III CSK 238/13

Sygn. akt III CSK 238/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa B. G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 30 kwietnia 2013 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa -

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 5 400 zł (pięć

tysięcy czterysta złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu sprawy z powództwa B. G. przeciwko

Skarbowi Państwa – Wojewodzie M., wyrokiem z dnia 7 grudnia 2012 r. zasądził

od pozwanego na rzecz powoda kwotę 785.787 zł, natomiast dalej idące

powództwo oddalił. Ustalił, że orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

w G. z dnia 5 października 1956 r. – wydanym na podstawie dekretów z dnia 5

września 1947 r. o przejściu na własność Skarbu Państwa mienia pozostałego po

osobach przesiedlonych do Z.S.R.R. (Dz. U. Nr 59, poz. 318 ze zm.) i z dnia 27

lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym

władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach

województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr

46, poz. 339 ze zm.) – zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości

położone w Ł. o łącznym obszarze 933 ha, w tym grunty należące do P. G. i jego

syna J. G.

Decyzją z dnia 23 września 2003 r. Wojewoda M., na podstawie art. 156 § 1

pkt 2, art. 157 § 1 i 2 oraz art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks

postępowania administracyjnego (jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze

zm.; obecnie: Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm. – dalej: „k.p.a.”), stwierdził

nieważność tego orzeczenia w części dotyczącej przejęcia na własność Skarbu

Państwa nieruchomości obejmującej parcele bliżej oznaczone w decyzji, a w

części dotyczącej przejęcia na własność Skarbu Państwa pozostałych parcel

oznaczonych w decyzji stwierdził, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem

prawa, lecz ze względu na nieodwracalne skutki prawne nie orzekł o jego

nieważności. Na podstawie tej decyzji powodowi zwrócono nieruchomość położoną

w Ł., składającą się z działek nr […], stanowiącą las o łącznym obszarze 6,98 ha.

Po odzyskaniu nieruchomości powód wyciął większość rosnących na niej drzew, a

uzyskane drewno sprzedał. Obecnie rośnie na niej trochę drzew

kilkudziesięcioletnich i trochę młodych z odnowień, liczących około 4 – 5 lat.

W dniu 27 grudnia 2005 r. powód wystąpił do Wojewody M. z wnioskiem o

odszkodowanie za użytkowanie i eksploatację lasu, który odzyskał oraz o

3

rekompensatę za nieruchomości, które nie mogły być zwrócone ze względu na

nieodwracalne skutki prawne. Decyzją z dnia 5 marca 2007 r. Wojewoda odmówił

przyznania odszkodowania, uznając, że powód nie wykazał szkody.

Spadek po P. G. nabyli syn J. G. i córka S. G. – po ½ części, a spadek po J.

G. – żona M. T. i syn B. G. – po ½ części. Z kolei spadek po zmarłej w dniu 12

sierpnia 2007 r. M. T. nabyli mąż S. T. i B. G. po ½ części. Umową z dnia 17

czerwca 2009 r. S. T. darował swój udział w spadku po M. T. - B. G.

Wartość nieruchomości o obszarze 5,8091 ha, które nie zostały zwrócone ze

względu na nieodwracalne skutki prawne orzeczenia z dnia 5 października 1956 r.

– według stanu tych nieruchomości z 1956 roku, a cen z 2003 roku – przy

uwzględnieniu udziału powoda we wspólności majątku spadkowego, wynosi

506.000 zł.

Z nieruchomości, które zwrócono powodowi w 2003 r., Skarb Państwa –

Okręgowy Zarząd Lasów Państwowych, Nadleśnictwo w Ł., pozyskiwał drewno. W

latach 1956 – 2003 pozyskał łącznie 466,10 m3

drewna o wartości według cen z

2003 r. – 36.130 zł, a według cen z chwili orzekania – 279 787 zł. Nadleśnictwo w Ł.

prowadziło planową gospodarkę leśną, połączoną z pozyskiwaniem drewna i

nasadzeniami, którą w odniesieniu do zwróconych nieruchomości zakończono z

dniem 3 września 2003 r.

Sąd Okręgowy przyjął, że, zgodnie z art. 160 § 1 k.p.c. powodowi

przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za rzeczywistą szkodę, poniesioną

na skutek wydania decyzji z naruszeniem prawa i stwierdzeniem jej częściowej

nieważności. Uznał, że rzeczywistą szkodę powoda stanowi utrata nieruchomości

należących do jego poprzedników prawnych, które nie zostały zwrócone,

i obniżenie wartości zwróconych nieruchomości, spowodowane wycinką drzew.

