I CSK 695/13

Sygn. akt I CSK 695/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa E. A., F. S.

i Z. M.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie M./…/

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 marca 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 14 czerwca 2012 r. zasądził od Skarbu

Państwa - Wojewody M./…/ na rzecz: E. A. kwotę

1 607 000 zł, F. S. i Z. M. kwoty po 803 500 zł - z ustawowymi odsetkami od dnia

14 czerwca 2012 r. do dnia zapłaty; w pozostałym zakresie powództwo oddalił i

orzekł o kosztach procesu.

Ustalił, że współwłaścicielami nieruchomości warszawskiej położonej przy

ul. W.[…], dla której prowadzona była księga nr […] byli F. M. (M.) w 6/10 częściach

oraz B. M., A. L., A. M. i J. M. - po 1/10 części. Z dniem 21 listopada 1945 r., tj. po

wejściu w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze miasta st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm., dalej:

„dekret warszawski”), nieruchomość ta, na podstawie art. 1 tego dekretu, stała się

własnością gminy m.st. Warszawy. Pismem z dnia 14 października 1948 r.

współwłaściciele nieruchomości złożyli wniosek o przyznanie prawa własności

czasowej do przedmiotowej nieruchomości.

Orzeczeniem z dnia 10 grudnia 1965 r. w sprawie […] Prezydium Rady

Narodowej m.st. Warszawy odmówiło wnioskodawcom przyznania prawa własności

czasowej (użytkowania wieczystego) do nieruchomości warszawskiej położonej

przy ul. W.[…]. W uzasadnieniu odmowy wskazano, że na podstawie planu

zagospodarowania przestrzennego teren nieruchomości warszawskiej

przeznaczony został pod budowę sieci miejskiej dla Zakładu […].

Decyzją z dnia 27 listopada 2003 r., sygn. […] (sprostowaną postanowieniem

z dnia 27 lutego 2004 r.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej:

„SKO”) stwierdziło nieważność orzeczenia administracyjnego z dnia 10 grudnia

1965 r., jako wydanego z rażącym naruszeniem art. 7 ust. 2 dekretu

warszawskiego odnośnie części gruntu będącej własnością Gminy m.st. Warszawa.

W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, że w dacie wydania wadliwej decyzji

obowiązywał Plan zatwierdzony Uchwałą Prezydium Rządu PRL z dnia 2 lipca

1956 r. określający przedmiotowy teren jako „budownictwo przemysłowe" i brak jest

jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że sformułowania planu stanowić mogły

3

podstawę do ustalenia, iż korzystanie z gruntu przez dotychczasowego właściciela

nie dało się pogodzić z jego przeznaczeniem.

Decyzją z dnia 30 listopada 2006 r., sygn. […] SKO odmówiło przyznania

wnioskodawcom odszkodowania na podstawie art. 160 k.p.a. W tym czasie

prowadzone było jeszcze przed Prezydentem m.st. Warszawy postępowanie o

przyznanie prawa użytkowania wieczystego obejmującego przedmiotową

nieruchomość. Decyzją z dnia 29 listopada 2007 r. nr […] Prezydent m.st.

Warszawy po rozpatrzeniu wniosku z dnia 19 października 1948 r. odmówił

powodom ustanowienia prawa użytkowania wieczystego w odniesieniu do gruntu

stanowiącego własność m.st. Warszawy, włączonego w granice działek ew. nr 16/1,

38/4 i 32 z obrębu […], położonego przy skrzyżowaniu ulic W. i Ł. W uzasadnieniu

tej decyzji wskazano, że dawna nieruchomość hipoteczna została włączona w

granice następujących działek:

- nr ew. 33 - własność Skarbu Państwa, użytkownik wieczysty S.,

- nr ew. 32 - 82 m2

(KW nr […]) - własność m.st. Warszawy, użytkownik

wieczysty S.D.,

- nr ew. 16/1 - 138 m2

(z ogólnej powierzchni działki 1 076 m2

) - własność

m.st. Warszawy (ul. W.),

- nr ew. 38/4 - 242 m2

(z ogólnej powierzchni działki 6 703 m2

) - własność

m.st. Warszawy (ul. Ł.).

