III CZP 28/14

Sygn. akt III CZP 28/14

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 10 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jacek Gudowski

SSN Jan Górowski

SSN Marian Kocon

SSN Marta Romańska

SSN Tadeusz Wiśniewski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W., przy uczestnictwie

R. S. i J. S.

o wpis w księdze wieczystej […] hipoteki przymusowej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 10 października 2014 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Henryki Gajdy-Kwapień

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II CSK 163/13,

do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu

"Czy po zmianie przepisów normujących hipotekę przymusową,

dokonanej ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy

o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 131, poz. 1075), doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu

składek, może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego

zobowiązanego i jego małżonka?"

podjął uchwałę:

Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalająca

wysokość należności z tytułu składek może być podstawą wpisu

2

hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład

majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka tylko wtedy, gdy

została doręczona obojgu małżonkom.

3

UZASADNIENIE

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się przy rozpoznawaniu skarg

kasacyjnych uczestników od postanowienia Sądu Okręgowego w P., którym

oddalono ich apelację od postanowienia Sądu Rejonowego w P., utrzymującego w

mocy dokonany przez referendarza sądowego w dniu 23 lutego 2012 r. wpis

hipoteki przymusowej do kwoty 250 673,74 zł na prawie użytkowania wieczystego

gruntu i prawie własności budynku, stanowiącym odrębny od gruntu przedmiot

własności, objętych wspólnością ustawową uczestników. Podstawę wpisu stanowiła

wydana przez wnioskodawcę nieostateczna decyzja administracyjna, ustalająca

wysokość należności z tytułu niezapłaconych przez uczestnika składek na

ubezpieczenie społeczne.

Wątpliwości, które skłoniły Sąd Najwyższy do przedstawienia zagadnienia

prawnego składowi powiększonemu, spowodowały postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12 (OSNC 2013, nr 7-8, poz. 93),

z dnia 17 kwietnia 2013 r., I CSK 433/12 (OSNC-ZD 2014, nr A, poz. 20) i z dnia

7 listopada 2013 r., V CSK 547/12 (nie publ.), w których – po wprowadzeniu ustawą

z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075; dalej - „ustawa nowelizująca”)

w miejsce dotychczasowej hipoteki przymusowej, która mogła mieć charakter

hipoteki przymusowej kaucyjnej albo zwykłej, jednego rodzaju hipoteki

przymusowej – zakwestionowano aktualność uchwały składu siedmiu sędziów

z dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04 (OSNC 2005, nr 3, poz. 43). W myśl

przytoczonych postanowień, doręczona jedynie dłużnikowi nieostateczna decyzja

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu

składek, nie stanowi – wbrew przeciwnemu stanowisku wyrażonemu w uchwale

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., III CZP

33/04 - podstawy wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej na

nieruchomości objętej wspólnością ustawową dłużnika i jego małżonka. Zdaniem

Sądu Najwyższego, zmiana stanu prawnego i niejednolite poglądy wyrażone

w przytoczonych postanowieniach, dotyczące podstawy wpisu hipoteki

przymusowej, statusu małżonka dłużnika w prowadzonym w celu wydania decyzji

4

postępowaniu administracyjnym i traktowania hipoteki przymusowej jako środka

egzekucyjnego, uzasadniają przedstawienie na podstawie art. 39817

§ 1 k.p.c.

przytoczonego zagadnienia prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwestia podstawy wpisu hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek i należności podatkowych

budziła kontrowersje w orzecznictwie. Źródłem wątpliwości była interpretacja art. 26

ust. 3, 3a pkt 2 i ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm. – dalej:

„u.s.u.s.”) oraz art. 34 § 1 i 3 pkt 2 oraz art. 35 § 2 pkt 1a ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 ze zm. –

dalej: „ord. pod.”) (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP

109/03, Biul. SN 2004, nr 2, s. 4, i z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 121/03, Biul. SN

2004, nr 2, s. 6). Rozstrzygając powstałe w orzecznictwie rozbieżności, Sąd

Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28 października 2004 r.,

III CZP 33/04, orzekł, że doręczona dłużnikowi decyzja Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek, stanowi podstawę

wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej na nieruchomości będącej

przedmiotem współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka.

