychczasowej liczbie,

6

- kryterium doboru do zwolnienia polegające na posiadaniu uprawnień do

emerytury nie może być uznane za odpowiednie, a co za tym świadczące o

prawidłowości wypowiedzenia umowy o pracę, podczas gdy kryterium to jest

obiektywne i sprawiedliwe, gdyż pracownik, który ma dodatkowe lub potencjalne

źródło dochodu jest w lepszej sytuacji od pracownika, którego jedynym źródłem

utrzymania jest praca;

3. niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 47 k.p. polegające na zasądzeniu

na rzecz powódki wynagrodzenia w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu za 3

miesiące pozostawania bez pracy, podczas gdy powódce, której nie przysługiwała

szczególna ochrona przed rozwiązaniem stosunku pracy oraz wobec której okres

wypowiedzenia wynosił 3 miesiące, przysługuje jedynie wynagrodzenie za 1

miesiąc pozostawania bez pracy.

W ramach podstawy procesowej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono

naruszenie:

a) art. 378 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic apelacji, tj. rozpoznanie

sprawy w zakresie wykraczającym poza zarzuty apelacji i poszukiwanie z urzędu

uchybień Sądu pierwszej instancji,

b) art. 385 k.p.c. przez oddalenie apelacji pomimo, że była ona zasadna –

Sąd uznał wszystkie jej zarzuty za uzasadnione,

c) art. 232 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez

przyjęcie, że pozwany nie wykazał, czy inni pracownicy Biura […] nie spełniali

podobnych, jak zastosowane do powódki kryteriów, a jeśli tak, dlaczego to

powódce wypowiedziano umowę, podczas gdy powódka nie wskazywała na te

okoliczności, nie były one między stronami sporne, a co za tym idzie, pozwany nie

miał obowiązku ich dowodzenia,

d) art. 232 k.p.c. zdanie drugie oraz art. 258 k.p.c. i art. 299 k.p.c. w związku

z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z

zeznań świadków: […] oraz dowodu z przesłuchania powódki na okoliczność, czy

inni pracownicy Biura […] nie spełniali podobnych, jak zastosowane do powódki

kryteriów, a jeśli tak, dlaczego to powódce wypowiedziano umowę, przy

jednoczesnym uznaniu przez sąd, że okoliczności te są istotne dla rozstrzygnięcia

sprawy,

7

e) art. 235 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. przez

dokonanie ustaleń faktycznych sprzecznych z ustaleniami stanowiącymi podstawę

zaskarżonego wyroku bez przeprowadzenia postępowania dowodowego

uzasadniającego odmienne ustalenia i w sytuacji, gdy dowody zgromadzone przed

sądem pierwszej instancji nie wskazują jednoznacznie na trafność tych ustaleń, a

ocena sądu pierwszej instancji nie jest oczywiście błędna, i w konsekwencji

naruszenie zasady bezpośredniości postępowania dowodowego,

f) art. 45 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP przez pozbawienie pozwanego

możliwości zaskarżenia niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia w sytuacji, gdy

sąd dokonał ustaleń sprzecznych z ustaleniami stanowiącymi podstawę

zaskarżonego wyroku w zupełnym oderwaniu od zarzutów apelacji, i w

konsekwencji naruszenie prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez

właściwy sąd oraz zasady instancyjności,

g) art. 326 § 3 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

wskazanie w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia odmiennej

niż przy ustnych motywach rozstrzygnięcia.