Podstawę do przeprowadzenia przebudowy ulic W. i Ł. stanowiła decyzja

Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej o lokalizacji szczegółowej nr […] z dnia 4

sierpnia 1969 r., w której wyrażono zgodę na przebudowę ulicy Ł. na odcinku W. -

Ż.

Obecnie przedmiotowa nieruchomość nie jest objęta żadnym obowiązującym

planem zagospodarowania przestrzennego. W studium uwarunkowań i kierunków

zagospodarowania przestrzennego m.st. Warszawy nieruchomość położona jest

w strefie śródmieścia funkcjonalnego, która stanowi obszar przewidziany dla

koncentracji funkcji usługowych o znaczeniu stołecznym, metropolitarnym,

krajowym i międzynarodowym, w tym inwestycji celu publicznego, które

w połączeniu z zabudową mieszkaniową będą ogniskowały życie społeczne

metropolii warszawskiej.

4

W dniu 12 stycznia 2007 r. powodowie wystąpili przeciwko Skarbowi

Państwa z wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej, żądając w nim tych

samych kwot, które stanowią przedmiot niniejszego postępowania. Do zawarcia

ugody jednakże nie doszło.

W wyniku spadkobrania po A. L. zmarłej dnia 1 kwietnia 1949 r., F. M. (M.)

zmarłej dnia 20 stycznia 1962 r., B. M. zmarłym dnia 1 maja 1980 r., A. M. zmarłym

dnia 24 czerwca 1998 r. i J. M. zmarłym 17 grudnia 2007 r. powodowie są

następcami prawnymi byłych właścicieli w następujących udziałach: E. A. w ½

części, F. S. i Z. M. po 1/4 części.

Wartość prawa użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. W.[...], co

do części działek 32, 16/1 i 38/4 o łącznej powierzchni 462 m2

- objętych decyzją

SKO z dnia 27 listopada 2003 r. przy uwzględnieniu aktualnego przeznaczenia

gruntu wynosi kwotę 3 334 000 zł. Wartość ta nie uwzględnia kosztów usunięcia

ruin, jakie znajdowały się na tej nieruchomości wymagających rozebrania

i wywiezienia. Koszty rozbiórki i wywiezienia gruzu z nieruchomości wyniosły kwotę

120.000 zł.

W dniu 10 grudnia 1965 r. obowiązywał Ogólny Plan Zagospodarowania

Przestrzennego zatwierdzony Uchwałą nr [...] PRN m.st. Warszawy z dnia

31 stycznia 1961 r. Na tej podstawie wydano decyzję z dnia 12 sierpnia 1963 r.

o lokalizacji szczegółowej dla budynku rozdzielni sieci miejskiej Zakładu

[...].Wybudowano w rzeczywistości parterowy budynek zawierający w części stację

„trafo”, należący obecnie do S., w którego otoczeniu Spółdzielnia Mieszkaniowa

„[...]” pobudowała wysoki budynek wielomieszkaniowy. Aktualnie dla nieruchomości

nie obowiązuje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Natomiast, w

studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego m.st.

Warszawy z dnia 26 października 2006 r. nieruchomość jest położona w strefie

śródmieścia funkcjonalnego, która stanowi obszar przewidziany dla koncentracji

funkcji usługowych o znaczeniu stołecznym, metropolitalnym, krajowym

i międzynarodowym, w tym inwestycji celu publicznego, które w połączeniu

z zabudową mieszkaniową będą ogniskowały życie społeczne metropolii

warszawskiej.

