III CSK 266/13

Sygn. akt III CSK 266/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa J. E.

przeciwko Wytwórni Konstrukcji Stalowych "O." sp. z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 lutego 2013 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. oddala wniosek strony pozwanej o zasądzenie od powoda

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód J. E. żądał od pozwanej Wytwórni Konstrukcji Stalowych „O.” – Spółki

z o.o. zasądzenia kwoty 4.661.770,50 zł z odsetkami od dnia 6 października 2011 r.

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Powód uzyskał bowiem

wobec pozwanego prawomocny wyrok pauliański (art. 527 k.c.), obejmujący

umowę sprzedaży użytkowania wieczystego (ustanowionego na działce o nr 4/4) z

dnia 31 października 2002 r. Dłużnik powoda T. (obecna nazwa: A. Spółka z o.o.)

dokonał podziału nabytych działek, następnie zbył prawo użytkowania wieczystego

na rzecz swoich wierzycieli (w postępowaniu układowym). Dochodzona kwota jako

przeznaczona na zaspokojenie należności tych wierzycieli stanowiła

bezpodstawne wzbogacenie pozwanego (osoby trzeciej) kosztem powoda

(wierzyciela pauliańskiego). Jako dodatkową podstawę prawną roszczenia powód

podał przepisy o odpowiedzialności deliktowej.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

Na podstawie zaskarżonej umowy sprzedaży z dnia 31 października 2002 r.

T. – Spółka z o.o. zbyła na rzecz pozwanego prawo użytkowania gruntu (działki nr

4/4) i prawo własności wzniesionego na działce budynku. Pozwany nabywca

dokonał kilkakrotnego podziału tej działki i na podstawie trzech umów sprzedaży

(zawartych w 2006-2007 r.) zbył użytkowanie wieczyste na rzecz innych podmiotów.

W 2008 r. zawarł układ z wierzycielami. Pieniądze ze sprzedaży kilku nowo

powstałych w wyniku podziału działek pozwany przeznaczył na spłacenie swoich

wierzycieli (tj. kwotę dochodzoną pozwem). Wyrokiem z dnia 21 listopada 2003 r.

(sygn. akt XVI GC …/1) zasądzono prawomocnie od A. spółki z o.o. na rzecz A.

Ltd Spółki z o.o. kwotę 1.900.000 zł. Wierzytelność ta była przedmiotem obrotu i

ostatecznie nabyta została przez powoda. W grudniu 2007 r. powód uzyskał tytuł

wykonawczy przeciwko A. Spółki z o.o. Egzekucja przeciwko temu dłużnikowi

okazała się bezskuteczna. W wyroku Sądu Okręgowego z dnia 31 października

2002 r. uznano za bezskuteczną wobec powoda umowę sprzedaży z dnia 31

października 2002 r. Od 2008 r. toczy się z wniosku powoda

postępowanie egzekucyjne z prawa użytkowania wieczystego gruntu składającego

3

się z pozostałych (po podziale i zbyciu) działek (nr 4/7, 4/14, 4/15) o pow. 7,9815

ha i własności budynku; wartość przedmiotu egzekucji oszacowano na kwotę

8.500.000 zł. Na rzecz powoda ustanowiono także hipotekę przymusową w kwocie

6.700.000 zł.

Sąd Okręgowy nie dopatrzył się podstaw do zasądzenia od pozwanego na

rzecz powoda (wierzyciela pauliańskiego) dochodzonej pozwem kwoty

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c. i n.).

Nie wystąpiły bowiem wszystkie wymagane przesłanki takiego roszczenia.

Po uzyskaniu wyroku stwierdzającego bezskuteczność umowy z dnia

31 października 2002 r. wobec powoda strona ta ma możliwość prowadzenia

egzekucji (i ją prowadzi) z pozostałej korzyści uzyskanej przez pozwanego jako

osoby trzeciej, a wartość tej korzyści w pełni wystarczy na zaspokojenie chronionej

wierzytelności. Nie było też podstaw do przyjęcia deliktowej odpowiedzialności

strony pozwanej (art. 415 k.c.), nie wykazano bowiem wszystkich jej przesłanek.

Do czasu wystąpienia z procesem pauliańskim strona pozwana nie dokonywała

rozporządzeń uzyskaną w 2002 r. korzyścią majątkową. W dodatku pozwanemu

przysługuje prawo użytkowania wieczystego na pozostałej części nieruchomości

nieobjętej umowami sprzedaży w 2006-2007 r. Na rzecz powoda ustanowiona

została także hipoteka przymusowa w wysokości 6.700.000 zł.