W oparciu i powyższe zarzuty strona skarżąca wniosła o: uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie

instancje oraz za postępowanie przed Sądem Najwyższym według norm

przepisanych, albo – na wypadek, gdyby podstawa naruszenia przepisów

postępowania okazała się nieuzasadniona - o: uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości oraz

o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów procesu za obie instancje

oraz za postępowanie przed Sądem Najwyższym według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona przeciwna – powódka wniosła o:

oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego,

w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

8

Na wstępie należy odnieść się do kwestii ochrony przed wypowiedzeniem

umowy o pracę na podstawie art. 39 k.p., co implikowało również zarzut trzeci (c)

skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego. Sąd drugiej instancji (wbrew

poglądowi Sądu Rejonowego) uznał, że powódka w dniu doręczenia jej

wypowiedzenia umowy o pracę nie była w wieku ochronnym, objętym dyspozycją

art. 39 k.p., co uzasadnił jedynie tym, że w jej aktach osobowych znajdują się dane

dotyczące zatrudnienia w szczególnych warunkach, przez co korzystała ona

wyłącznie z czteroletniej ochrony przed wypowiedzeniem przed ukończeniem 55

roku życia.

W ocenie Sądu Najwyższego konstatacja ta wymagała szerszej argumentacji.

Sąd Okręgowy nie powołał się na treść decyzji ZUS dotyczącej przyznania prawa

do emerytury, natomiast powódka w czasie procesu zaprzeczała nabyciu

uprawnień do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

Zgodnie z art. 39 k.p. pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę

pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku

emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do

emerytury z osiągnięciem tego wieku. Nie było sporne w niniejszej sprawie, że K. R.

urodziła się […] 1953 r., więc w dniu wręczenia wypowiedzenia jej umowy o pracę

(14 grudnia 2009 r.) miała ukończone 56 lat. Bezpośrednio po rozwiązaniu

stosunku pracy złożyła wniosek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i przeszła na

wcześniejszą emeryturę (w aktach sprawy nie ma decyzji o przyznaniu prawa do

emerytury, natomiast z relacji stron wynika, że podstawę prawną przyznania prawa

do emerytury mógł stanowić art. 46 w związku z art. 29 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, gdyż do dnia 31 grudnia 2008 r. spełniła warunek wieku 55 lat oraz

stażu ubezpieczeniowego ponad 30 lat).

W myśl art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecny jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 1440 ze zm. – dalej również jako ustawa emerytalna) prawo do

emerytury na warunkach określonych w art. 29, 32, 33 i 39 przysługuje również

ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia

1969 r., jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: 1) nie przystąpili do otwartego

funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków

9

zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za

pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa; 2) warunki do uzyskania

emerytury określone w tych przepisach spełnią do dnia 31 grudnia 2008 r.

Natomiast stosownie do art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej ubezpieczonym

urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku

przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli:

1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w

wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy

i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27.

Powódka w toku procesu stanowczo kwestionowała możliwość otrzymania

emerytury na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej, gdyż na dzień 1 stycznia

1999 r. nie miała przepracowanych 15 lat w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Nie ma natomiast w aktach sprawy dokumentu ZUS,

który byłby weryfikacją sumy okresów pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze oraz konkluzji tego organu, że powódka do końca 2008 r.

spełniła warunki do nabycia prawa do emerytury na podstawie art. 46 ustawy

emerytalnej w związku z art. 32 tej ustawy - biorąc pod uwagę charakter jej pracy

oraz liczne okresy nieskładkowe w spornym okresie. Norma z wykazu A do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, dział XIV, pkt 5, zgodnie z którą pracę w szczególnych

warunkach stanowią "Prace szczególnie obciążające narząd wzroku i wymagające

precyzyjnego widzenia - w kartografii, montażu mikroelementów wymagającego

posługiwania się przyrządami optycznymi oraz przy obsłudze elektronicznych

monitorów ekranowych" dotyczy pracy wymagającej stałej koncentracji i skupienia

wzroku na szczegółach obrazu monitora. W podobnej sprawie Sąd Najwyższy zajął

stanowisko co do wykładni tej regulacji i stwierdził, że "nie ma pozytywnej regulacji

