II UK 594/13

Sygn. akt II UK 594/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSA Piotr Prusinowski

w sprawie z wniosku H. M.

przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o wysokość renty

rolniczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 maja 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 maja 2013 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni H. M. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Ś. z dnia 18 grudnia 2012 r. w sprawie przeciwko Prezesowi Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziałowi Regionalnemu o wysokość

renty rolniczej.

2

W stanie faktycznym sprawy wnioskodawczyni odwołała się od decyzji

Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 6 czerwca 2012 r.,

którą utrzymano w mocy decyzję z dnia 23 kwietnia 2012 r., odmawiającą

„unieważnienia” decyzji z dnia 23 listopada 2005 r., 19 grudnia 2005 r., 10 kwietnia

2006 r., 16 listopada 2006 r., 21 grudnia 2006 r., 15 grudnia 2008 r., 20 marca

2009 r., 14 kwietnia 2009 r., 15 marca 2010 r. oraz 4 listopada 2011 r.,

zawieszających wypłatę części uzupełniającej renty rolniczej, wnosząc o ponowne

rozpatrzenie wniosku z dnia 22 marca 2012 r.,

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie. Sąd ten ustalił, że wnioskodawczyni na

mocy umowy darowizny z dnia 26 marca 1982 r. stała się wraz z mężem

współwłaścicielką gospodarstwa rolnego położonego w U. o powierzchni 7,33 ha.

Wnioskodawczyni od dnia 1 marca 1988 r. pobiera rentę rolniczą z uwagi na

zaliczenie do III grupy inwalidów z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie

rolnym. Na mocy umów dzierżawy z dnia 4 listopada 2005 r. małżonkowie M.

wydzierżawili na okres 10 lat grunty orne o pow. 1,16 ha oraz na okres 5 lat - grunty

orne o pow. 76 arów i 3,12 ha. Decyzjami z dnia 19 grudnia 2005 r., 10 kwietnia

2006 r., 16 listopada 2006 r., 21 grudnia 2006 r. i 4 listopada 2010 r. zawieszono

wnioskodawczyni w całości wypłatę części uzupełniającej renty rolniczej, natomiast

decyzjami z dnia 15 grudnia 2008 r., 20 marca 2009 r., 14 kwietnia 2009 r. i 15

marca 2010 r. - zawieszono w połowie wypłatę części uzupełniającej renty rolniczej.

Powyższe decyzje nie zostały zaskarżone.

Decyzją z dnia 30 grudnia 2010 r. przeliczono wnioskodawczyni prawo do

renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i wstrzymano w całości

wypłatę części uzupełniającej świadczenia w związku z dalszym prowadzeniem

działalności rolniczej, a decyzją z dnia 31 grudnia 2010 r. zobowiązano

wnioskodawczynię do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od dnia 1

lipca do dnia 31 października 2010 r. Powyższe decyzje, wobec ich zaskarżenia,

zostały zmienione wyrokiem Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 31 sierpnia 2011 r.,

który uznał, że część uzupełniająca świadczenia nie podlegała zawieszeniu, a

wnioskodawczyni nie jest zobowiązana do zwrotu pobranego świadczenia za

wymieniony wyżej okres.

3

W dniu 27 marca 2012 r. wnioskodawczyni złożyła w Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji:

- z dnia 23 listopada 2005 r., odmawiającej wypłaty części uzupełniającej

świadczenia w pełnej wysokości,

- z dnia 19 grudnia 2005 r., 10 kwietnia 2006 r., 16 listopada 2006 r., 21

grudnia 2006 r. oraz 4 listopada 2010 r ., w pkt. II, w części zawieszającej 100%

wypłatę części uzupełniającej renty rolniczej,

- z dnia 15 grudnia 2008 r., 20 marca 2009 r., 14 kwietnia 2009 r., dnia 15

marca 2010 r., w pkt. II w części zawieszającej wnioskodawczyni 50% wypłatę

części uzupełniającej renty rolniczej.