5

Wyceny nieruchomości biegły sądowy dokonał według cen z daty wydania

opinii i stanu gruntu z grudnia 1965 r.; nie uwzględnił jednak wniosku pozwanego

o ustalenie wartości nieruchomości z uwzględnieniem faktu, że w dacie wydania

decyzji dekretowej nieruchomość była przeznaczona pod budownictwo

przemysłowe.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w części dotyczącej działek 32, 16/1

i 38/4 o łącznej powierzchni 462 m2

w zakresie poniesionej przez powodów szkody

rzeczywistej, oraz w części, co do odsetek za okres sprzed daty wydania wyroku na

podstawie art. 160 k.p.a. Poza oddaleniem żądania odszkodowania za utracone

korzyści, nie uwzględnił powództwa co do działki nr 33, stanowiącej własność

Skarbu Państwa, stwierdzając brak w dacie orzekania indywidualnego orzeczenia

o wadliwości decyzji dekretowej co do tej działki.

Wobec tego, że decyzja administracyjna została wydana z rażącym

naruszeniem prawa, uznał za przesądzoną bezprawność i winę funkcjonariusza

państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności. Stwierdził,

że powodowie udowodnili pozostałe przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej - powstanie szkody i jej rozmiar oraz istnienie normalnego

związku przyczynowego pomiędzy szkodą a zdarzeniem, które ją wywołało. Wyraził

pogląd, że powodowie na skutek wadliwej decyzji ponieśli rzeczywistą szkodę,

którą stanowi uszczerbek majątkowy, jaki powstał na skutek niezaspokojenia

uprawnienia do przyznania prawa własności czasowej (obecnie użytkowania

wieczystego) ich poprzednikom prawnym, a której wysokość wyznacza wartość

tego prawa.

Nie uwzględnił tezy pozwanego o nieuchronności wywłaszczenia

i przerwaniu w związku z tym normalnego związku przyczynowego pomiędzy

wadliwą decyzją dekretową a szkodą. Wskazał, że z ustaleń dokonanych przez

SKO zawartych w uzasadnieniu decyzji z dnia 27 listopada 2003 r., wynika,

że korzystanie z nieruchomości przez dotychczasowych właścicieli dało się

pogodzić z przeznaczeniem gruntu. Zwrócił uwagę na to, że dopiero decyzją

o lokalizacji szczegółowej nr [...] z dnia 4 sierpnia 1969 r. Prezydium Dzielnicowej

Rady Narodowej wydało zgodę na przebudowę ulicy Ł. na odcinku W. - Ż.

6

Kwotę odszkodowania Sąd Okręgowy pomniejszył o 120.000 zł z tytułu

kosztów rozbiórki zniszczonego budynku i wywozu gruzu. W konsekwencji, Sąd

zasądził na rzecz powodów kwotę 3 214 000 zł, odpowiednio do udziałów w spadku

w kwotach 1.607.000 zł i po 803.500 zł. Odsetki ustawowe, z uwagi na

odszkodowawczy charakter roszczenia Sąd Okręgowy zasądził od daty

wyrokowania.

Apelację pozwanego Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12

marca 2013 r. oddalił. Podzielił ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji i przyjął

je jako własne. Nie podzielił zarzutu naruszenia art. 361 § 1 k.c. oraz art. 6 k.c.

Wskazał, że decyzja wydana z naruszeniem prawa, przesądza o odpowiedzialności

Skarbu Państwa za szkodę poniesioną w wyniku wadliwej decyzji. Nie podzielił

stanowiska pozwanego, o braku normalnego związku przyczynowego pomiędzy

wadliwą decyzją a dochodzoną szkodą.

O istnieniu normalnego związku przyczynowego świadczyło jego zdaniem to,

że przyczyną sprawczą szkody było orzeczenie z grudnia 1965 r. Gdyby, bowiem

zostało ustanowione na rzecz powodów prawo własności czasowej nie wystąpiłby

skutek - szkoda w postaci niezaspokojenia uprawnienia wynikającego z dekretu.

Reasumując, podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że zachodzi

adekwatny związek przyczynowy (art. 361 § 1 k.c.) pomiędzy wadliwą decyzją

administracyjną z dnia 10 grudnia 1965 r., a wyrządzoną powodom szkodą.

