I CSK 568/13

Sygn. akt I CSK 568/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko F. Spółce z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 marca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 maja 2012 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od pozwanej

na rzecz powoda 174 465,64 zł z ustawowymi odsetkami, oddalił powództwo w

pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że w dniu 9 kwietnia 2008 r. F. sp. z o.o. w W. jako wykonawca

i A. P. jako podwykonawca zawarli umowę o podwykonawstwo budowlane

dotyczącą inwestycji mieszkaniowej O. w W. Podwykonawca zobowiązał się do

wykonania robót polegających na założeniu instalacji sanitarnych w 127

mieszkaniach, zgodnie z projektem i w zakresie określonym w umowie, a także

wszystkich prac z założeniem instalacji związanych i uzupełniających. Powód

zobowiązał się również do świadczenia związanego z tymi robotami doradztwa

technicznego i przyjął odpowiedzialność za skutki niedopełnienia tego obowiązku.

Strony umowy postanowiły, że roboty przewidziane w umowie, a nieujęte w

projekcie lub innym wcześniej w umowie wymienionym dokumencie, będą

wykonane tak, jakby zostały wymienione w tych dokumentach, zaś roboty

przewidziane w projekcie lub innym wymienionym w umowie dokumencie, będą

wykonane tak, jakby zostały określone w umowie.

Przewidziane w umowie wynagrodzenie powoda w wysokości 2 725 620 zł

netto zostało ustalone jako iloczyn wykonanych przez podwykonawcę jednostek

robót budowlanych i ich ceny jednostkowej. Miało ono charakter wstępny, gdyż

ostateczna jego wysokość powinna odpowiadać iloczynowi faktycznie wykonanych

jednostek budowlanych i ich ceny jednostkowej. Strony umowy postanowiły,

że w wypadku przekroczenia określonej w umowie ilości lub rodzaju jednostek

koniecznych do wykonania umowy zostanie zawarty stosowny aneks do umowy.

Wszelkie zmiany umowy wymagały formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Po złożeniu zamówienia u producenta okazało się, że przewidziana

w projekcie instalacja zimnej wody w systemie Uponor Pex jest niedostępna

w sprzedaży. Powód zaproponował - podczas jednej z narad koordynacyjnych na

budowie - zastąpienie jej inną instalacją, dostępną w pełnym asortymencie.

3

Pozwana dokonała zmiany projektu; powód został powiadomiony o tym w dniu

29 lipca 2008 r. Zastosowane przez powoda materiały były lepsze niż pierwotnie

określone w umowie. Na skutek ich użycia wzrosły jednak koszty wykonania

instalacji zimnej wody o 119 952 zł netto.

W mieszkaniach wykańczanych „pod klucz” położenie zgodnie

z wymaganiami sztuki budowlanej przewodów centralnego ogrzewania, ciepłej

i zimnej wody wymagało - ze względu na grubość warstwy izolacyjnej i akustycznej

- podkuwania ścian. Inspektor nadzoru podjął niezakwestionowaną przez nikogo

decyzję o wykonaniu bruzdowań w celu wyeliminowania nakładania i krzyżowania

się przewodów centralnego ogrzewania i wody. Projekt wykonawczy nie

przewidywał bruzdowania; konieczność jego wykonania powstała na etapie

montażu instalacji. Nie było możliwe wykonanie umowy bez bruzdowania.

Zrobienie przez powoda 720 bruzdowań stanowiło prace dodatkowe, nieobjęte

umową. Przed podpisaniem umowy nie rozmawiano z powodem o standardzie

wykończenia lokali mieszkalnych. Mieszkania wykańczane „pod klucz” nie zostały

też zaznaczone w projekcie.

W dniu 20 października 2008 r. powód sporządził wycenę obejmującą roboty

dodatkowe w postaci bruzdowań wartości 43 200 zł i koszty zmiany systemu

instalacji zimnej wody w 126 mieszkaniach wartości 111 950 zł. Reprezentujący

wykonawcę I. K. częściowo zaakceptował tę wycenę w dniu 6 listopada 2008 r. W

piśmie z dnia 17 listopada 2008 r. odmówił jednak zaakceptowania jej w pozostałej

części, ponieważ zakres prac był możliwy do przewidzenia w chwili zawierania

umowy, należność za ich wykonanie jest zatem objęta ustalonym w umowie

wynagrodzeniem ryczałtowym.

Wykonane przez powoda roboty zostały odebrane protokołem końcowym

z dnia 25 lutego 2009 r. Powód bezskutecznie wezwał pozwaną pismem z dnia

19 maja 2009 r. do zapłaty należności w wysokości ustalonej wyceną z dnia

20 października 2008 r.