Apelacja powoda została oddalona.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie doszło do naruszenia – wbrew stanowisku

apelującego – art. 365 § 1 k.c., bowiem Sąd Okręgowy kwestionował tylko

sugerowane przez powoda rozszerzenie skutków orzeczenia pauliańskiego ponad

te skutki, które wynikają wprost z art. 532 k.c. Nie kwestionowano przecież samych

przesłanek uznania umowy sprzedaży z dnia 31 października 2002 r.

za bezskuteczną.

Nie wykazano także przesłanek odpowiedzialności pozwanego na podstawie

art. 415 k.c. W dłuższym wywodzie prawnym Sąd Apelacyjny stwierdza brak także

podstaw do zasądzenia na rzecz powoda wskazanej w pozwie kwoty na podstawie

art. 405 k.c., ponieważ – zdaniem sądu – nie wystąpiła w danej sprawie tożsamość

korzyści pozwanego, przewidziana w art. 405 k.c. Nabycie przez stronę pozwaną

4

prawa użytkowania wieczystego działki nr 4/4 nastąpiło kosztem zubożenia

wierzyciela, bez wzbogacenia strony pozwanej, lecz dłużnika, który otrzymał cenę

sprzedaży. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skoro toczy się postępowanie

egzekucyjne i egzekucja nie okazała się bezskuteczna, nie sposób twierdzić, że

powód poniósł szkodę określoną w tytule wykonawczym stanowiącym podstawę

egzekucji.

W skardze kasacyjnej powoda wskazywano na naruszenie art. 365 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 373 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 385 k.p.c. Podnoszono także zarzuty

naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 527 § 1 i § 2 k.c., art. 530 k.c., art.

531 § 1 k.c., arat. 532 k.c. oraz art. 405 k.c., art. 406 k.c. i art. 409 k.c. Skarżący

wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzut naruszenia art. 365 k.p.c. skarżący uzasadniał w ten sposób,

że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie ograniczył możliwość zaspokojenia należności

wierzyciela z całości uzyskanej przez osobę trzecią korzyści majątkowej jedynie do

tej części prawa użytkowania wieczystego nieruchomości i własności budynku,

jakiej osoba trzecia (pozwany) nie wyzbyła się na rzecz innego podmiotu. Skoro

w wyniku wyroku pauliańskiego następuje uznanie zaskarżonej czynności prawnej

za bezskuteczną z mocą wsteczną i to w odniesieniu do całego przedmiotu takiej

czynności (w danej sprawie – przedmiotu umowy sprzedaży z dnia 31 października

2002 r., tj. działki nr 414), to – według skarżącego – powodowi przysługuje wybór

tego, z której części korzyści majątkowej, uzyskanej przez osobę trzecią

(pozwanego) lub surogatu tej korzyści, pragnie on ostatecznie zaspokoić swoje

roszczenie.

Takiego stanowiska, zmierzającego do wykazania naruszenia art. 365 k.p.c.,

nie można podzielić. W uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego nie

kwestionowano, oczywiście, tego, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia

17 kwietnia 2008 r. o uznaniu umowy z dnia 31 października za bezskuteczną

wywiera skutki prawne właśnie od chwili dokonania zakwestionowanej nim

czynności fraudacyjnej. Sąd drugiej instancji trafnie jednocześnie zaznaczył, że

5

w toku postępowania rozpoznawczego nie kwestionowano przesłanek uznania

wspomnianej umowy sprzedaży za bezskuteczną wobec powoda. Kwestionował

jedynie zasadnie rozszerzanie skutków prawnych wydania wyroku na podstawie art.

527 k.c. poza sferę konsekwencji prawnych, które wprost wynikają z art. 532 k.c.

Przepis ten zakreśla przedmiotowe granice zaspokojenia chronionej wierzytelności

(przedmioty majątkowe, które „wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły”).

Przewidziana w art. 365 k.c. powaga rzeczy osądzonej, która odnosi się także

do prawomocnego wyroku wydanego na podstawie art. 527 k.c., nie przesądza

jednak tego, jaki mógłby być ewentualny rozmiar świadczenia pozwanej osoby

trzeciej na rzecz wierzyciela (powoda) po dokonaniu przez osobę trzecią

rozporządzenia uzyskaną od dłużnika korzyścią majątkową. Jak wskazano

w dalszej części uzasadnienia (pkt 2), dla powstania na rzecz powoda jako

wierzyciela pauliańskiego odpowiedniego roszczenia na podstawie art. 405 k.c.

w odpowiedniej wysokości niezbędne byłoby wykazanie dalszych przesłanek

istnienia tego roszczenia, innych niż te, na które powołuje się skarżący.