To właśnie na skutek wydania przez Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy

powyższej decyzji, odmawiającej poprzednikom prawnym powodów przyznania

prawa własności czasowej do gruntu położonego w Warszawie przy ul. W.[…],

prawo to nie weszło do majątku powodów, niemniej stwierdził, że wobec trwałego

rozdysponowania gruntów poniesiona przez powodów szkoda może być

zrekompensowana wyłącznie poprzez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.

Wyraził pogląd, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż zasądzona kwota nie

stanowi odpowiedniej sumy pieniężnej w rozumieniu art. 363 § 1 k.c. i prowadzi do

sytuacji, w której poszkodowany jest wzbogacony kwotą odszkodowania, skoro Sąd

Okręgowy ustalił wysokość odszkodowania w oparciu o stan nieruchomości

z grudnia 1965 r. oraz według cen aktualnych. Jego zdaniem prawidłowo przyjął,

7

że podstawą do wyceny powinny być nieruchomości przeznaczone pod

budownictwo mieszkalne i usługi.

Za niezasadny uznał również zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. i art. 217 § 1

k.p.c. w zw. z art. 162 k.p.c., wskazując, że miarodajne dla określenia wartości

nieruchomości jest przeznaczenie nieruchomości według stanu na datę wydania

opinii. Podzielił stanowisko sądu pierwszej instancji, że w związku z tym,

iż przyjmowane po drugiej wojnie światowej plany zagospodarowania nie były

publikowane nie mogą być one uznane za obowiązujące źródła prawa i w związku,

z czym jedynym planem, który mógł stanowić w niniejszej sprawie jakikolwiek punkt

odniesienia, był ogólny plan zabudowania m. st. Warszawy z 1931 r.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany Skarb Państwa wniósł skargę

kasacyjną, w której zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 160 § 1 k.p.a. w

zw. z art. 381 § 2 k.c. oraz art. 363 § 2 k.c. przez ustalenie odszkodowania za

„szkodę rzeczywistą" polegającą na utracie nieruchomości według obecnego stanu

tej nieruchomości, zamiast według stanu z daty wydania wadliwej decyzji

dekretowej. W ramach naruszenia przepisów postępowania zarzucił naruszenie art.

328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. przez niezamieszczenie w pisemnym

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku odniesienia do stawianych przez pozwanego

argumentów dotyczących konieczności uwzględnienia przy wyliczeniu szkody

przeznaczenia nieruchomości z chwili wydania wadliwej decyzji. Pozwany Skarb

Państwa wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, bądź o uwzględnienie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut obrazy art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.c. został

skonstruowany w oparciu o zapatrywanie Sądu drugiej instancji, że przedmiotowa

nieruchomość nie ma planu zagospodarowania przestrzennego (poprzedni wygasł

w 1992 r.) i w związku z tym podstawą do wyceny powinny być nieruchomości

przeznaczone pod budownictwo mieszkalne i usługi w metropolii warszawskiej,

tj. miarodajnym było określenie wartości nieruchomości według aktualnego stanu

przeznaczenia nieruchomości. Trafnie zarzucił skarżący, że ze stanowiska tego

wynika sugestia, iż gdyby nieruchomość miała aktualny plan zagospodarowania

8

przestrzennego na dzień szacowania nieruchomości, to należałoby oprzeć jej

wycenę na planie obowiązującym w dacie wystąpienia zdarzenia szkodzącego.

Poza tym, rzeczywiście z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie można

wywieść, jakie znaczenie przypisał Sąd Apelacyjny w ustaleniu wysokości szkody

czynnikowi przeznaczenia nieruchomości w 1965 r. tj. w czasie zapadnięcia decyzji

szkodzącej, czyli odmawiającej przyznania właścicielom prawa własności czasowej.