normatywnej, która ex definitione pozwalałaby przyjąć, że każda praca w pełnym

wymiarze na stanowisku pracy wyposażonym w monitor ekranowy jest pracą w

szczególnych warunkach w rozumieniu pkt 5, działu XIV, wykazu A rozporządzenia

z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

10

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (wyrok z 8 marca 2008 r.,

II UK 236/09, LEX nr 599770). Praca z pomocą komputera nie jest pracą przy

obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych. Dotyczyło to np. pracy księgowej

stale analizującej liczby na ekranie monitora. Powódka natomiast pracowała „na

narzędziu informatycznym Sharp”, sprawdzając kolejność programów telewizyjnych

według przyjętego planu; przy czym strony spierały się co do automatycznej emisji

programu T. P. Sąd Okręgowy nie odniósł się do kwestii, czy wymagało to

szczególnego i długotrwałego skupienia wzroku i stanowiło pracę w szczególnych

warunkach.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 grudnia 2012 r. w sprawie I PK 145/12

(LEX nr 1284682) oraz w wyroku z dnia 28 marca 2002 r., I PKN 141/01 (OSNP

2004 Nr 5, poz. 86) wyraził pogląd, że przewidziana w art. 39 k.p. ochrona dotyczy

ustawowej gwarancji trwałości zatrudnienia i pewności pozyskiwania środków

utrzymania w ramach pracowniczego stosunku pracy w przedemerytalnym okresie

potencjalnie zmniejszonych szans na znalezienie nowego zatrudnienia, jeżeli

kontynuowane zatrudnienie umożliwia pracownikowi uzyskanie uprawnień

emerytalnych. Sąd Najwyższy wskazał, że prima facie analizowany zakaz

wypowiadania stosunku pracy ma wymiar indywidualny i odnosi się do wieku

emerytalnego, którego uzyskanie umożliwia konkretnemu pracownikowi uzyskanie

prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Wykładnia celowościowa art. 39

k.p. prowadzi natomiast do wniosku o objęciu ochroną takich pracowników, którzy -

będąc w zaawansowanym wieku - nie mają jeszcze prawa do emerytury z

ubezpieczenia społecznego, a w przypadku wypowiedzenia umowy o pracę

mogliby mieć trudności w uzyskaniu środków utrzymania z innej pracy, a także w

nabyciu uprawnień emerytalnych z uwagi na brak ustawowo wymaganego stażu

ubezpieczenia. Równocześnie z przepisu tego wynika, że pracownik osiąga

przewidziany w nim wiek emerytalny tylko jeden raz, co oznacza, że ochrona w

wieku "przedemerytalnym" nie może być "kategorią ruchomą i relatywną", która

mogłaby wprowadzać stan niepewności co do okresu obowiązywania zakazu

wypowiadania umowy o pracę w zależności od tego, czy chroniony tym zakazem

pracownik skorzysta, czy też nie skorzysta z uprawnień emerytalnych.

11

Podzielając tę wykładnię Sąd Najwyższy uznał, że funkcja ochronna i

stabilizacyjna art. 39 k.p. polega na tym, iż jego zastosowanie ma doprowadzić do

sytuacji, w której objęty zawartą w nim regulacją pracownik będzie mógł bez

przeszkód uzyskać uprawnienia emerytalne, bez potrzeby poszukiwania

zatrudnienia u innego pracodawcy, ale tylko wówczas, gdy kontynuowanie

zatrudnienia u aktualnego pracodawcy pozwoli mu na osiągnięcie wieku

emerytalnego i uzyskanie uprawnień emerytalnych z mocy samego prawa, po

ziszczeniu się warunków określonych w przepisach emerytalnych. Ochrona ta nie

przysługuje natomiast w przypadku, gdy składnikiem nabycia prawa do emerytury

jest wniosek ubezpieczonego, jak to ma miejsce np. przy przejściu na wcześniejszą

emeryturę na podstawie art. 29 ustawy emerytalnej lub wówczas, gdy prawo do

emerytury nie jest związane z osiągnięciem określonego wieku, ale wyłącznie z

wypracowaniem stażu ubezpieczeniowego uprawniającego do emerytury (por.

