III CZP 71/14

Sygn. akt III CZP 71/14

UCHWAŁA

Dnia 10 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa S. K.

przeciwko A. M. i R. M.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 10 października 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 9 czerwca 2014 r.,

"Czy przepis art. 939 § 4 k.p.c. poprzez art. 615 k.p.c. ma

zastosowanie do roszczeń zarządcy sądowego ustanowionego

w oparciu o przepis art. 203 k.c.?"

podjął uchwałę:

Zarządca ustanowiony na podstawie art. 203 k.c. może

dochodzić zwrotu wydatków poniesionych na wspólną

nieruchomość tylko w postępowaniu nieprocesowym

dotyczącym zarządu związanego ze współwłasnością tej

nieruchomości.

2

UZASADNIENIE

S. K., w pozwie skierowanym przeciwko A. M. i R. M., wniosła o zasądzenie

od pozwanych solidarnie kwoty 3 052,99 zł wraz z odsetkami tytułem zwrotu części

wydatków poniesionych przez nią w latach 2011 - 2013 na utrzymanie

nieruchomości położonej w K. przy ul. K. 22. Twierdziła, że strony są

współwłaścicielami tej nieruchomości oraz że w 2001 r. została ustanowiona przez

sąd jej zarządcą.

W dniu 15 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy w K. wydał nakaz zapłaty, którym

orzekł, że pozwani mają w ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu zapłacić

powódce solidarnie kwotę 3 052,99 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 8 września

2013 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 25 zł z tytułu kosztów postępowania albo wnieść

w tym terminie sprzeciw.

Po wniesieniu sprzeciwu, Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 11 marca

2014 r. podjął postępowanie w sprawie w trybie nieprocesowym i połączył ją

z toczącą się przed tym Sądem sprawą … 2378/06. Ustalił, że powódka jest

współwłaścicielką nieruchomości opisanej w pozwie, że postanowieniem z dnia

27 czerwca 2001 r. została ustanowiona jej zarządcą oraz że postępowanie

toczące się w sprawie … 2378/06 dotyczy nadzoru nad wykonywaniem tego

zarządu.

Stwierdził, że, zgodnie z art. 615 k.p.c., do wyznaczenia zarządcy

i sprawowania zarządu stosuje się odpowiednio przepisy o zarządzie w toku

egzekucji z nieruchomości, czyli art. 931 - 940 k.p.c., co oznacza, że w sprawie ma

zastosowanie art. 939 § 4 k.p.c. Według tego przepisu natomiast, roszczeń o zwrot

wydatków poniesionych w związku z zarządem nie można dochodzić powództwem.

Odpowiednie stosowanie art. 939 § 4 k.p.c. ma miejsce także w sytuacji, w której

zarządca, będący współwłaścicielem rzeczy, dochodzi roszczeń o zwrot

poniesionych wydatków związanych z rzeczą wspólną. Pozew obejmujący takie

roszczenie nie podlega odrzuceniu, gdyż roszczenie to może być dochodzone

przed sądem, z tym że nie w drodze powództwa, lecz przez złożenie wniosku do

sądu nadzorującego wykonywanie zarządu. Z tych względów Sąd potraktował

3

pozew jako wniosek skierowany do sądu w celu jego rozpoznania w

sprawie …2378/06.

Przy rozpoznawaniu zażalenia powódki na to postanowienie Sąd Okręgowy

w K. powziął poważne wątpliwości co do tego, czy art. 939 § 4 k.p.c.

ma zastosowanie do roszczeń zarządcy sądowego wyznaczonego na podstawie art.

203 k.c., w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne, przytoczone na wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przystępując do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego trzeba

zauważyć, że zostało ono sformułowane za szeroko, objęto nim bowiem wszystkie

roszczenia przysługujące zarządcy ustanowionemu przez sąd na podstawie

art. 203 k.c., natomiast powódka wystąpiła jedynie z roszczeniem o zwrot wydatków

poniesionych na nieruchomość będącą przedmiotem współwłasności.

Zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 390 § 1 k.p.c., powinno dotyczyć

problemu prawnego ściśle związanego z rozpoznawanym przez sąd drugiej

instancji środkiem odwoławczym, dlatego rozstrzygnięcie należy ograniczyć jedynie

do roszczenia zarządcy o zwrot wydatków poniesionych na wspólną nieruchomość.

Zgodnie z art. 615 k.p.c., do wyznaczenia zarządcy i sprawowania zarządu

stosuje się odpowiednio przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości.

Należący do tych przepisów art. 939 k.p.c. w § 1 stanowi, że zarządca może żądać

wynagrodzenia oraz zwrotu wydatków, które w związku z zarządem poniósł

z własnych funduszów. Wysokość wynagrodzenia sąd określi odpowiednio do

nakładu pracy i dochodowości nieruchomości. W § 4 z kolei zastrzeżono,

że roszczeń o wynagrodzenie za sprawowanie zarządu i o zwrot poniesionych

w związku z tym zarządem wydatków nie można dochodzić powództwem. Zarządca

traci roszczenia, jeżeli ich nie zgłosił w ciągu miesiąca po ustąpieniu z zarządu lub

po jego ustaniu.

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga dokonania

wykładni przytoczonych przepisów, jej wynik przesądzi bowiem kwestię

dopuszczalności dochodzenia roszczenia o zwrot wydatków poniesionych przez

zarządcę, wyznaczonego przez sąd na podstawie art. 203 k.c., w odrębnym

4

postępowaniu od postępowania dotyczącego zarządu związanego ze

współwłasnością, a tym samym kwestię właściwego trybu postępowania.

Artykuł 939 § 4 k.p.c. jest odpowiednikiem art. 781 k.p.c. z 1930 r., który

w brzmieniu jednolitego tekstu ogłoszonego obwieszczeniem Ministra

Sprawiedliwości z dnia 1 grudnia 1932 r. (Dz.U. Nr 112, poz. 934) stanowił,

że zarządca i nadzorca traci prawo do wynagrodzenia i zwrotu poniesionych

kosztów, jeżeli nie zażąda ich w ciągu miesiąca po ustąpieniu z zarządu lub

nadzoru oraz że roszczeń tych nie można dochodzić powództwem. Na tle tego

przepisu w doktrynie przyjmowano, że wynagrodzenie i zwrot wydatków następuje

w ramach postępowania egzekucyjnego w drodze postanowienia wydanego przez

sąd przy okazji zatwierdzania rachunku z zarządu albo oddzielnie. Nie wyłaniał się

wówczas problem stosowania art. 781 k.p.c. z 1930 r. w postępowaniu niespornym

dotyczącym zarządu związanego ze współwłasnością, ponieważ postępowanie to

było uregulowane w dekrecie z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu niespornym