Sąd Okręgowy uznał, że strony zwarły umowę o roboty budowlane,

której przedmiotem było wykonanie w budynku mieszkalnym instalacji wody

ciepłej, zimnej (z montażem wodomierzy), centralnego ogrzewania i sanitarnej

4

z podejściami odpływowymi. Ustalone w umowie wynagrodzenie, podlegające

podwyższeniu o należy podatek od towarów i usług, miało charakter wynagrodzenia

ryczałtowego. Zdaniem Sądu bruzdowanie należało uznać za roboty dodatkowe,

ponieważ nie zostały one wymienione w umowie, projekcie lub innym dokumencie.

Oceny charakteru tych prac nie zmienia okoliczność, że powód oświadczył,

iż zapoznał się z projektem i specyfiką istotnych warunków wykonania robót (pkt I.7

lit. a, b, c umowy). Projekt wykonawczy, na którym zostały oparte oferty,

dostarczyła pozwana. Sporządziło go specjalistyczne biuro architektoniczne.

Dostarczony przez pozwaną projekt zawierał błędy powstałe na etapie

projektowania; prace nad projektami instalacji wodnej i centralnego ogrzewania,

wykonywane przez różnych projektantów, nie były koordynowane i nie sporządzono

też symulacji przebiegu instalacji. Pozwana, która weryfikowała projekt, nie zgłosiła

zastrzeżeń. Powód nie posiada uprawnień do projektowania stanowiących

przedmiot umowy instalacji. Umowa zobowiązywała go do założenia instalacji

zgodnie z projektem (pkt I.4 umowy). Zdaniem Sądu powodowi nie można postawić

zarzutu naruszenia w rozumieniu art. 355 k.c. zasad należytej staranności.

Roszczenie o wynagrodzenie za dodatkowe roboty w postaci bruzdowania należało

więc uznać za uzasadnione.

Oceniając zasadność roszczenia wynagrodzenia z tytułu zmiany cen

materiałów na skutek zainstalowania innego systemu instalacji wody zimnej, Sąd

podkreślił, że projekt przewidywał dwa systemy instalacji zimnej wody (Uponor Pex

i Rehau). W toku prac zmieniono jednak system instalacji, ponieważ nie było

w sprzedaży rur o odpowiedniej średnicy. Zastosowano ostatecznie różniący się od

przewidzianego w projekcie, droższy system Uponor AluPeX. Zdaniem Sądu

od powoda nie można wymagać, aby w chwili podpisania umowy miał

zgromadzony przewidziany w projekcie materiał niezbędny do wykonania umowy;

taki obowiązek nie wynika z żadnych uregulowań. Ponadto powód nie wiedział,

że przewidziane w projekcie materiały są niedostępne na rynku. Sąd podkreślił,

że zmiana projektu we wskazanym zakresie nakładała na pozwanego zgodnie z pkt

III. 4 zawartej umowy obowiązek sporządzenia aneksu do umowy, gdyż

spowodowała ona wzrost kosztów materiałów. Sąd nie podzielił zarzutu,

że wykonane prace w innym budynku świadczą o tym, że również powód mógł

5

wykonać roboty zgodnie z projektem, ponieważ pozwany nie zdołał wykazać,

że w obu budynkach zastosowano takie same projekty.

Zdaniem Sądu podstawy dochodzonego roszczenia nie może stanowić

art. 632 § 2 k.c. przede wszystkim dlatego - poza kwestią spełnienia przesłanek

przewidzianych w tym przepisie – że nie zawarto aneksu do łączącej strony umowy.

Są natomiast podstawy do uwzględnienia powództwa - wobec wykazania przez

powoda, że pozwana uzyskała korzyść majątkową jego kosztem - na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelacje pozwanego,

podzielając dokonane przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne i ocenę

prawną.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik

pozwanego zarzucił naruszenie art. 405, art. 632 § 1 i art. 355 § 1 k.c. Powołując

się na tę podstawę wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go

wyroku Sądu Okręgowego (…) i oddalenie powództwa albo o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 405 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie zmierza do

zakwestionowania zasadności uwzględnienia powództwa na podstawie

przytoczonego przepisu. Zdaniem skarżącej przepis ten nie znajduje zastosowania

w sprawie, albowiem ze względu na łączącą strony umowę o roboty budowlane

wiązało ustalone w niej wynagrodzenie ryczałtowe.

Wynagrodzenie ryczałtowe - uregulowane w art. 632 k.c., stosowanym

w drodze analogii do umowy o roboty budowlane (por. uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2009 r., III CZP 41/09 (OSNC

z 2010 r., nr 3, poz. 33) - zostało ukształtowane jako świadczenie niepodlegające

zmianie, co oznacza, że przyjmujący zamówienie (wykonawca) w zasadzie

nie może domagać się jego podwyższenia. W literaturze i w orzecznictwie

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 2011 r., IV CSK 397/10 (nie publ.)

podkreśla się, że strony, które decydują się na wynagrodzenie ryczałtowe, muszą

6

liczyć się z jego bezwzględnym i sztywnym charakterem. Tylko wyjątkowo sąd

może bowiem podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę (art. 632 § 2 k.c.).