wyroki z dnia 9 grudnia 2006 r., II PK 159/05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 3; z dnia 5

lipca 2011 r., I PK 15/11, OSNP 2012 nr 15-16, poz. 194; z dnia 27 lipca 2011 r.,

II PK 20/11, LEX nr 1026630). W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się

pogląd, że użyte w art. 39 k.p. pojęcie wieku emerytalnego należy utożsamiać nie

tylko z powszechnym wiekiem emerytalnym określonym w przepisach ustawy

emerytalnej, ale także z obniżonym wiekiem emerytalnym przewidzianym w

przepisach emerytalnych dla niektórych grup ubezpieczonych. Dlatego też

wyrażony w art. 39 k.p. zakaz wypowiedzenia umowy o pracę obejmuje, między

innymi, pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, jeżeli dalszy okres zatrudnienia umożliwi im uzyskanie prawa do

emerytury z osiągnięciem niższego wieku emerytalnego na podstawie art. 32 lub

art. 46 ustawy emerytalnej, albo na podstawie art. 184 tej ustawy (por. wyroki z dnia

8 lipca 2008 r., I PK 309/07, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 308; z dnia 9 marca 2009 r.,

I PK 180/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 236; z dnia 5 maja 2011 r., II PK 282/10,

OSNP 2012 nr 11-12, poz. 140). Oznacza to, że ustawowe obniżenie wieku

emerytalnego dla tej kategorii pracowników nie stanowi przywileju pracowniczego,

a dotyczy instytucji prawa ubezpieczeń społecznych i wynika z legislacyjnego

założenia wcześniejszej utraty sprawności psychofizycznej ze względu na

szczególne uciążliwości związane z wykonywanym zatrudnieniem, a po drugie, że

12

obniżony w stosunku do powszechnego wiek emerytalny tej kategorii pracowników

jest dla nich normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, co z kolei sprawia, że w

okresie 4 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego właściwego dla określonych

kategorii zatrudnienia korzystają oni ze szczególnej ochrony przewidzianej w art. 39

k.p. Podkreśla się przy tym zgodnie, że skoro obniżony wiek emerytalny jest dla

takich pracowników normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, to korzystają oni

z ochrony przewidzianej w art. 39 k.p. tylko jeden raz i tylko wówczas, gdy dalszy

okres zatrudnienia umożliwia im uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem

tego wieku.

Prezentowany w powołanym wyżej orzecznictwie sposób rozumienia zakazu

wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi w wieku przedemerytalnym oparty

jest zatem nie tyle na posłużeniu przez ustawodawcę w przepisach emerytalnych

sformułowaniem „wiek emerytalny” co na poglądzie, że przez określony w art. 39

k.p. wiek emerytalny należy rozumieć wiek określony w przepisach emerytalnych,

umożliwiający nabycie uprawnień emerytalnych z mocy prawa. Ochroną przed

wypowiedzeniem objęty jest więc pracownik, który z chwilą osiągnięcia wieku

odpowiedniego dla swojego rodzaju zatrudnienia będzie miał na mocy

obowiązujących przepisów możliwość uzyskania prawa do emerytury.

Rozstrzygnięcia wymagała zatem kwestia, w jakim okresie powódka korzystała z

ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę na podstawie art. 39 k.p.

Gwarancje trwałości stosunku pracy przy zwolnieniach indywidualnych wprowadza

art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników (Dz.U. z 2003 r. Nr 90, poz. 844 ze zm.). Ów przepis w związku z art.

5 ust. 5 tej ustawy dopuszcza jedynie stosowanie wypowiedzenia zmieniającego

wobec pracowników w wieku przedemerytalnym. W myśl art. 5 ust. 6 jeżeli

wypowiedzenie warunków pracy i płacy powoduje obniżenie wynagrodzenia,

pracownikom, o których mowa w ust. 5, przysługuje, do końca okresu, w którym

korzystaliby ze szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem

stosunku pracy, dodatek wyrównawczy obliczony według zasad wynikających z

Kodeksu pracy.