Zadaniem Sądu Najwyższego, budzące wątpliwości interpretacyjne przepisy

prawa zawierają analogiczne unormowania dotyczące hipoteki przymusowej

ustanawianej na podstawie doręczonej nieostatecznej decyzji określającej

wysokość składek i należności podatkowych oraz wyrażają zasadę

odpowiedzialności majątkiem wspólnym małżonków za te należności, mimo

że dłużnikiem jest tylko jeden z nich. Reguła tej odpowiedzialności – mająca

zastosowanie w prawie ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 31 u.s.u.s. –

wynika z art. 29 § 1 ord. pod., który stanowi, że w wypadku osób pozostających

w związku małżeńskim, odpowiedzialność podatnika obejmuje majątek osobisty

podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka.

Przytoczone unormowania są – według omawianej uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego – przykładem przepisów szczególnych, przewidujących

5

nieostateczną decyzję administracyjną jako podstawę wpisu hipoteki przymusowej,

o której mowa w art. 110 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. - dalej: „u.k.w.h.”).

Taka hipoteka jest hipoteką kaucyjną (art. 111 u.k.w.h.), stanowiącą środek

zabezpieczenia interesów fiskalnych Państwa i jednostek samorządu terytorialnego

oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przed działaniami dłużnika zmierzającymi

do uniemożliwienia uprawnionemu przymusowego zaspokojenia się

z nieruchomości. Egzekucja z obciążonej nieruchomości wymaga tytułu

wykonawczego (art. 26 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r., Nr 110, poz. 968

ze zm. – dalej: „u.p.e.a”), a w wypadku nieruchomości stanowiącej majątek wspólny

dłużnika i jego małżonka – tytułu wystawionego na oboje małżonków (art. 27c

u.p.e.a.). Dopiero hipoteka przymusowa zwykła, powstała na skutek

przekształcenia hipoteki kaucyjnej (art. 108 u.k.w.h.), stanowiła podstawę realizacji

wierzytelności w stosunku do każdoczesnego właściciela nieruchomości.

Prawo ubezpieczeń społecznych i prawo podatkowe przewidywały – obok

hipoteki przymusowej kaucyjnej – hipotekę przymusową zwykłą, ustanawianą na

podstawie tytułu wykonawczego (art. 35 § 2 ord. pod. i art. 109 ust. 1 u.k.w.h.)

wydanego zarówno w postępowaniu sądowym, jak i administracyjnym.

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28 października 2004 r.,

III CZP 33/04, aprobując stanowisko zajęte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia

8 października 2003 r., III CZP 68/03 (OSNC 2004, nr 12, poz. 191),

że ustanowienie hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności podatkowe na

nieruchomości stanowiącej majątek wspólny zobowiązanego i jego małżonka na

podstawie administracyjnego tytułu wykonawczego wymaga wystawienia go na

oboje małżonków, przyjął, że ma ono – ze względu na podobieństwo uregulowań –

zastosowanie także do tytułu stanowiącego podstawę wpisu hipoteki przymusowej

zabezpieczającej należności składkowe Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Stanowiące przedmiot wykładni przepisy prawa ubezpieczeniowego i prawa

podatkowego, traktujące doręczoną decyzję jako podstawę wpisu hipoteki

przymusowej kaucyjnej, nie udzielają wprost odpowiedzi na pytanie, komu decyzja

powinna być doręczona: czy tylko zobowiązanemu (dłużnikowi), czy także jego

6

małżonkowi. Rozważając tę kwestię odnośnie do decyzji stanowiącej podstawę

wpisu hipoteki kaucyjnej zabezpieczającej należność Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z tytułu składek, Sąd Najwyższy uznał – z powołaniem się na mające

zastosowanie na podstawie art. 131 u.s.u.s. przepisy art. 28 i art. 40 k.p.a.,

stanowiące, że decyzję doręcza się stronom, a stroną jest każdy, czyjego interesu

prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie – iż nie ma podstaw do uznania

małżonka dłużnika za stronę postępowania, w którym została wydana decyzja

stanowiąca podstawę wpisu hipoteki i doręczania mu tej decyzji. Według

omawianej uchwały składu siedmiu sędziów, małżonek płatnika składek,

pozostający z dłużnikiem w ustroju ustawowej wspólności majątkowej, obejmującej

nieruchomość podlegającą obciążeniu hipoteką przymusową, nie mieści się

w rozumieniu przytoczonych przepisów w pojęciu strony, ponieważ ani wydanie

decyzji ustalającej wysokość należności z tytułu składek, ani ustanowienie hipoteki

przymusowej kaucyjnej na podstawie tej decyzji nie narusza jego praw i nie

wywołuje żadnych zmian w jego sferze prawnej. Zagrożenie dla małżonka dłużnika

w postaci ewentualnego uszczuplenia jego prawa własności wynika z zasady

odpowiedzialności rzeczowej za dług współmałżonka, a nie z ustanowienia hipoteki

przymusowej kaucyjnej. Powstaje ono zatem dopiero na skutek wystawienia tytułu

wykonawczego, a nie wydania niebędącej tytułem wykonawczym decyzji.