2. Podnoszone w skardze kasacyjnej skarżącego zarzuty naruszenia

prawa materialnego mogą być oceniane jedynie na podstawie ustaleń faktycznych

dokonanych przez Sądy meriti. Z ustaleń tych wynika, że od 2008 r. toczy się

(z wniosku powoda) postępowanie egzekucyjne z prawa użytkowania wieczystego

gruntu składającego się z pozostałych działek po kolejnych podziałach pierwotnej

działki nr 4/4 (tj. z działki nr 4/7, nr 4/4/, nr 4/15 o łącznej pow. 7,9815 ha) i budynku.

Wartość przedmiotu egzekucji oszacowano na kwotę 8 500.00 zł, a więc znacznie

większą niż kwota dochodzona pozwem. Ponadto na rzecz powoda wpisano

do księgi wieczystej nr […] hipotekę przymusową na podstawie tytułu

wykonawczego przeciwko A. Spółki z o.o., obejmującego chronioną wierzytelność

powoda (s. 3 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Wspomniana egzekucja

(prowadzona kilka lat) nie jest bezskuteczna, a powód „nadal dąży do uzyskania

pierwotnego świadczenia stwierdzonego tytułem wykonawczym i (ma)

wierzytelność realnie egzekwowaną” (s. 6 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Takie ustalenia potwierdzone zostały w treści skargi kasacyjnej. Status prawny

przedmiotu egzekucji wskazuje na to, że toczy się ona przeciwko pozwanemu

w obecnej sprawie (zob. np. treść skargi pozwanego na czynności komornika

6

z dnia 4 lutego 2008 r.). Prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 17 kwietnia

2008 r. (sygn. akt I C … /07) potwierdza regułę, że z ochrony pauliańskiej może

korzystać także wierzyciel będący sukcesorem szczególnym zbywcy wierzytelności

(dłużnika pierwotnego; art. 509 § 2 k.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, pojawiła się, mimo zastrzeżeń

formułowanych w literaturze, istotnie tendencja, świadcząca o możliwości

stosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c.) w sytuacji,

w której osoba trzecia w rozumieniu art. 527 k.c. dokonuje dalszego

rozporządzenia uzyskaną korzyścią majątkową na rzecz innego podmiotu

w okolicznościach określonych w art. 531 § 2 k.c. Oznacza to, że brak podstaw

skierowania roszczenia pauliańskiego wobec takiego podmiotu (tzw. osoby czwartej

i następnej) nie eliminuje definitywnie udzielenia wierzycielowi ochrony pauliańskiej,

aczkolwiek zmienić się może sam instrument prawny zapewniający tę ochronę.

Instrument ten to właśnie stosowne roszczenie na podstawie art. 405 k.c.,

skierowane przeciwko osobie trzeciej skoro „osoba czwarta” (beneficjent dalszego

przysporzenia) nie ma legitymacji biernej w ewentualnym procesie pauliańskim,

a osoba trzecia, transferująca uzyskaną korzyść majątkową, może nabyć nową

korzyść, m.in. w postaci ekwiwalentu (ceny) za zbytą korzyść uzyskaną

z pokrzywdzeniem wierzyciela. Odmowa udzielenia wierzycielowi ochrony

pauliańskiej (choćby w wersji ograniczonej tylko do roszczenia na podstawie art.

405 k.c.; tzw. ochrony paliatywnej) czyniłaby na pewno ze skargi pauliańskiej

jednak mało efektywny środek ochrony prawnej wierzyciela. Warto zauważyć, że

w podobnych sytuacjach do roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia sięga

się także w innych europejskich sytuacjach prawa (np. w prawie niemieckim).

Akceptacja zastosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu

w omawianej sytuacji nie oznacza, że nie należy dostrzegać jednak pewnych różnic

w samym konstrukcyjnym ujęciu przesłanek takiego („pauliańskiego”) wzbogacenia

(por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2008 r.,

III CZP 55/08, OSNC 2009, z. 7/8, poz. 95 i uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CSK 139/12, Monitor Prawa

Bankowego 2013, nr 10, s. 48 i n.; w jakiej relacji podmiotowej następuje stan

bezpodstawnego wzbogacenia: jedynie w relacji wierzyciel - osoba trzecia, czy

7

szerszej - zarówno w relacji dłużnika z osobą trzecią, jak i w relacji wierzyciela

z osobą trzecią). Do obu tych rozstrzygnięć nawiązano w innych werdyktach Sądu

Najwyższego (zob. np. ostatnio wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia

2013 r., II CSK 413/12, nie publ. oraz prezentowany w nim rozwój orzecznictwa

Sądu Najwyższego w omawianej materii).