W uzasadnieniu wnioskodawczyni podniosła, że zawieszenie nastąpiło z

rażącym naruszeniem obowiązującego prawa - art. 28 ust. 1 i 3 w związku z ust. 4

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1403 ze zm.), gdyż organ rentowy przyjął, że

wnioskodawczyni wraz z mężem są w posiadaniu gospodarstwa rolnego co

świadczy o niezaprzestaniu przez nią prowadzenia działalności rolniczej. Decyzją z

dnia 23 kwietnia 2012 r. organ rentowy odmówił unieważnienia wskazanych decyzji.

W uzasadnieniu powołał się na art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze

zm.), stanowiący, że prawo lub zobowiązanie stwierdzone decyzją ostateczną

Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z

urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody

lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ

na to prawo lub zobowiązanie. W związku z tym, że wnioskodawczym nie

przedstawiła nowych dowodów ani okoliczności istniejących przed wydaniem

decyzji, organ rentowy rozpatrywał wydane decyzje w świetle ewentualnych wad

wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. i ustalił, że zapadły one w oparciu o art. 28

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W jego ocenie, odmienna wykładnia

przepisu prawa (art. 28 ustawy) nie stanowi o jego rażącym naruszeniu i nie może

być podstawą do stwierdzenia nieważności decyzji.

W dniu 10 maja 2012 r. (data wpływu wniosku do organu rentowego),

wnioskodawczyni złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając

4

naruszenie przepisów postępowania - art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i art. 83a ust. 1 i 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i naruszenie prawa materialnego -

art. 28 ust. 4 w związku z art. 6 pkt 1 i 3 i art. 38 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i stwierdzenie

nieważności decyzji zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu wskazała, że co

najmniej od listopada 2005 r. nie prowadziła działalności rolniczej wydzierżawiając

większą część ziemi rolnej, co ustalił Sąd Okręgowy w sprawie zakończonej

wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2011 r. Sąd ten nadto uznał, że organ nie ma racji

podnosząc, że obecnie jak i w czasie wydawania decyzji, o unieważnienie których

wnosi wnioskodawczyni, istniało równolegle kilka różnych wykładni art. 28 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, jak również niejednolite orzecznictwo sądowe

dotyczące definicji „zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej".

Decyzją z dnia 6 czerwca 2012 r. organ rentowy, na podstawie art. 138 § 1

pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. i art. 2 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję (z dnia 23 kwietnia

2012 r.), odmawiającą unieważnienia przedmiotowych decyzji. W decyzji wskazano,

że zawieszenie części uzupełniającej renty rolniczej nastąpiło w oparciu o art. 28

ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym emeryt lub

rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego

małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa

rolnego. W uzasadnieniu wskazano, że od wszystkich decyzji, których

unieważnienia żąda wnioskodawczyni przysługiwał środek odwoławczy do

właściwego sądu ubezpieczeń społecznych, z którego wnioskodawczyni nie

skorzystała. Organ wskazał, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą

okoliczności pozwalające na zastosowanie art. 83a ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, nadto brak przestanek do stwierdzenia z urzędu

nieważności decyzji (art. 83a ust. 2 ustawy o systemie) określonych w art. 156 § 1

pkt 2 k.p.a.

W dniu 9 lipca 2012 r. wnioskodawczyni złożyła odwołanie do Sądu

Okręgowego od decyzji z dnia 23 kwietnia 2012 r. i decyzji z dnia 6 czerwca 2012 r.