Zainteresowanie małżonka dłużnika dotyczące długu zobowiązanego, podobnie jak

ewentualne niekorzystne postrzeganie małżonka dłużnika w obrocie gospodarczym

spowodowane ustanowieniem hipoteki, dotyka faktycznego, a nie prawnego

interesu małżonka dłużnika.

Z chwilą wejścia w życie z dniem 20 lutego 2012 r. ustawy nowelizującej

nastąpiła gruntowna, pierwsza od czasów dokonanej w 1946 r. unifikacji prawa

rzeczowego, reforma przepisów o hipotece. Jej celem było uczynienie hipoteki

elastyczniejszym i efektywniejszym sposobem zabezpieczenia wierzytelności

pieniężnych, lepiej dostosowanym do zmienionych warunków gospodarczych.

Najistotniejsza zmiana polega na zniesieniu podziału na hipotekę zwykłą i kaucyjną

i wprowadzeniu jednej hipoteki, opartej na konstrukcji dotychczasowej hipoteki

kaucyjnej. Obecnie wierzytelności stwierdzone tytułem wykonawczym

i wierzytelności określone nieostateczną decyzją administracyjną - inaczej niż

7

w okresie przed wejściem w życie ustawy nowelizującej - podlegają zabezpieczeniu

jednolitą konstrukcyjnie hipoteką przymusową.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12, nie

tylko odstąpił od ugruntowanej linii orzeczniczej, ukształtowanej uchwałą składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2004 r., III CZP 33/04,

ale wyraził pogląd, że podstawę wpisu hipoteki przymusowej, ustanawianej na

nieruchomości stanowiącej współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka w celu

zabezpieczenia należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek,

ustalonych doręczoną dłużnikowi nieostateczną decyzją, może stanowić tylko

administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony na podstawie art. 27c u.p.e.a.

Powołując się na utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd,

że do wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na nieruchomości stanowiącej

wspólność majątkową małżeńską niezbędny jest tytuł wykonawczy wystawiony na

dłużnika i jego małżonka (uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2002 r.,

III CZP 49/02, OSNC 2003, nr 9, poz. 115, z dnia 8 października 2003 r., III CZP

68/03, OSNC 2004, nr 12, poz. 191, i z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC

2006, nr 2, poz. 27, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia

2005 r., V CK 547/04, nie publ., i z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 27/10, OSNC-ZD

2011, nr A, poz. 7), Sąd Najwyższy uznał, że po zniesieniu dotychczasowego

podziału hipoteki na zwykłą i kaucyjną nie można ustanowić hipoteki przymusowej

na nieruchomości stanowiącej współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka na

podstawie nieostatecznej decyzji doręczonej dłużnikowi.

W postanowieniu z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12, Sąd Najwyższy

podzielił wyrażany w orzecznictwie pogląd, że hipoteka przymusowa pełni rolę

szczególnego środka egzekucyjnego w szerokim znaczeniu, zmierza bowiem

do ułatwienia przyszłego postępowania egzekucyjnego. Postępowanie o jej

ustanowienie powinno być traktowane jak postępowanie egzekucyjne, mimo

że jest prowadzone na podstawie przepisów regulujących postępowanie

wieczystoksięgowe i nie jest sposobem egzekucji, a jego skutkiem nie jest

wyegzekwowanie roszczenia (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia

1953 r., II С 2520/52, OSN 1954, nr 2, poz. 34, postanowienia Sądu Najwyższego

8

z dnia 12 czerwca 1997 r., III CKN 72/97, "Prawo Gospodarcze" 1997, nr 10, s. 12,

z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03 i z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 27/10,

oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05).