z zakresu prawa rzeczowego (Dz.U. Nr 63, poz. 345 ze zm.). Artykuł 12 § 1 tego

dekretu, zamieszczony w rozdziale zatytułowanym „zarząd rzeczy wspólnej”,

stanowił, że zarządca ma prawo do wynagrodzenia, odpowiadającego jego

nakładowi pracy, oraz do zwrotu wydatków poniesionych przezeń z powodu

zarządu. Wysokość ich oznacza sąd. Z kolei z § 2 tego artykułu wynikało, że na

postanowienie co do wynagrodzenia i zwrotu wydatków służy zażalenie. W świetle

art. 12 dekretu nie ulegało wątpliwości, że żądanie zwrotu wydatków podlegało

rozpoznaniu w postępowaniu dotyczącym zarządu rzeczą wspólną. Z kolei art. 14

dekretu zawierał regulację odpowiadającą treści obecnego art. 939 § 4 k.p.c.,

stanowił bowiem w § 1, że zarządca traci prawo do wynagrodzenia i zwrotu

wydatków, jeżeli nie zażąda przyznania ich w terminie dwumiesięcznym od daty

zwolnienia go z zarządu, a w § 2, że roszczeń powyższych nie można dochodzić

w drodze powództwa. Na tle art. 14 dekretu w doktrynie podkreślano, że zawarta

w nim regulacja jest wzorowana na art. 781 k.p.c. z 1930 r. i przyjmowano,

że ze względu na wyłączenie możliwości dochodzenia odnośnych roszczeń

w drodze powództwa, postanowienie sądu określające wysokość należności

zarządcy jest tytułem egzekucyjnym przeciwko współwłaścicielom, a także

przeciwko następnemu zarządcy. Kwestia dochodzenia przez zarządcę roszczeń

5

o zwrot poniesionych wydatków była więc uregulowana jednolicie w tym znaczeniu,

że były one rozpoznawane w ramach tej samej sprawy egzekucyjnej lub niespornej.

Po wejściu w życie kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r., ze względu

na przyjętą przez ustawodawcę w art. 615 k.p.c. metodę odesłania do przepisów

o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości, powstał problem dopuszczalności

stosowania art. 939 § 4 k.p.c. w postępowaniu dotyczącym zarządu związanego

ze współwłasnością. Zgodnie bowiem z przyjętymi w prawie zasadami

„odpowiedniego” stosowania przepisów niektóre z nich mają zastosowanie wprost,

bez żadnych modyfikacji i zabiegów interpretacyjnych, inne tylko pośrednio, a więc

z uwzględnieniem istoty i odrębności postępowania, w którym mają być

zastosowane, a jeszcze inne nie będą mogły być zastosowane w żadnym zakresie.

Użycie formuły o odpowiednim stosowaniu przepisu nakazuje uwzględnienie różnic

między instytucjami, do których należy przepis odsyłający i przepis odesłania.

Problem dopuszczalności stosowania art. 939 § 4 k.p.c. w postępowaniu

dotyczącym zarządu związanego ze współwłasnością nie był dotąd przedmiotem

pogłębionych rozważań ani w orzecznictwie Sądu Najwyższego, ani w doktrynie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego można znaleźć jedynie marginesowe

wypowiedzi przy okazji rozstrzygania innych zagadnień prawnych. Przykładowo,

w uzasadnieniu uchwały z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00 (OSNC 2001,

nr 6, poz. 81), rozstrzygającej kwestię rodzaju środka odwoławczego od

postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia sprawozdania zarządcy, wydanego na

podstawie art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c., Sąd Najwyższy zaliczył do

postanowień merytorycznych w postępowaniu nieprocesowym m.in. postanowienia

w przedmiocie przyznania zarządcy zwrotu wydatków lub pokrywania jego potrzeb

własnych i rodziny (art. 939 w związku z art. 615 k.p.c.). Można więc odczytać to

jako wyraz poglądu, że kwestia zwrotu wydatków poniesionych przez

zarządcę powinna być rozpoznawana w trybie nieprocesowym w sprawie

dotyczącej zarządu związanego ze współwłasnością. Wprost wniosek taki wynika

natomiast z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2011 r., III CZP 140/10

(OSNC 2011, nr 11, poz. 123), w odniesieniu do żądania przez zarządcę

wynagrodzenia z tytułu sprawowania zarządu. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że zarządcy, którym jest współwłaściciel lub osoba związana

6

z współwłaścicielami stosunkiem prawnym zawiązanym na podstawie umowy lub

orzeczenia sądu wydanego na podstawie art. 203 k.c., przysługuje prawo żądania

wynagrodzenia z tytułu sprawowania zarządu (art. 939 § 1 w związku z art. 615

k.p.c. oraz art. 203 k.c.). Orzeczenie w tym przedmiocie nie jest więc

rozstrzygnięciem wpadkowym, formalnym lub mającym charakter incydentalny;

przeciwnie, dotyczy uprawnienia materialnoprawnego, wynikającego ze

sprawowania zarządu rzeczą wspólną, należy je zatem zaliczyć do orzeczeń co do

istoty sprawy w rozumieniu art. 518 k.p.c., niezależnie od tego, czy zostało wydane

łącznie z postanowieniem o ustanowieniu zarządcy, czy też - jeżeli zaszły ku temu

istotne powody - później.

