II UK 11/14

Sygn. akt II UK 11/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSA Piotr Prusinowski

w sprawie z wniosku B. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o dalsze prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 27 marca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

B. S. urodzony w dniu 28 stycznia 1953 r. pracował w wyuczonym zawodzie

tokarza, następnie jako rzemieślnik w lokomotywowni, strażnik w zakładzie karnym,

a od 1980 r. prowadził działalność gospodarczą jako agent ubezpieczeniowy oraz

działalność usługowo–gastronomiczną. W okresie od dnia 13 kwietnia 2010 r. do

2

dnia 31 października 2010 r. pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do

pracy z powodu schorzeń kardiologicznych, a w dniu 30 września 2010 r. złożył

wniosek o ustalenie dalszego prawa do renty. Orzeczenie lekarza orzecznika

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stwierdzające jego częściową niezdolność do

pracy do dnia 31 marca 2011 r., zostało zmienione w trybie nadzoru przez Komisję

Lekarską, która w orzeczeniu z dnia 17 stycznia 2011 r. stwierdziła, że jest zdolny

do pracy. Na podstawie tego orzeczenia, Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

decyzją z dnia 17 stycznia 2011 r., odmówił uwzględnienia wniosku.

Wyrokiem z dnia 13 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w O. uwzględnił

odwołanie i zmienił zaskarżoną decyzję przez przyznanie wnioskodawcy prawa do

renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na okres sześciu miesięcy,

poczynając od dnia 1 listopada 2010 r., a w pozostałej części, czyli co do renty na

dalszy okres, odwołanie oddalił. Na podstawie dowodu z opinii trzech

zespołów lekarzy biegłych sądowych - specjalistów w zakresie interny-kardiologii,

neurologii-ortopedii oraz pulmonologii, urologii, chirurgii, kardiologii i medycyny

pracy w specjalności chirurga - stwierdził, że wnioskodawca był częściowo

niezdolny do pracy z przyczyn kardiologicznych przez 6 miesięcy od dnia 1

listopada 2010 r. Ostatecznie oceny medyczne biegłych sądowych poszczególnych

specjalności podsumował biegły sądowy lekarz z zakresu medycyny pracy,

wskazując, że wnioskodawca – mimo licznych schorzeń - nie jest zdolny tylko do

prac ciężkich i średnio-ciężkich, ale może wykonywać prace fizyczne wymagające

umiarkowanego wysiłku fizycznego i lekkie. Na tej podstawie Sąd przyjął, że

wnioskodawca nie może pracować w wyuczonym zawodzie tokarza, a z powodu

żylaków i stanów depresyjnych nie jest też zdolny do pracy na stanowisku strażnika

więziennego. W obecnym stanie zdrowia może natomiast pracować jako

przedstawiciel handlowo-garmażeryjny oraz jako agent ubezpieczeniowy; zawód

ten ostatnio wykonywał, a więc nie zostały wypełnione na przyszłość warunki

określone w art. 12 ust. 1 i 3 w związku z art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 27 marca 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

ubezpieczonego. Przejął ustalenia Sądu Okręgowego, odmawiając uzupełnienia

3

postępowania dowodowego w celu ustalenia stanu niezdolności do

ubezpieczonego pracy po wydaniu zaskarżonej decyzji. Wskazał, że biegli sądowi

nie zastępują lekarza orzecznika ani komisji lekarskiej, a jedynie poddają

merytorycznej ocenie trafność orzeczenia tych podmiotów. Pogląd ten poparł

stanowiskiem Sądu Najwyższego zajętym w wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r.,

II UK 79/11 (niepubl.).

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji

w całości, z wnioskiem o uchylenie wyroków sądów obydwu instancji i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, została oparta na

obydwu podstawach kasacyjnych. W ramach naruszenia przepisów postępowania

skarżący zarzucił niezastosowanie art. 316 § 1 k.p.c. i nieuwzględnienie wszystkich

chorób ubezpieczonego oraz art. 328 § 2 w związku z art. 316 § 1 k.p.c. przez

pominięcie istotnego dowodu, tj. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 31

stycznia 2012 r. Do treści tego dowodu Sąd nie ustosunkował się oraz nie wskazał

przyczyn, dla których odmówił mu wiarygodności. Skarga została oparta także na

podstawie naruszenia przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych przez błędną interpretację art. 12 ust. 3 i przyjęcie, że

wnioskodawca ma kwalifikacje garmażeryjno–gastronomiczne oraz agenta

ubezpieczeniowego, mimo że jest wykwalifikowany jedynie w zawodzie tokarza,

oraz art. 13 ust. 1 pkt 1 i 2 przez przyjęcie, że odmowa przyznania świadczenia

rehabilitacyjnego nie jest równoznaczna ze stwierdzeniem braku rokowania co do

nawrotu zdolności do pracy oraz niezastosowanie art. 60 ust. 1 w związku z art. 57 i