Skoro ustanowienie hipoteki przymusowej ma na celu ułatwienie przyszłego

postępowania egzekucyjnego, to - zdaniem Sądu Najwyższego - skutek ten może

być osiągnięty tylko wtedy, gdy wierzyciel dysponuje tytułem prawnym wymaganym

do wszczęcia egzekucji, co przemawia za przyjęciem, że podstawę wpisu

hipoteki przymusowej powinien stanowić taki sam tytuł, jaki uprawnia do

prowadzenia egzekucji.

Wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

28 października 2004 r., III CZP 33/04, pogląd, że doręczona dłużnikowi decyzja

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu

składek, stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej na

nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej dłużnika i jego

małżonka dotyczył wyłącznie hipoteki przymusowej kaucyjnej (art. 111 u.k.w.h.).

Na skutek zniesienia podziału hipoteki przymusowej na kaucyjną i zwykłą

stanowisko to zdezaktualizowało się; skoro charakter prawny wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką przymusową nie ma w zmienionym stanie prawnym

odzwierciedlenia w rodzaju hipoteki, to nie ma podstaw do uznania,

że nieostateczna decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych doręczona dłużnikowi

może stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej nieruchomości stanowiącej

współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12

podkreślił, że wykładnia przepisów regulujących hipotekę przymusową wymaga

ścisłej interpretacji, ponieważ ustanowienie będącej ograniczonym prawem

rzeczowym hipoteki (art. 244 k.c.) ma bezpośredni wpływ na przysługujące

małżonkowi dłużnika prawo własności obciążonej nieruchomości. Prawo własności

podlega ochronie przewidzianej nie tylko w ustawach, ale również w Konstytucji RP

(art. 21 i 64) oraz w normach konwencyjnych (art. 1 Protokołu nr 1, sporządzonego

w Paryżu dnia 20 marca 1952 r., do Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.,

zmienionej Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2, ratyfikowanej

9

przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej dnia 15 grudnia 1992 r.; Dz.U. z 1993 r.

Nr 61, poz. 284 ze zm.), co wymaga zapewnienia małżonkowi dłużnika ochrony

jego interesów (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., III CZP

3/05, i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 27/10).

Małżonek dłużnika nie powinien znajdować się w gorszej sytuacji prawnej

w zakresie ochrony swoich praw niż zobowiązany (dłużnik), zwłaszcza

że możliwość obrony w postępowaniu wieczystoksięgowym - ze względu na zakres

kognicji sądu (art. 6268

§ 2 k.p.c.) - jest ograniczona i formalna.

Problem aktualności uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 października

2004 r., III CZP 33/04, był także przedmiotem rozważań w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2013 r., I CSK 433/12. Aprobując stanowisko

zajęte w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r., II CSK 69/12,

i zawarte w jego uzasadnieniu argumenty, Sąd Najwyższy stwierdził, że w obecnym

stanie prawnym hipoteka przymusowa może być wpisana na podstawie dokumentu,

który jest wystawiony przeciwko wszystkim osobom wpisanym w księdze wieczystej

jako właściciele nieruchomości. Odnosi się to do każdego dokumentu, a zatem nie

tylko do tytułu wykonawczego, ale także do nieostatecznej decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych określającej wysokość zobowiązania dłużnika z tytułu

składek. Zdaniem Sądu Najwyższego, za wyrażonym poglądem przemawia także

podnoszona w piśmiennictwie konieczność zachowania w postępowaniu

wieczystoksięgowym tożsamości podmiotowej podstawy wpisu obciążenia

hipotecznego (dział IV księgi wieczystej) z wpisem w dziale II księgi wieczystej

obejmującym wpisy dotyczące własności i użytkowania wieczystego. Dodatkowym

wsparciem tego stanowiska są dokonane po podjęciu uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04, zmiany

ustawowe dotyczące instytucji majątku wspólnego. Wynika z nich, że tylko

w przypadkach wyraźnienie wskazanych w ustawie dopuszcza się podjęcie

czynności związanych zarówno z wykonaniem zabezpieczenia, jak i z egzekucją

z mienia wchodzącego w skład majątku wspólnego na podstawie postanowienia

o udzieleniu zabezpieczenia wydanego przeciwko osobie pozostającej w związku

małżeńskim lub na podstawie tytułu egzekucyjnego wystawionego przeciwko tylko

jednej osobie pozostającej w związku małżeńskim. Przykładem tych regulacji są art.