Odpowiada ono wartości wyciętego drewna, która – przy uwzględnieniu udziału

powoda we wspólności majątku spadkowego – wyraża się kwotą 279 787 zł.

W konsekwencji, Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powoda kwotę 785 787 zł.

Na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 kwietnia

2013 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądzoną nim kwotę

4

785 787 zł zastąpił kwotą 506 000 zł, a w pozostałej części powództwo i apelację

oddalił.

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji

oraz rozstrzygnięcie o żądaniu odszkodowania za przejęte nieruchomości, które nie

zostały przez pozwanego zwrócone, dokonał natomiast odmiennej oceny prawnej

żądania odszkodowania za obniżenie wartości pozostałych nieruchomości.

Podkreślił, że prowadzenie gospodarki leśnej z natury rzeczy nie prowadzi do

obniżenia wartości nieruchomości, lecz jest zwykłym sposobem korzystania z niej,

gdyż las przez dokonywane nasadzenia lub naturalny rozsiew jest odtwarzany,

a pozyskiwane drewno stanowi pożytki nieruchomości w rozumieniu art. 53 § 1 k.c.

W istocie więc tak sformułowane żądanie nie dotyczyło rzeczywistej straty, lecz

utraconych korzyści, powód domagał się bowiem odszkodowania odpowiadającego

wartości wyciętego drewna i nawet nie próbował wskazać na jakiekolwiek fakty,

które dawałyby podstawę do przyjęcia, że wartość nieruchomości w chwili jej

odzyskania była mniejsza niż w chwili utraty. Nie zostały też wykazane żadne fakty

dające podstawę do porównania wartości nieruchomości w chwili jej utraty przez

poprzedników prawnych powoda i w chwili jej odzyskania, a tym samym do

wyliczenia szkody odpowiadającej tej różnicy. Przyjmując, że zasądzona przez Sąd

pierwszej instancji kwota 279.787 zł stanowi równowartość utraconych korzyści,

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i w tym zakresie powództwo oddalił,

ponieważ wadliwa decyzja administracyjna została wydana przed wejściem w życie

Konstytucji, a w takiej sytuacji odszkodowane przysługujące na podstawie art. 160

§ 1 k.p.a. nie obejmuje korzyści utraconych wskutek wydania decyzji.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód, powołując się

na podstawę przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie

w części oddalającej powództwo o zasądzenie kwoty 279.787 zł i przekazanie

sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do

istoty sprawy i oddalenie apelacji. Wskazał na naruszenie art. 361 § 2 k.c. przez

przyjęcie, że szkoda w postaci wartości drewna pozyskanego w latach 1956 – 2003

nie skutkowała zmniejszeniem wartości nieruchomości oraz że domaganie się

odszkodowania w kwocie odpowiadającej wartości pozyskanego drewna stanowi

szkodę rozumianą jako lucrum cessans, i art. 160 § 1 k.p.a. przez przyjęcie,

5

że wartość drzew wyciętych w okresie władania nieruchomością przez Skarb

Państwa nie stanowi dla właściciela odzyskanej nieruchomości rzeczywistej szkody.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia

31 marca 2011 r., III CZP 112/10 (OSNC 2011, nr 7-8, poz. 75), do roszczeń

o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną

przed dniem 1 września 2004 r., której nieważność lub wydanie z naruszeniem art.

156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu, ma zastosowanie art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a.

Jeżeli ostateczna wadliwa decyzja administracyjna została wydana przed dniem

wejścia w życie Konstytucji, odszkodowanie przysługujące na podstawie art. 160

§ 1 k.p.a. nie obejmuje korzyści utraconych wskutek jej wydania, choćby ich utrata

nastąpiła po wejściu w życie Konstytucji. Uchwała ta jako zasada prawna wiąże

składy orzekające Sądu Najwyższego (art. 61 § 6 i art. 62 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 499

ze zm.).

Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku uwzględnił wykładnię dokonaną

w powołanej uchwale i nie kwestionuje jej również skarżący, istota sporu

sprowadza się natomiast do rozstrzygnięcia kwestii, czy dokonywane przez Skarb

Państwa pozyskiwanie drewna w czasie władania od 1956 r. nieruchomością leśną

o obszarze 6,9815 ha, stanowi dla powoda, który w 2003 r. odzyskał tę

nieruchomość, szkodę rzeczywistą, polegającą na zmniejszeniu wartości

nieruchomości o wartość wyciętych drzew, czy też drewno pozyskane z wyciętych

drzew należy uznać za utracone korzyści.