13

Do końca 2012 r. wiek emerytalny wynosił 60 lat dla kobiet i 65 lat dla

mężczyzn (art. 24 ust. 1, art. 27 i 28 ustawy emerytalnej), względnie 55 lat dla

kobiet i 60 lat dla mężczyzn (art. 29 ustawy emerytalnej).

Ustawa z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r.

poz. 637), obowiązująca od 1 stycznia 2013 r., wydłużyła wiek emerytalny dla

kobiet i mężczyzn do 67 lat. Wydłużenie to jest wprowadzane stopniowo, każdy

kolejny kwartał powoduje wzrost wieku emerytalnego o miesiąc. Oczywistym

następstwem tego jest równoległe przesuwanie się okresu ochronnego z art. 39,

obejmującego 4 lata wstecz od rosnącego co kwartał wieku emerytalnego aż do

osiągnięcia 67 lat. Przepisy te jednak nie mają zastosowania do analizy sprawy

powódki, gdyż otrzymała ona wypowiedzenie umowy o pracę przed ich

uchwaleniem w 2012 r.

Uzasadnienie wyroku Sądu drugiej instancji nie przedstawia więc przesłanek

pozwalających na ustalenie, że Sąd Rejonowy nieprawidłowo uznał, że powódka w

dniu wypowiedzenia jej umowy o pracę podlegała szczególnej ochronie przed

wypowiedzeniem stosunku pracy określonej w art. 39 k.p.

Odnośnie do zarzutu naruszenia prawa materialnego – art. 30 § 4 k.p.,

zawartego w skardze kasacyjnej pozwanego – należy stwierdzić, że jest on

niezasadny. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2013 r. w sprawie I PK

61/13 (LEX nr 1427709, będzie ponadto opublikowany w nr 12 OSN) potwierdza

dominujący pogląd judykatury, że w oświadczeniu pracodawcy o wypowiedzeniu

umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony z powodu likwidacji jednego z

analogicznych stanowisk pracy powinna być wskazana także przyczyna wyboru

pracownika do zwolnienia z pracy (kryteria doboru) chyba, że jest oczywista lub

znana pracownikowi (art. 30 § 4 k.p.).

Ponadto w wyroku tym Sąd Najwyższy stwierdził, że tylko kryteria

uwidocznione w porozumieniu albo w regulaminie, mogą podlegać ocenie w

postępowaniu sądowym w kontekście zasadności wypowiedzenia umowy o pracę

dokonanego konkretnemu pracownikowi. Nie ma przesłanek do stwierdzenia, że

pracownik zwalniany z przyczyn go niedotyczących w trybie indywidualnym miałby

być pozbawiony możliwości dokonania takiej oceny co do dokonanego mu

14

wypowiedzenia, zwłaszcza w zakresie zastosowanych kryteriów doboru do

zwolnienia. Przyczyna wypowiedzenia powinna być tak sformułowana, aby

pracownik wiedział i rozumiał, z jakiego powodu pracodawca dokonuje

wypowiedzenia i mógł zadecydować o ewentualnym wniesieniu lub zaniechaniu

wniesienia odwołania do sądu.