10

7431

i art. 9231

, dodane do kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 2 lipca

2004 r. o zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804). Ze względu na wyjątkowy charakter tych

rozwiązań ustawa jednocześnie przyznała małżonkowi obowiązanego (małżonkowi

dłużnika) szczególny środek obrony w związku z wykonaniem zabezpieczenia

(zajęciem) w postaci sprzeciwu (art. 7431

§ 3 i § 4 k.p.c. w brzmieniu nadanym

ustawą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 233, poz. 1381, i art. 9231

§ 2 k.p.c.).

Aprobując postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2013 r.,

II CSK 69/12, i z dnia 17 kwietnia 2013 r., I CSK 433/12, oraz uzasadniające

je argumenty, Sąd Najwyższy także w postanowieniu z dnia 24 października 2013 r.,

IV CSK 7/13 (nie publ.) stwierdził, że w obecnym stanie prawnym hipoteka

przymusowa może zostać wpisana na podstawie dokumentu, który wystawiony jest

przeciwko wszystkim osobom wpisanym w księdze wieczystej jako właściciele

nieruchomości. Odnosi się to do każdego dokumentu, a zatem nie tylko do tytułu

wykonawczego, ale także do nieostatecznej decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych określającej wysokość zobowiązania dłużnika z tytułu składek na

ubezpieczenie zdrowotne.

W postanowieniu z dnia 7 listopada 2013 r., V CSK 547/12 (nie publ.) Sąd

Najwyższy również stwierdził, że uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04, zdezaktualizowała się

na skutek zmiany stanu prawnego i wyraził pogląd, iż ustanowienie na rzecz

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych hipoteki przymusowej na nieruchomości

będącej przedmiotem wspólności majątkowej małżeńskiej, stosownie do art. 26 ust.

3a pkt 2 u.s.u.s. i art. 110 u.k.w.h., może nastąpić na podstawie nieostatecznej

decyzji, ustalającej istnienie należności z tytułu składek i jej wysokość, wydanej

w stosunku do dłużnika i jego małżonka. Podzielając argumenty przedstawione

w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12,

i z dnia 7 kwietnia 2013 r., I CSK 433/12, dodał, że małżonek dłużnika - ze względu

na potrzebę ochrony jego interesu - powinien być stroną prowadzonego przez

Zakład Ubezpieczeń Społecznych postępowania w celu wydania decyzji ustalającej

wysokość należności z tytułu składek. Podstawę prawną przyznania mu takiego

11

statusu stanowią mające zgodnie z art. 123 u.s.u.s. zastosowanie do tego

postępowania przepisy art. 28 i 40 k.p.a.

Rozwiązania kwestii, budzącej kontrowersje także po dokonanej ustawą

nowelizującą zamianie stanu prawnego, czy doręczona dłużnikowi nieostateczna

decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość składek stanowi

podstawę wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej na nieruchomości

wchodzącej w skład majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka, należy

poszukiwać przede wszystkim w treści art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s. Przepis

art. 26 ust. 3 u.s.u.s. stanowi jednoznacznie, że podstawą wpisu hipoteki

przymusowej jest tylko doręczona decyzja; nie przewiduje on ustanowienia hipoteki

przymusowej na podstawie niedoręczonej decyzji. Wynika z niego również,

że wprost dotyczy tylko wpisania hipoteki przymusowej na nieruchomościach

dłużnika. Ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości należącej

do majątku wspólnego małżonków przewiduje natomiast art. 26 ust. 3a pkt 2

u.s.u.s., jednakże nie wskazuje wprost – w przeciwieństwie do art. 26 ust. 3 u.s.u.s.

– podstawy wpisu tej hipoteki. Nie można jednak pomijać zawartego w końcowej

części zdania pierwszego art. 26 ust. 3 u.s.u.s. odesłania włączającego ustępy art.

26 ust. 3a i 3b do treści ustępu 3 tego artykułu, gdyż to pozwala przyjąć,

że hipotekę przymusową na wymienionych w art. 26 ust. 3a i 3b nieruchomościach

i prawach majątkowych można ustanowić na podstawie doręczonej decyzji.