Również w doktrynie rozważany problem był jedynie przedmiotem

nielicznych wypowiedzi, pozbawionych szerszego uzasadnienia. Wyrażano

w nich pogląd, że zarówno żądanie wynagrodzenia za sprawowanie zarządu,

jak i zwrotu wydatków poniesionych przez zarządcę powinno podlegać

rozpoznaniu w postępowaniu nieprocesowym dotyczącym zarządu związanego

ze współwłasnością.

W ocenie Sądu Okręgowego, przedstawiającego analizowane zagadnienie

prawne, przeciwko stosowaniu art. 939 § 4 k.p.c. do zarządu związanego

ze współwłasnością zdaje się przemawiać różnica celów, który służą obydwa

zarządy. Zarząd w toku egzekucji ma bowiem zapewnić należyte zarządzanie

rzeczą w sposób doraźny, na czas trwania egzekucji, natomiast zarząd związany

ze współwłasnością ma na celu uregulowanie stosunków między uprawnionymi do

rzeczy w dłuższej perspektywie w taki sposób, aby zapewnić im racjonalne

korzystanie z przysługujących im praw do wspólnej rzeczy.

Porównanie obydwu rodzajów zarządu istotnie dostarcza podstaw do

stwierdzenia, że sytuacja zarządcy w toku egzekucji z nieruchomości jest odmienna,

ponieważ egzekucja z reguły prowadzi do sprzedaży licytacyjnej, co z kolei

zakreśla ramy czasowe zarządu. Poza tym koszty zarządu muszą być rozliczone

w postępowaniu egzekucyjnym, w związku z czym należności zarządcy są

traktowane jak koszty postępowania egzekucyjnego i podlegają zaspokojeniu

z sumy uzyskanej w wyniku egzekucji. Wskazał na to Sąd Najwyższy w uchwale

7

z dnia 9 stycznia 1985 r., III CZP 77/84 (OSNCP 1985, nr 10, poz. 150),

stwierdzając, że roszczenia zarządcy zajętej nieruchomości (art. 931 § 1 k.p.c.)

z tytułu nakładów na tę nieruchomość mogą być dochodzone tylko na zasadach

określonych w art. 939 § 1 - 4 k.p.c. Zarówno art. 939 § 4, jak i art. 1000 k.p.c.

służą bowiem do likwidacji roszczeń, jakie mogą być wysuwane przeciwko nabywcy

w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości. Również w doktrynie z konstrukcji

zarządu w toku egzekucji wywodzi się tezę o konieczności połączenia

wynagrodzenia zarządcy i jego roszczeń o zwrot wydatków z toczącym się

postępowaniem egzekucyjnym. Roszczenia te powinny być więc zgłoszone w ciągu

miesiąca od ustania zarządu pod rygorem utraty roszczenia i nie mogą być

dochodzone powództwem ani przedstawiane do potracenia w innej sprawie.

Zadaniem zarządcy wyznaczonego przez sąd na podstawie art. 203 k.c.

jest przede wszystkim prowadzenie racjonalnej gospodarki nieruchomością.

Sprawowanie tego zarządu nie ma ściśle określonych ram czasowych i -

w przeciwieństwie do zarządu w toku egzekucji z nieruchomości - nie zmierza do

pozbawienia współwłaściciela lub użytkownika wieczystego jego prawa. W istocie

zarządca wyznaczony przez sąd na podstawie art. 203 k.c. zastępuje

współwłaścicieli w wykonywaniu prawa i obowiązku współdziałania w zarządzie

rzeczą wspólną.