Sąd Najwyższy, w obecnym składzie, zaaprobował te konstatacje i uznał, że

pracownik, wobec którego pracodawca nie ujawnił kryteriów doboru pracowników

do zwolnienia, pozbawiony jest możliwości oceny trafności dokonanego wyboru w

kontekście zasadności dokonanego mu wypowiedzenia, czyli zweryfikowania

przyczyny wypowiedzenia, co wymusza na nim wszczęcie sądowej procedury

odwoławczej w celu poznania konkretnej i rzeczywistej przyczyny potencjalnie

uzasadniającej dokonanie wypowiedzenia umowy o pracę na czas nieokreślony. W

takiej zaś sytuacji również postępowanie sądowe toczy się wokół przyczyny

wskazanej konkretnie dopiero w postępowaniu sądowym i nieujawnionej wcześniej

pracownikowi, co jest niezgodne z regułami rozpoznawania takich spraw. Przyjmuje

się bowiem wprawdzie, że w sądowym postępowaniu odwoławczym dopuszczalna

jest konkretyzacja wskazanej pracownikowi przyczyny wypowiedzenia, ale dotyczy

to jedynie możliwości uzupełnienia opisu wskazanej przyczyny wypowiedzenia w

oparciu o okoliczności oczywiście znane zwalnianemu pracownikowi, które

występują jako sekwencja powiązanych związkiem przyczynowo-skutkowym

zdarzeń objętych wskazaną na piśmie przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę,

czego nie można odnieść do przytaczania kryteriów wyboru pracowników do

zwolnienia, stanowiących najistotniejszą część przyczyny wypowiedzenia w sytuacji

dokonywania redukcji zatrudnienia. Należy bowiem zauważyć, że sąd pracy nie

może oceniać zasadności działań organizacyjnych i ekonomicznych

podejmowanych przez pracodawcę, wobec czego ocena zasadności

wypowiedzenia dokonanego z tych przyczyn w stosunku do osób zajmujących te

same stanowiska z reguły polega właśnie na kontroli kryteriów doboru pracownika

do zwolnienia, stąd waga tych okoliczności jest tak znacząca dla zasadności

wypowiedzenia, że nie można pozbawiać pracownika możliwości zapoznania się z

nimi już w momencie wypowiedzenia umowy o pracę, co pozwoli na ich

15

kwestionowanie w chwili złożenia odwołania do sądu, a pracodawcy uniemożliwi

ewentualne "dostosowywanie" tych kryteriów do okoliczności danej sprawy.

W tym kontekście należy uznać, że Sąd drugiej instancji w sposób

prawidłowy przyjął, że pracodawca, który przy dokonywaniu redukcji zatrudnienia z

przyczyn organizacyjnych stosuje określone zasady (kryteria) doboru pracowników

do zwolnienia z pracy, powinien w treści podanej pracownikowi przyczyny

wypowiedzenia nawiązać do zastosowanego kryterium doboru do zwolnienia.

Według Sądu drugiej instancji strona pozwana w treści wypowiedzenia powódce

umowy o pracę nie odwołała się do przyjętego kryterium doboru pracowników do

zwolnienia, czym naruszyła art. 30 § 4 k.p.

Sąd drugiej instancji powołał się na pogląd wyrażony wcześniej przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 1 czerwca 2012 r., II PK 258/11, z którego wynika, że

pracodawca dokonujący zwolnienia z przyczyn ekonomicznych (dotyczących

pracodawcy) powinien dla obrony zasadności tej czynności wykazać, że zastosował

obiektywne, sprawiedliwe kryteria doboru pracownika do zwolnienia i wziąć przy

tym pod uwagę wszystkich pracowników, których dotyczą przyczyny zmuszające go

do rozwiązania stosunku pracy. Jeżeli zostały ustalone zasady postępowania, a

zwłaszcza kryteria doboru pracowników do zwolnienia, powinny być one

zastosowane jednakowo do wszystkich pracowników. Powyższe w ocenie Sądu

drugiej instancji dodatkowo potwierdza wadliwość treści oświadczenia woli

pozwanego w przedmiocie wypowiedzenia powódce umowy o pracę, ponieważ

informacje takie nie zostały w tym oświadczeniu zawarte, ani też skonkretyzowane

w toku postępowania. W razie konieczności wyboru spośród większej liczby

jednakowych stanowisk jest jednak oczywiste, że pracodawca decydując się na

wypowiedzenie umowy konkretnemu pracownikowi ma na uwadze nie tylko

likwidację stanowiska pracy, lecz także to, że dany pracownik jest ze znanych mu

względów mniej przydatny od innych.