Przepis art. 26 ust. 3 u.s.u.s., wskazując podstawę wpisu hipoteki w postaci

decyzji, nie określa podmiotu, któremu należy doręczyć decyzję. Nie wskazuje on

jednak nie tylko małżonka dłużnika, lecz także dłużnika; wymaga jedynie, aby

podstawą wpisania hipoteki przymusowej była decyzja doręczona. W postępowaniu

przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w zakresie doręczeń mają

zastosowanie – na podstawie odesłania przewidzianego w art. 123 u.s.u.s. –

przepisy art. 28 i 40 k.p.a., ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych bowiem

nie zawiera własnej regulacji i nie odsyła – co wynika z art. 31 u.s.u.s. – do

stosowania art. 133 i 145 ord. pod. Zgodnie z art. 40 § 1 k.p.a. pisma doręcza się

stronie, a według art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub

obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na

swój interes prawny lub obowiązek. Małżonek dłużnika mieści się w pojęciu strony

12

w rozumieniu tego przepisu, bowiem już samo ustanowienie hipoteki przymusowej

na objętej wspólnością ustawową nieruchomości jest ingerencją w jego sferę praw.

Interes prawny małżonka dłużnika w kwestionowaniu doręczonej dłużnikowi decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stanowiącej podstawę wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością ustawową w celu

zabezpieczenia ustalonej nią wysokości należności z tytułu składek, wynika nie

tylko z ustanowienia hipoteki, będącego istotną ingerencją w sferę prawną

małżonka dłużnika, ale przede wszystkim z odpowiedzialności za zobowiązanie

dłużnika majątkiem wspólnym (art. 29 § 1 ord. pod. w związku z art. 31 u.s.u.s.).

Przewidziane w art. 23 ust. 3 u.s.u.s. wymaganie, aby stanowiąca podstawę wpisu

hipoteki przymusowej decyzja była doręczona, obejmuje zatem doręczenie jej także

małżonkowi dłużnika, powinien on bowiem – ze względu na przysługujący mu

interes prawny – znać treść decyzji i mieć możliwość obrony swych praw. Za taką

wykładnią opowiada się również piśmiennictwo.

Argumentu wspierającego tę wykładnię dostarcza art. 4771

§ 1 k.p.c.

W literaturze i w orzecznictwie przyjmuje się, że w rozumieniu tego przepisu inną

osobą, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, jest np. żona wspólnika spółki cywilnej zobowiązana do uiszczenia

z majątku małżonków zaległych świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz

zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń (por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 5 kwietnia 1995 r., II UZP 9/95, OSNAPiUS 1995, nr 18, poz. 231).

Na skutek zniesienia podziału hipoteki przymusowej na kaucyjną i zwykłą

zdezaktualizowały się zasadnicze argumenty uzasadniające rozstrzygnięcie

zagadnienia prawnego stanowiącego przedmiot uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04, odwoływały się

one bowiem do przedstawionych w tej uchwale różnicy między hipoteka

przymusową kaucyjną a hipoteką przymusową zwykłą.

Konsekwencje zniesienia podziału hipoteki przymusowej na kaucyjną

i zwykłą nie uzasadniają jednak poglądu – wbrew postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 2013 r., III CSK 69/12 - że po zmianie stanu

prawnego podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej

13

wspólnością ustawową, ustanawianej w celu zabezpieczenia wierzytelności

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek, może być jedynie

administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i jego

małżonkowi. Zniesienie wspomnianego podziału hipoteki - co podniesiono także

w piśmiennictwie - nie oznacza uchylenia możliwości ustanowienia hipoteki

przymusowej na podstawie art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s. Dopuszczalność

ustanowienia hipoteki na tej podstawie nie zależała przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej i nie zależy obecnie od charakteru hipoteki.

Uchylony art. 111 u.k.w.h. nie stanowił podstawy ustanowienia jakiejkolwiek

hipoteki, lecz określał charakter hipoteki ustanowionej na wskazanych w nim

podstawach jej ustanowienia. Stanowił, że hipoteka wpisana na jednej

z wymienionych w nim podstaw (np. nieostatecznej decyzji) jest hipoteką kaucyjną.

Również obecnie, w myśl art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., doręczona decyzja

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu

składek, stanowi podstawę ustanowienia hipoteki przymusowej. Wykładnia

wyłączająca możliwość ustanowienia na tej podstawie prawnej hipoteki

przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej

dłużnika i jego małżonka prowadziłaby do pozbawienia znaczenia prawnego art. 26

ust. 3 i ust. 3a pkt 2 u.s.u.s.