nieorzeczenie o celowości przekwalifikowania zawodowego ze względu na

stwierdzoną niezdolność do pracy przez okres 6 miesięcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że w postępowaniu

sądowym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, które ma charakter

odwoławczy i kontrolny, postępowanie dowodowe ogranicza się do sprawdzenia

zgodności z prawem decyzji wydanej przez organ rentowy. Badanie takie jest

możliwe tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w

4

chwili wydania decyzji, a więc w chwili ustalania prawa do świadczenia przez organ

rentowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97,

OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 181, z dnia 3 grudnia 1998 r., II UKN 341/98,

OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 72, z dnia 20 maja 2004 r., II UK 395/03, OSNP 2005 nr

3, poz. 43, z dnia 12 stycznia 2005 r., I UK 93/04, OSNP 2005 nr 16, poz. 254 oraz

z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 152/04, niepubl., z dnia 12 stycznia 2012 r., II UK

79/11, niepubl.). W postępowaniu odwoławczym w sprawach o stwierdzenie

niezdolności do pracy sąd weryfikuje ustalenia dokonane przez ten organ na

podstawie opinii biegłych, która nie zastępuje orzeczenia lekarskiego wydanego w

postępowaniu rentowym, lecz poddaje je ocenie. Sąd może zmienić lub uchylić

decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tylko wówczas, gdy jest wadliwa, nie

może natomiast zastępować organu kompetentnego do jej wydania i we własnym

zakresie ustalać prawa do świadczenia.

W konsekwencji, ujawniona w trakcie postępowania sądowego zmiana stanu

zdrowia ubezpieczonego, stanowiąca przesłankę niezdolności do pracy

warunkująca prawo do renty, nie może być uwzględniona jako prowadząca do

uznania kontrolowanej decyzji za wadliwą i do jej zmiany. Potwierdzając to,

ustawodawca dokonał zmiany Kodeksu postępowania cywilnego przez dodanie

ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121,

poz. 1264) przepisu art. 47714

§ 4 k.p.c., stawiającego granicę kognicji sądowej w

zakresie ocen lekarskich. Ustalono, że sąd nie może orzekać co do faktów

nieznanych lekarzom orzecznikom, ujawnionych dopiero w czasie postępowania

sądowego i co do okoliczności, o których się nie wypowiedzieli.

Ostatecznie stosowanie art. 316 § 1 k.p.c. w sprawach, w których zgłoszono

odwołanie od decyzji organu rentowego w sprawie świadczenia, do którego prawo

uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy, ma charakter szczególny.

Ograniczone jest powoływanie się na nowości w zakresie ocen lekarskich

pojawiających się dopiero w postępowaniu sądowym. Ograniczenie takie jest

uzasadnione instytucjonalnie, gdyż usuwa możliwość wydawania orzeczenia

lekarskiego przez lekarzy niebędących lekarzami orzecznikami, którym funkcja ta

została zastrzeżona w art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

5

Ubezpieczeń Społecznych. Według przyjętej konstrukcji, biegli sądowi mogą

kontrolować kwalifikację w zakresie niezdolności do pracy, ale nie mogą sami tej

kwalifikacji dokonywać, więc ich opinie nie mogą mieć za podstawę nowych

okoliczności mających wpływ na ocenę niezdolności do pracy powstałych po

wydaniu orzeczenia przez lekarzy organu rentowego. Ubezpieczony powinien być

ponownie zbadany przez lekarzy orzeczników, jeżeli przyczyny uzasadniające

ocenę stanu jego zdolności do pracy odmienną od orzeczenia, na którym opiera się

zaskarżona decyzja, powstały po dniu złożenia odwołania od decyzji organu

rentowego, przy czym jeżeli powstały wcześniej, ale po wydaniu orzeczenia przez

lekarza orzecznika lub przez komisję lekarską, sprawa w ogóle nie powinna trafić

do sądu (art. 4779

§ 2 k.p.c.).