Konsekwencją tych prawidłowych konstatacji jest ustalenie, że Sąd

Okręgowy prawidłowo zastosował art. 45 § 1 k.p. Z tych względów nietrafny okazał

się podstawowy kasacyjny zarzut naruszenia art. 30 § 4 k.p., co przesądza o

konieczności oddalenia skargi kasacyjnej i czyni zbędnym analizowanie

pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej.

16

Również zarzuty naruszenia prawa procesowego nie były na tyle istotne, aby

spowodować konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd drugiej instancji może dokonać odmiennej kwalifikacji prawnej

ustalonych faktów i dokonać wyboru adekwatnej podstawy prawnej dochodzonego

roszczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2014 r., II CSK 345/13,

LEX nr 1477432). Sąd drugiej instancji może - a jeżeli je dostrzeże, to powinien -

naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa

materialnego przez sąd pierwszej instancji, nawet jeśli nie zostały wytknięte w

apelacji, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zaskarżenia. Z całą

pewnością natomiast jego obowiązkiem jest rozważenie wszystkich podniesionych

w apelacji zarzutów skarżącego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca

2014 r., III UK 177/13, LEX nr 1493925). W tym kontekście nie można uznać, że

doszło do naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic apelacji, tj.

rozpoznanie sprawy w zakresie wykraczającym poza zarzuty apelacji i

poszukiwanie z urzędu uchybień Sądu pierwszej instancji, ani - art. 385 k.p.c. przez

oddalenie apelacji pomimo, że była ona zasadna lub art. 232 k.p.c. w związku z

art. 227 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez przyjęcie, że pozwany nie wykazał,

czy inni pracownicy Biura […] nie spełniali podobnych, jak zastosowane do powódki

kryteriów uzasadniających redukcję etatów.

Zasada kontradyktoryjności i dowodzenia swoich twierdzeń (art. 232 k.p.c.)

obowiązuje również w sprawach z zakresu prawa pracy. Dyskrecjonalna władza

Sądu uprawnia do korygowania zgłaszanych wniosków dowodowych w celu

ustalenia wyłącznie istotnych dla rozstrzygnięcia kwestii. W tym aspekcie nie

można uznać, że doszło do naruszenia art. 232 k.p.c. zdanie drugie oraz art. 258

k.p.c. i art. 299 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. przez

nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z zeznań świadków: […], albo - naruszenia

art. 235 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. przez dokonanie

ustaleń faktycznych sprzecznych z ustaleniami stanowiącymi podstawę

zaskarżonego wyroku bez przeprowadzenia postępowania dowodowego

uzasadniającego odmienne ustalenia i w sytuacji, gdy dowody zgromadzone przed

sądem pierwszej instancji nie wskazują jednoznacznie na trafność tych ustaleń, a

17

ocena sądu pierwszej instancji nie jest oczywiście błędna, i w konsekwencji

naruszenie zasady bezpośredniości postępowania dowodowego.

Pozwany zachował możliwość zaskarżenia wyroku Sądu Okręgowego w

drodze skargi kasacyjnej; nie można więc podzielić sugestii skargi kasacyjnej, że

doszło do naruszenia art. 45 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP przez pozbawienie

pozwanego możliwości zaskarżenia niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia w

sytuacji, gdy sąd dokonał ustaleń sprzecznych z ustaleniami stanowiącymi

podstawę zaskarżonego wyroku.

Mając powyższe okoliczności na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzeczono jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego na rzecz powódki, która wniosła

odpowiedź na skargę kasacyjną, orzeczono na podstawie art. 98 i art. 99 w związku

z art. 108 w związku z art. 39821

k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 w związku z § 11 ust. 1

punkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., nr 490).