Argumentów pozwalających rozstrzygnąć kwestię podstawy ustanowienia

hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej majątek wspólny małżonków

w celu zabezpieczenia należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu

składek nie można poszukiwać w traktowaniu postępowania o wpis hipoteki jak

postępowania egzekucyjnego, a hipoteki przymusowej jako szczególnego rodzaju

środka egzekucyjnego w szerokim znaczeniu. W tej kwestii należy podzielić

stanowisko zajęte w wyroku Sąd Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2013 r., II CSK

17/13 (OSNC 2013, nr 5, poz. 50), w którym wyjaśniono, że obecna hipoteka

przymusowa wywodzi się z uregulowanej w ustawie hipotecznej z 1818 r. hipoteki

sądowej, którą w judykaturze okresu międzywojennego początkowo kwalifikowano,

jako "środek egzekucji w drodze hipotecznej". Pogląd ten już w tamtym okresie był

kwestionowany, współcześnie jednak jest nadal prezentowany zarówno w doktrynie,

jak i w judykaturze.

14

W najnowszych wypowiedziach dotyczących hipoteki przymusowej zgłasza

się zastrzeżenia do stanowiska traktującego hipotekę przymusową jako środek

egzekucyjny. Przeciwko temu zapatrywaniu przemawia przede wszystkim to,

że hipoteka przymusowa nie zmierza do zaspokojenia wierzyciela i nie warunkuje

wszczęcia egzekucji z nieruchomości, a sąd wieczystoksięgowy nie działa jako

organ egzekucyjny. Kodeks postępowania cywilnego nie używa pojęcia "środek

egzekucyjny". W sądowym postępowaniu egzekucyjnym wyróżnia się, ze względu

na cel egzekucji, rodzaj egzekucji (np. egzekucję świadczeń pieniężnych,

egzekucję świadczeń niepieniężnych) oraz sposób egzekucji, według którego

egzekucja jest przeprowadzana (np. egzekucja z ruchomości, egzekucja

z wynagrodzenia za pracę). Występuje też pojęcie "czynność egzekucyjna", przez

którą rozumie się czynność dokonywaną przez organy egzekucyjne, jakimi są sąd

lub komornik. W administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym, w którym

ustawodawca posłużył się pojęciem "środek egzekucyjny", wskazuje się na

egzekucję m. in. z nieruchomości oraz z określonych praw majątkowych, natomiast

nie wymienia się ustanowienia hipoteki przymusowej (art. 1a pkt 12 u.p.e.a.).

Hipoteka przymusowa występuje jako środek zabezpieczenia oznaczonej

wierzytelności (art. 65 ust. 1 u.k.w.h., art. 747 pkt 2 k.p.c. oraz art. 33 i nast. w ord.

pod.), a postępowanie o wpis hipoteki przymusowej odbywa się na podstawie

przepisów kodeksu postępowania cywilnego regulujących postępowanie

wieczystoksięgowe (art. 6261

-62613

), zamieszczonych w księdze dotyczącej

postępowania nieprocesowego. Ustanowienie hipoteki przymusowej nie jest - jak

zaznaczono - ani rodzajem, ani sposobem egzekucji; jego skutkiem nie jest też

wyegzekwowanie roszczenia, lecz zabezpieczenie wykonania zobowiązania.

Jest to postępowanie zmierzające do ułatwienia przyszłego postępowania

egzekucyjnego. Przyjęte w art. 743 k.p.c. uregulowanie, że do wykonania

postanowień o udzieleniu zabezpieczenia stosuje się przepisy o postępowaniu

egzekucyjnym, nie stanowi argumentu na rzecz tezy, iż postępowanie

o ustanowienie hipoteki przymusowej powinno być traktowane jak postępowanie

egzekucyjne, gdyż przepisy o postępowaniu egzekucyjnym stosuje się odpowiednio

tylko do postanowień o udzieleniu zabezpieczenia podlegających wykonaniu

w drodze egzekucji. Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia przez obciążenie

15

nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową (art. 747 pkt 2 k.p.c.)

nie nadaje się do wykonania w postępowaniu egzekucyjnym i podlega wykonaniu

w postępowaniu rozpoznawczym nieprocesowym uregulowanym w art. 6261

-62613

k.p.c.