Podejmując ten problem trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 361 k.c.,

zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne

następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. W powyższych

granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy,

naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści,

które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Zarówno

w orzecznictwie, jak i w doktrynie podkreśla się, że art. 361 § 2 k.c. wskazuje

jedynie zakres szkody podlegającej naprawieniu, natomiast nie definiuje pojęcia

6

szkody. Powszechnie przyjmuje się, że szkodą jest każdy uszczerbek w dobrach

prawnie chronionych, z którym ustawa wiąże powstanie odpowiedzialności

odszkodowawczej. Może on przybrać postać straty, którą poszkodowany poniósł

w wyniku zdarzenia szkodzącego (damnunm emergens) oraz utraconych korzyści

(lucrum cessans). Strata wyraża się w zmianie stanu majątkowego

poszkodowanego i może polegać na zmniejszeniu się jego aktywów przez utratę,

ubytek lub zniszczenie poszczególnych składników majątku albo ich uszkodzenie

lub utratę wartości, a także na zwiększeniu pasywów przez powstanie nowych

zobowiązań lub zwiększenie już istniejących. Z kolei utrata korzyści polega na

niepowiększeniu się majątku poszkodowanego, które nastąpiłoby, gdyby nie

zaistniało zdarzenie wyrządzające szkodę. W orzecznictwie i w doktrynie przyjmuje

się, że szkoda polegająca na nieuzyskaniu pożytków naturalnych i cywilnych, które

rzecz przynosi, stanowi lucrum cessans. Jeżeli natomiast pobranie pożytków

spowodowało zmniejszenie wartości rzeczy, wchodzi również w grę rzeczywisty

uszczerbek, czyli damnum emergens (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

3 października 1979 r., II CR 304/79, OSNCP 1980, nr 9, poz. 164, z dnia

31 marca 1987 r., I CR 287/86, nie publ., z dnia 10 kwietnia 1997 r., II CKN 92/97,

nie publ., z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 133/98, nie publ., z dnia 21 czerwca

2001 r., IV CKN 382/00, Monitor Prawn. 2003, nr 1, s. 33, z dnia 18 stycznia 2002 r.,

I CKN 132/01, nie publ., z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CK 495/02, nie publ., z dnia

26 stycznia 2005 r., V CK 426/04, nie publ., z dnia 15 listopada 2002 r., V CKN

1325/00, nie publ., z dnia 14 października 2005 r., III CK 101/05, nie publ., z dnia

29 listopada 2006 r., II CSK 259/06, nie publ., z dnia 24 sierpnia 2007 r., V CSK

174/07, nie publ., z dnia 23 listopada 2007 r., IV CSK 281/07, nie publ., z dnia

19 czerwca 2008 r., V CSK 18/08, nie publ. i z dnia 28 maja 2014 r., I CSK 419/13,

nie publ.).

Zgodnie z art. 53 § 1 k.c., pożytkami naturalnymi rzeczy są jej płody i inne

odłączone od niej części składowe, o ile według zasad prawidłowej gospodarki

stanowią normalny dochód z rzeczy. Dochód normalny natomiast, to taki, który ma

charakter stałych lub okresowych przychodów, jakie przynosi rzecz według zasad

prawidłowej gospodarki, np. owoce, płody rolne, mleko, przychówek zwierząt,

piasek lub żwir pobrany z nieruchomości (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

7

23 listopada 1950 r., C 355/50, OSN 1951, nr 2, poz. 50 i z dnia 31 marca 1987 r.,

I CR 287/86, nie publ.).

Dla oceny, czy drewno pozyskane na skutek wycięcia drzew rosnących na

nieruchomości stanowiącej las może być uznane za jej pożytek naturalny, istotne

znaczenie mają konkretne okoliczności, w jakich doszło do wycinki drzew. Nie

mieści się w pojęciu pożytków drewno pochodzące z drzew wykarczowanych

w związku ze zmianą charakteru działki leśnej. Tak samo trzeba ocenić sytuację,

w której doszło do zdewastowania lasu przez rabunkowe wykarczowanie drzew

wyłącznie w celu uzyskania korzyści majątkowej. Jeżeli natomiast dokonywanie

wyrębu drzew odbywało się według zasad prawidłowej gospodarki leśnej, w ramach

której dokonuje się planowej wycinki oraz nowych nasadzeń, drewno uzyskane

z wyciętych drzew trzeba uznać za pożytek naturalny w rozumieniu art. 53 § 1 k.c.

Rozważany problem był przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego

w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 stycznia 1971 r., III CRN 441/70 (nie publ.).