Sąd drugiej instancji trafnie przyjął, że w obecnym stanie prawnym ustała

możliwość wydania wyroku na podstawie dowodu ujawniającego schorzenia

nierozpoznane w postępowaniu rentowym lub też istotne pogorszenie w zakresie

stanu zdrowia, gdyż opinia biegłego, mająca za przedmiot taki dowód,

powodowałaby rozbieżność stanowisk lekarzy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i

biegłych na tle innego stanu rzeczy niż istniejący w chwili wydania decyzji. Korekta

stanu niezdolności do pracy może tymczasem wynikać tylko z odmiennej oceny

tych samych, niezmienionych faktów w zakresie charakteru i przebiegu procesów

chorobowych oraz ich wpływu na stan czynnościowy organizmu, sprawność

psychofizyczną oraz stopień przystosowania do skutków choroby, lecz innej ich

oceny ze względu na przedmiot orzekania – zdolność do wykonywania zatrudnienia

zgodnego z poziomem posiadanych kwalifikacji, możliwości dalszego jego

wykonywania, a także możliwości przywrócenia zdolności do pracy przez leczenie i

rehabilitację lub przekwalifikowanie zawodowe. Sąd Apelacyjny nie odniósł jednak

tego uzasadnienia do dowodu z orzeczenia Powiatowego Zespołu Orzekania o

Niepełnosprawności w N., wydanego w dniu 31 stycznia 2012 r. a jednocześnie

pominął zarzut apelacji o niedostrzeżeniu tego dowodu przez Sąd pierwszej

instancji, któremu został przedstawiony. Uzasadnia to zarzut naruszenia art. 328 §

1 k.p.c., gdyż mimo niewiążącego charakteru zarzutów apelacyjnych, te które w

zakresie obrazy przepisów postępowania zostały przez skarżącego postawione,

sąd powinien rozważyć i omówić w uzasadnieniu wyroku (por. uchwałę składu

6

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, mającą moc zasady prawnej z dnia 31

stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).

We wskazanym orzeczeniu stwierdzony został stan niepełnosprawności

ubezpieczonego w stopniu umiarkowanym od dnia 14 października 2009 r.

Nieodniesienie się do dowodu stwierdzającego fakty istniejące w czasie wydania

zaskarżonej decyzji nie może być usprawiedliwione ograniczonym zakresem

stosowania art. 316 § 1 k.p.c. w sprawach, w których przedmiot sporu stanowią

oceny lekarskie, gdyż znaczenie ma nie sam fakt powstania dowodu po wydaniu

zaskarżonej decyzji, lecz okoliczności z tego dowodu wynikające. Sąd Najwyższy

zwracał już uwagę, że przy ocenie niezdolności do pracy warunkującej prawo do

renty orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie może być

pomijane (por. wyrok z dnia 28 stycznia 2004 r., II UK 222/03, OSNP 2004 nr 19,

poz. 340). Pojęcie niepełnosprawności, ujęte w art. 3-5 ustawy z dnia 27 sierpnia

1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2011 r., Nr 127, poz. 721 ze zm.), ściśle

koresponduje z pojęciem niezdolności do pracy. Niepełnosprawnością jest stan

fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale lub okresowo utrudniający lub

uniemożliwiający wypełnianie ról społecznych, a w szczególności zdolność do

wykonywania pracy zawodowej. Niepełnosprawność jest kwalifikacją szerszą od

niezdolności do pracy w rozumieniu ustawy emerytalnej, obejmuje swym zakresem

niezdolność do wykonywania zatrudnienia, co znajduje wyraz w definicji

niepełnosprawności jako trwałej lub okresowej niezdolności do wypełniania ról

społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności

organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy (art. 2 pkt 10 ustawy

o rehabilitacji zawodowej). W konsekwencji więc, każda osoba niezdolna do pracy

jest osobą niepełnosprawną, choć nie każda osoba niepełnosprawna jest inwalidą.

Różnice w płaszczyźnie definicyjnej, jak i w procesie orzekania o

niepełnosprawności i niezdolności do pracy nie uzasadniają pominięcia orzeczenia

o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Niezdolność do pracy jest kategorią ubezpieczenia społecznego łączącą się

z całkowitą lub częściową utratą niezdolności do pracy zarobkowej z powodu

naruszenia sprawności organizmu bez rokowania jej odzyskania po

7

przekwalifikowaniu (art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych). Przy ocenie stopnia i trwałości niezdolności do pracy

oraz rokowania co do jej odzyskania, uwzględnia się zarówno stopień naruszenia

sprawności organizmu, możliwość przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze

leczenia i rehabilitacji, jak i możliwość wykonywania pracy dotychczasowej lub

podjęcia innej, oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę

rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i

predyspozycje psychofizyczne ubezpieczonego (art. 13 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Do oceny stanu tej

niezdolności występującej u ubezpieczonego konieczne było uwzględnienie

przesłanek, na podstawie których uzyskał orzeczenie o niepełnosprawności.

Braki uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji w tym zakresie stały się

podstawą jego uchylenia (art. 39815

§ 1 k.p.c.).