Zaspokojenie wierzyciela z nieruchomości, na której ustanowiona została

hipoteka przymusowa następuje w postępowaniu egzekucyjnym, którego nie

wszczyna ani wniosek o wpis hipoteki do księgi wieczystej, ani dokonanie takiego

wpisu; zostaje ono wszczęte przez złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji albo

z urzędu, a także na żądanie uprawnionego organu. Okoliczność, że wierzyciel

z reguły uzyskuje hipotekę przymusową, gdy wierzytelność - jak stanowi art. 109

ust. 1 u.k.w.h. - jest stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach

o postępowaniu egzekucyjnym, nie wspiera tezy o egzekucyjnym charakterze tej

hipoteki, skoro można ją uzyskać także na podstawie orzeczeń, zarządzeń i decyzji

wymienionych w art. 110 u.k.w.h.

Z przytoczonych regulacji odnoszących się do hipoteki przymusowej oraz

postępowania, w którego ramach jest ustanawiana, wynika więc, że hipoteka

przymusowa jest środkiem zabezpieczenia wierzytelności, a postępowanie o jej

ustanowienie jest postępowaniem rozpoznawczym, niemającym odniesień do

postępowania egzekucyjnego, pozwalających na traktowanie tego postępowania

"jak postępowania egzekucyjnego". Takie poglądy są wyrażane także

w piśmiennictwie.

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28 października 2004 r., III CZP

33/04 Sąd Najwyższy wykluczył uznanie małżonka dłużnika za stronę w rozumieniu

art. 28 k.p.a., choć przyznał, że szeroka formuła przepisu daje taką możliwość, ze

względu na brak jego interesu prawnego w kwestionowaniu decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych doręczonej dłużnikowi. Stanowisko to spotkało się

z krytyka w piśmiennictwie, jak też nie zaaprobował go Sąd Najwyższy

(por. postanowienie z dnia 7 listopada 2013 r., V CSK 547/12.) Mając na względzie

także zmiany stanu prawnego, trudno bronić tego stanowiska, nie można bowiem

mówić jedynie o interesie faktycznym małżonka dłużnika, jeżeli jego

zainteresowanie związane z doręczoną dłużnikowi decyzją, stanowiącą podstawę

16

wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością ustawową,

uzasadnia art. 29 § 1 ord. pod. w związku z art. 31 u.s.u.s.

Nie ma też wątpliwości, że ustanowienie hipoteki przymusowej na

nieruchomości objętej wspólnością ustawową jest obciążeniem i istotną ingerencją

w sferę interesów majątkowych małżonka dłużnika. Ponadto możliwość

ustanowienia hipoteki przymusowej bez doręczenia decyzji stanowiącej podstawę

jej wpisu małżonkowi dłużnika oznaczałoby – mimo wymagania przewidzianego

w art. 26 ust. 3 u.s.u.s. - ustanowienie hipoteki w stosunku do jednego ze

współwłaścicieli nieruchomości na podstawie niedoręczonej decyzji. Tymczasem

nie ma przepisu przewidującego taką możliwość.

Argumentu przemawiającego za wykładnią art. 26 ust. 3 i ust. 3a pkt 2

u.s.u.s., że doręczona decyzja w rozumieniu tego przepisu - ze względu na

potrzebę ochrony interesów małżonka dłużnika - oznacza decyzję doręczoną także

małżonkowi dłużnika, jeżeli ma ona stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej

na nieruchomości objętej wspólnością ustawową, dostarczają art. 7431

i art. 9231

k.p.c., dotyczące majątku wspólnego. Stanowią one, że w wypadkach wyraźnie

określonych w ustawie dopuszcza się podjęcie czynności związanych zarówno

z wykonaniem zabezpieczenia, jak i z egzekucją z mienia wchodzącego w skład

majątku wspólnego na podstawie postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia

wydanego przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim albo na podstawie

tytułu wykonawczego wystawionego przeciwko osobie pozostającej w związku

małżeńskim.

Za przyjętą wykładnią przemawia także przytoczony już argument,

że interpretacja przepisów regulujących hipotekę przymusową wymaga ścisłej

wykładni, ponieważ ustanowienie hipoteki, będącej ograniczonym prawem

rzeczowym (art. 244 k.c.), ma bezpośredni wpływ na przysługujące małżonkowi

dłużnika prawo własności obciążonej nieruchomości, podlegające szczególnej

ochronie.

W tej sytuacji uzasadniony jest wniosek, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych ustalająca wysokość należności z tytułu składek może być podstawą

wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład majątku

17

wspólnego dłużnika i jego małżonka tylko wtedy, gdy została doręczona obojgu

małżonkom.

Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.