Rozważając wysokość wynagrodzenia za korzystanie z cudzej nieruchomości, Sąd

Najwyższy przyjął, że wycięcie lasu w ramach prawidłowej gospodarki jest

równoznaczne z pozyskaniem pożytków, nie stanowi jednak pożytków dewastacja

lasu spowodowana jego nadmiernym wykarczowaniem. Podobne stanowisko zajął

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 23 października 1975 r., III CZP

71/75, stwierdzając, że jeżeli wyrąb drzewa z lasu odbywa się w ramach

prawidłowej gospodarki leśnej, polegającej na sukcesywnym usuwaniu określonej

ilości starodrzewu i zastępowaniu go sadzonkami młodych drzew, uzyskane

drewno stanowi pożytek naturalny w rozumieniu art. 53 § 1 k.c. (zob. OSNCP 1976,

nr 5, poz. 100).

Z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku, którymi Sąd

Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.), wynika, że Nadleśnictwo w Ł.

w imieniu pozwanego Skarbu Państwa w latach 1956 – 2003 na zwróconych

powodowi w 2003 r. gruntach leśnych o obszarze 6,9815 ha prowadziło planową

gospodarkę leśną połączoną z wycinką drzew i nasadzeniami oraz że w okresie

tym pozyskało łącznie 466,10 m3

drewna. Wartość pozyskanego drewna według

cen z chwili zwrotu nieruchomości powodowi wyrażała się kwotą 36.130 zł,

8

a według cen z chwili wyrokowania przez Sąd pierwszej instancji – kwotą 279.787

zł. Po odzyskaniu nieruchomości powód wyciął większość rosnących na niej drzew.

Obecnie na gruntach o obszarze 6,9815 ha rośnie „trochę drzew

kilkudziesięcioletnich i trochę młodych w wieku około 4 – 5 lat”. W świetle tych

ustaleń Sąd Apelacyjny niewadliwie przyjął, że pozyskane przez pozwanego

drewno stanowiło pożytki naturalne nieruchomości leśnej (art. 53 § 1 k.c.), a ich

utrata stanowiła lucrum cessans (art. 361 § 2 k.c.).

Skarżący, kwestionując trafność podjętego zaskarżonym wyrokiem

rozstrzygnięcia, podnosi, że na skutek dokonywania przez pozwanego wyrębu

drzew w latach 1956 – 2003 r. wartość odzyskanej nieruchomości uległa obniżeniu

o wartość pozyskanego drewna, czyli o kwotę 279 787 zł, wobec czego kwota ta

stanowi jego stratę, a więc szkodę rzeczywistą podlegająca naprawieniu na

podstawie art. 160 § 1 k.p.a. Taka kwalifikacja postaci szkody nie może być jednak

w świetle poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych uznana za prawidłową.

W praktyce mogą wystąpić sytuacje, w których pobranie pożytków naturalnych

doprowadzi do obniżenia wartości nieruchomości, co będzie stanowiło stratę

poniesioną przez poszkodowanego. Nie można jednak w takich sytuacjach

przyjmować, że szkodę w postaci zmniejszenia wartości nieruchomości stanowi

wartości nieuzyskanych pożytków naturalnych. Ewentualna strata tego rodzaju

wymaga udowodnienia, natomiast skarżący – jak stwierdził Sąd Apelacyjny – nie

wskazał żadnych innych faktów świadczących o tym, że wartość odzyskanej przez

niego nieruchomości uległa zmniejszeniu. Nie twierdził też, by pozwany uchybił

zasadom gospodarki leśnej określonym w ustawie z dnia 20 grudnia 1949 r.

o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 63, poz. 494 ze zm.), a po dniu

1 stycznia 1992 r. w ustawie z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U.

z 2014 r., poz. 1153), zwłaszcza by pozyskiwał drewno w granicach

przekraczających możliwości produkcyjne lasu. Przepisy obu wymienionych ustaw

nakładały obowiązek prowadzenia gospodarki leśnej z uwzględnieniem m.in.

zasady trwałości i utrzymania lasów oraz powiększania zasobów leśnych.

Trzeba dodać, że – zgodnie z regułą wynikającą z art. 6 k.c. – ciężar

wykazania szkody, jej postaci i rozmiaru spoczywał na skarżącym.

9

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 § 1 i 2

oraz art. 99 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz w związku z art. 11 ust.

3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

(jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1150). Wysokość tych kosztów została

określona na podstawie § 6 pkt 7 w związku z § 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (jedn. tekst: Dz. U.

z 2013 r., poz. 490).