Stwierdził bowiem, że na jej części (obecnej działce nr 33) została zbudowana

stacja „trafo”, tj. odwołał się do jej ówczesnego częściowego faktycznego

wykorzystania, z czego wywiódł wniosek, że nieruchomość wtedy nie spełniała

funkcji przemysłowej, lecz stanowiła część zabudowy mieszkaniowej.

W dodatku, Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił w uzasadnieniu dlaczego punktem

odniesienia w wyliczeniu szkody mógł być ogólny plan zabudowania m.st.

Warszawy z 1931 r., przy czym nie poczynił jakichkolwiek ustaleń o przeznaczeniu

przedmiotowej nieruchomości według tego planu. Z tych względów rzeczywiście

istniały podstawy do przyjęcia, że uzasadnienie zaskarżonego uzasadnienia

w kwestii wyliczenia szkody jest niezrozumiałe, tj. nie poddaje się kontroli

kasacyjnej, co czyniło uzasadnioną podstawę kasacyjną określoną w art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c.

Uzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 160 § 1 k.p.a. w zw. z art. 362

§ 2 k.c. choć obydwie strony stały na nie budzącym wątpliwości stanowisku,

że odszkodowanie powinno być wyliczone według cen z chwili ustalenia

odszkodowania (z chwili wyrokowania), a według stanu przedmiotowej

nieruchomości z dnia 10 grudnia 1965 r., to jest z chwili podjęcia wadliwej decyzji

szkodzącej (por. k. 241).

Zarzutu tego nie można odeprzeć już z tego względu, że nie dokonano

ustalenia stanu faktycznego zagospodarowania nieruchomości na dzień 10 grudnia

1965 r. oraz jej stanu techniczno-użytkowego w tamtym okresie, a także stanu jej

otoczenia, np. czy w tym już czasie był budowany, lub wybudowany budynek

wielomieszkaniowy SBM […]. Z ustaleń zdaje się wynikać, że na części

nieruchomości w tamtym czasie był zlokalizowany na tej nieruchomości jedynie

parterowy budynek zawierający w części stację „trafo”, należący obecnie do spółki

S., a także, że wykorzystanie jej istotnej części (380 m2

z 462 m2

) nastąpiło na cele

9

drogowe później, skoro podstawę do przeprowadzenia przebudowy ulic W. i Ł.

stanowiła decyzja Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej o lokalizacji

szczegółowej nr […] z dnia 4 sierpnia 1969 r., w której wyrażono dopiero zgodę na

tę inwestycję drogową.

Wbrew stanowisku Sądów meriti dla wartości nieruchomości według jej stanu

z dnia 10 grudnia 1965 r. i cen z chwili wyrokowania, a zatem dla prawidłowego

wyliczenia odszkodowania miało znaczenie także przeznaczenie nieruchomości

w chwili zapadnięcia decyzji szkodzącej. O jej przeznaczeniu wtedy pod

budownictwo przemysłowe niezależnie od kwestii publikacji planów

zagospodarowania przestrzennego w tamtym czasie (por. w tej materii wyrok

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2013 r., I OSK 1643/11,

M. Praw., 2013, nr 5, s. 227) powodowie - jak wynika z ustaleń - wiedzieli z samej

treści decyzji z dnia 10 grudnia 1965 r. Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy,

odmawiającej im przyznania prawa własności czasowej (użytkowania wieczystego)

do nieruchomości warszawskiej położonej przy ul. W.[…]. Dodać należy, że biegły

sądowy, uzupełniając opinię na rozprawie w dniu 4 czerwca 2012 r. wyraźnie

stwierdził, że przy przyjęciu przeznaczenia działki na cele przemysłowe jej wartość

byłaby inna, tj. wycena byłaby z pewnością mniejsza. Dla prawidłowego więc

wyliczenia szkody rzeczywistej powodów koniecznym było uzupełnienie opinii

biegłego zgodnie z wnioskiem pozwanego Skarbu Państwa złożonym bez zbędnej

zwłoki.

Ze wskazanych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono, jak

w sentencji.