Trzeba jednak podkreślić, że - wbrew odmiennej ocenie Sądu Okręgowego -

obydwa porównywane rodzaje zarządu łączy wspólny cel, jakim jest wykonywanie

czynności potrzebnych do prowadzenia prawidłowej gospodarki w interesie

uczestników postępowania. Różnice między nimi nie są natomiast na tyle znaczące,

by uzasadniały wyłączenie stosowania art. 939 § 4 k.p.c. do roszczenia zarządcy

wyznaczonego przez sąd o zwrot wydatków poniesionych na wspólną

nieruchomość, a przez to uzasadniały dochodzenie tego roszczenia w drodze

odrębnego powództwa. Sprzeciwiają się temu przede wszystkim dyrektywy

wykładni funkcjonalnej, rozstrzyganie bowiem o roszczeniu zarządcy o zwrot

poniesionych wydatków nie powinno być oderwane od nadzoru sądu nad

sprawowaniem zarządu, w ramach którego zarządca składa sądowi

w wyznaczonych terminach sprawozdania ze swych czynności. Rozstrzygnięcie

o żądaniu zwrotu wydatków wymaga zbadania niezbędności poniesionego wydatku

8

oraz jego związku z czynnościami zarządu, co z kolei łączy się z całościową oceną

prawidłowości sprawowania zarządu. W ramach tej oceny również nie można

abstrahować od badania, czy poczynione przez zarządcę wydatki były uzasadnione.

Za celowe trzeba więc uznać rozstrzyganie o zwrocie wydatków zarządcy

w ramach jednego postępowania nieprocesowego.

Za takim stanowiskiem przemawia również wykładnia historyczna, nie

wydaje się bowiem by ustawodawca przez odesłanie w art. 615 k.p.c. do przepisów

o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości zamierzał zmienić dotychczasowe

reguły sprawowania zarządu związanego ze współwłasnością. Problematyka

zarządu w toku egzekucji z nieruchomości została szczegółowo uregulowana

w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, dlatego posłużenie się w art. 615

k.p.c. metodą odesłania trzeba odczytywać jedynie jako dążenie do uniknięcia

zbędnych powtórzeń.

Za odmiennym rozstrzygnięciem rozważanego zagadnienia prawnego nie

przemawia również zaprezentowany przez Sąd Okręgowy pogląd, że rozstrzyganie

w postępowaniu nieprocesowym o wynagrodzeniu zarządcy ma jedynie charakter

zobowiązujący i dopiero niewykonanie tego obowiązku przez współwłaścicieli

upoważnia zarządcę do wystąpienia z powództwem. Postanowienie o przyznaniu

zarządcy wynagrodzenia - wbrew odmiennym zapatrywaniom Sądu Okręgowego -

stanowi tytuł egzekucyjny. Odmienne stanowisko byłoby równoznaczne

z koniecznością wytoczenia przez zarządcę powództwa przeciwko

współwłaścicielom, jednak w procesie tym sąd byłby związany prawomocnym

postanowieniem o przyznaniu wynagrodzenia (art. 365 w związku z art. 13 § 2

k.p.c.). Trudno w takiej sytuacji uznać za celowe odsyłanie zarządcy na drogę

procesu. Te same względy przemawiają przeciwko dopuszczalności dochodzenia

przez zarządcę, wyznaczonego przez sąd na podstawie art. 203 k.c., zwrotu

poniesionych wydatków w drodze odrębnego postępowania. Jedynie w ramach

nadzoru nad sprawowaniem zarządu związanego ze współwłasnością sąd może

całościowo ocenić przesłanki rozstrzygnięcia o zwrocie poniesionych wydatków.

Wydane w tym postępowaniu postanowienie powinno stanowić tytuł egzekucyjny

i podlegać wykonaniu bez potrzeby ponownego występowania na drogę sądową.

9

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.