Należy podkreślić, że niezależnie od ujęcia przesłanek powstania roszczenia

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w relacji wierzyciel - osoba trzecia (dalszy

transfer korzyści, majątkowy charakter korzyści, wzbogacenie osoby trzeciej

kosztem majątku wierzyciela, zubożenie wierzyciela, funkcjonalny związek między

stanem wzbogacenia i zubożenia, brak prawnego usprawiedliwienia definitywności

transferu) wspomniane orzeczenia odnosiły się do takiego stanu faktycznego,

w którym dochodziło do rozporządzenia przez osobę trzecią - w warunkach

określonych w art. 531 § 2 k.c. - pełną korzyścią (przedmiotami majątkowymi), która

weszła (które weszły) do majątku osoby trzeciej w wyniku fraudacyjnej czynności

prawnej. W rozpoznawanej sprawie ustalono, że część korzyści, uzyskanej na

podstawie zakwestionowanej umowy sprzedaży z dnia 31 października 2002 r.,

pozostała w majątku osoby trzeciej, a część została objęta kolejnymi

rozporządzeniami (po podziale działki nr 414, obciążonej prawem użytkowania

wieczystego). Jeżeli nie wykazano bezskuteczności prowadzonej przez

wierzyciela egzekucji w sposób definitywny i ustalono odpowiednią wartość

pozostającej nadal w majątku osoby trzeciej korzyści majątkowej, nadającej się do

egzekucji (art. 532 k.c.), to nie sposób twierdzić, że istnieje stan zubożenia po

stronie wierzyciela (powoda), odpowiadający stanowi wzbogacenia po stronie

pozwanej osoby trzeciej. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia

25 września 2012 r., I CSK 139/12 (na który stale powołuje się skarżący w toku

postępowania rozpoznawczego, a także w postępowaniu kasacyjnym) wyjaśniono,

że w razie rozporządzenia przez osobę trzecią korzyści w okolicznościach

określonych w art. 531 § 2 k.c., wierzytelność powoda traci na wartości, „a do jego

majątku nie wchodzi to, co stanowiłoby zaspokojenie jego wierzytelności, gdyby

egzekucja z przedmiotu zaskarżonej czynności była możliwa”. Samo dokonanie

przez osobę trzecią częściowego transferu uzyskanej od dłużnika korzyści na rzecz

dalszego nabywcy („osoby czwartej”) nie oznacza zatem istnienia stanu zubożenia

8

wierzyciela pauliańskiego w rozumieniu art. 405 k.c., jeżeli istnieją podstawy do

przyjęcia, że pozostająca w majątku osoby trzeciej część korzyści majątkowej

(część „przedmiotów majątkowych, które wyszły z majątku dłużnika”, art. 532 k.c.)

może doprowadzić do zaspokojenia chronionej wierzytelności wierzyciela

pauliańskiego.

W ten sposób ujawnia się także jurydyczny cel skargi pauliańskiej jako

środka ochrony pokrzywdzonego wierzyciela (art. 527 k.c.). Jeżeli w judykaturze

Sądu Najwyższego przyznaje się takim wierzycielom (w sytuacji określonej w art.

531 § 2 k.c.) roszczenie na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu

wobec osoby trzeciej (dłużnika pauliańskiego), czyni się to właśnie w intencji

udzielenia wierzycielowi ochrony prawnej przy pomocy tego dodatkowego

instrumentu prawnego, o którym przecież wprost nie wspomina się w przepisach

o skardze pauliańskiej. Roszczenie na podstawie art. 405 k.c. musi być zatem

odpowiednio wkomponowane w ogólny reżim skargi pauliańskiej, przewidziany

w art. 527-534 k.c.

W tej sytuacji należało uznać za niezasadne wskazane w skardze kasacyjnej

zarzuty naruszenia przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c., art.

406 k.c. i art. 409 k.c.) a także zarzuty naruszenia przepisów art. 527 k.c., art. 530

k.c., art. 531 § 1 k.c. i art. 532 k.c. Dlatego Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną.

Oddalono wniosek pozwanego o przyznanie kosztów postępowania

kasacyjnego, ponieważ złożono go dopiero w piśmie określonym jako odpowiedź

na skargę kasacyjną powoda (k. 821 akt sprawy), które cech takich nie spełnia

(art. 3987

k.p.c.).