W związku z charakteryzującą wynagrodzenie ryczałtowe zasadą

niezmienności zarówno w doktrynie, jak i judykaturze zwraca się uwagę,

że wynagrodzenie to stanowi ekwiwalent za wykonanie oznaczonego dzieła.

Uzgodniona kwota odnosi się do ustalonego przez strony zakresu świadczenia

przyjmującego zamówienie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca

2010 r., I CSK 544/09, nie publ.) Konstrukcja wynagrodzenia ryczałtowego –

co podkreśla się także w piśmiennictwie - nie wyklucza zatem żądania przez

przyjmującego zamówienie wynagrodzenia za prace nieobjęte umową. Zdarza się

też niekiedy, że dochodzi do wykonania stanowiących korzyść majątkową dla

zamawiającego prac dodatkowych, bez dokonania przez strony stosownej zmiany

umowy. W takich wpadkach przyjmuje się w orzecznictwie - aprobowanym

w literaturze - że dopuszczalne jest żądanie przez przyjmującego zamówienie

zapłaty za wykonane roboty na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2011 r., II CSK 414/10,

nie publ., z dnia 7 listopada 2007 r., II CSK 344/07, nie publ. i z dnia 21 maja

2009 r., V CSK 439/08, nie publ.).

Z wiążących Sąd kasacyjny ustaleń faktycznych stanowiących podstawę

zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że wykonane przez powoda

w znacznej ilości bruzdowania stanowiły roboty dodatkowe, nieprzewidziane

w umowie, projekcie lub innym wymienionym w umowie dokumencie. Również

zastosowany przez powoda - na podstawie zmienionego projektu - system instalacji

wodnej różnił się od przewidzianego w pierwotnym projekcie; był lepszy,

ale droższy. W tej sytuacji nie ma podstaw do przyjęcia – wbrew wyrażonemu

w skardze kasacyjnej odmiennemu przekonaniu - iż należność za wykonane

bruzdowania i z tytułu wyższych kosztów zamontowania systemu instalacji wodnej,

niż przewidziane w pierwotnym projekcie, mieściła się w ustalonym wynagrodzeniu

ryczałtowym. Ponieważ na skutek wykonanie bruzdowań i zamontowania

droższego systemu instalacji wodnej pozwana uzyskała - co nie jest

kwestionowane w skardze kasacyjnej - korzyść majątkową kosztem powoda, przeto

wobec niezawarcia stosownego aneksu do umowy uzasadnione było zasądzenie

7

dochodzonej należności na podstawie art. 405 k.c. Zarzut naruszenia tego przepisu

w sposób wskazany przez skarżącą należało zatem uznać za nieuzasadniony.

Nieuzasadniony jest również zarzut wydania zaskarżonego wyroku

z naruszeniem art. 632 § 1 k.c. sprowadzający się do naruszenia przewidzianej

w nim zasady niezmienności wynagrodzenia ryczałtowego. Zasądzenie

dochodzonej należność nie mogło naruszyć charakteryzującej wynagrodzenie

ryczałtowe niezmienności, ponieważ z powodów przedstawionych wyżej nie była

ona objęta ustalonym w umowie łączącej strony wynagrodzeniem ryczałtowym.

Zaskarżonego wyroku nie podważa także zarzut wydania go z naruszeniem

art. 355 § 2 k.c., którego skarżąca dopatrzyła się - jej zdaniem - w wadliwym

uznaniu przez Sąd, że powodowi nie można przypisać niedołożenia należytej

staranności wymaganej od profesjonalisty co do „rozpoznania możliwości zakupu

materiałów niezbędnych do wykonania umowy”. Przede wszystkim zarzut ten nie

może odnieść zamierzonego skutku, ponieważ został oparty na założeniu,

że źródłem dochodzonego roszczenia jest łącząca strony umowa o roboty

budowlane, a nie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, przewidujące wydanie

uzyskanej korzyści w wypadku zaistnienia pewnego stanu obiektywnego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., V CSK 152/07, nie publ.).

Poza tym uzasadnienie omawianego zarzutu nie zawiera - w konfrontacji

z motywami zaskarżonego wyroku - przekonujących argumentów, że konieczność

zamontowania droższego systemu instalacji wodnej powstała na skutek

niezachowania przez powoda należytej staranności.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku

(art. 39814

k.p.c.).