Prezes KRUS przekazał odwołanie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego,

który odrzucił je postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2012 r. W uzasadnieniu Sąd

5

powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2011 r., I UZP 3/10

(OSNP 2011 nr 17-18, poz. 233), zgodnie z którą od decyzji ZUS wydanej na

podstawie art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

przedmiocie nieważności decyzji przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i

ubezpieczeń społecznych.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał odwołanie

wnioskodawczyni za nieuzasadnione. Jak wskazał w uzasadnieniu wyroku, art. 83a

ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń stanowi, że

decyzje ostateczne Zakładu, od których nie wniesiono odwołania do właściwego

Sądu, mogą być z urzędu przez Zakład uchylone, zmienione lub unieważnione na

zasadach kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie natomiast z art. 83a

ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, prawo lub zobowiązanie

stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek

osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną

przedłożone nowe dowody lub ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem

tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie. W ocenie Sądu w

sprawie nie ma zastosowania wskazany przepis, gdyż prawomocny wyrok wydany

w innej sprawie nie stanowi nowego dowodu w rozumieniu przedstawionego

uregulowania. Wyrok Sądu Okręgowego z dnia 31 sierpnia 2011 r. zapadł w

związku z zaskarżeniem decyzji z dnia 30 i 31 grudnia 2010 r. i jako taki nie stanowi

podstawy do unieważnienia innych decyzji organu rentowego. Ponieważ

wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnych nowych dowodów ani okoliczności,

istniejących przed wydaniem decyzji, należało z urzędu rozważyć ewentualną

nieważność decyzji. Wnioskodawczyni wskazała jako przyczynę nieważności

rażące naruszenie prawa - art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

jednak zdaniem Sądu brak było podstaw do takiej oceny, gdy się uwzględni, że

wykładnia tego przepisu nie była jednolita.

Apelację wnioskodawczyni od powyższego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 29 maja 2013 r. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że z uwagi na

zarzut naruszenia art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i art. 83a ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, w pierwszej kolejności Sąd rozważył kwestię

dopuszczalności równoczesnego wszczęcia postępowania o wznowienie

6

postępowania oraz postępowania o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji

administracyjnej. Uruchomienie trybu wznowieniowego i trybu stwierdzenia

nieważności decyzji powoduje odmienne następstwa dla weryfikowanej decyzji.

Wznowienie postępowania jest instytucją procesową stwarzającą możliwość

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zakończonej

decyzją ostateczną, jeżeli postępowanie, w którym ona zapadła, było dotknięte co

najmniej jedną z kwalifikowanych wadliwości procesowych wyliczonych

wyczerpująco w art. 145 § 1 k.p.a. Z kolei stwierdzenie nieważności jest instytucją

procesową stwarzającą prawną możliwość eliminacji z obrotu prawnego decyzji

dotkniętych wadami materialno - prawnymi, a zatem wadami wyliczonymi w art. 156

§ 1 k.p.a. Stwierdzenie nieważności decyzji oznacza, że weryfikowana decyzja

dotknięta jest ciężką wadliwością od chwili jej wydania. Sąd Apelacyjny podkreślił,

że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych postępowanie sądowe nie

stanowi prostej kontynuacji postępowania administracyjnego, bowiem tylko w

wyjątkowych wypadkach kontrola sądowa decyzji organu rentowego

przeprowadzana jest przez pryzmat przepisów k.p.a. Zasadę posiłkowego

stosowania przepisów k.p.a. w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych

wyrażono w art. 180 k.p.a. Zgodnie z art. 180 § 1 k.p.a. w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy k.p.a., chyba że przepisy dotyczące

ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. Jak

stanowi art. 181 k.p.a., organy odwoławcze właściwe w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych określają przepisy odrębne; do postępowania przed tymi

organami stosuje się odpowiednio przepis art. 180 § 1 k.p.a. Treść tego przepisu z

jednej strony oznacza przyznanie pierwszeństwa w sprawach z ubezpieczeń

społecznych przepisom szczególnym, z drugiej zaś wskazuje, że postępowanie

odwoławcze toczy się, poprzez zastosowanie art. 83 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, na zasadach i w trybie określonym w k.p.c.

Jednoznacznie zatem wynika z przytoczonych regulacji, że w wymienionych

sprawach pierwszeństwo w zastosowaniu mają przepisy szczególne, natomiast

przepisy k.p.a. stosuje się wtedy, gdy określonej kwestii nie normują przepisy

szczególne. Sąd drugiej instancji wskazał, że od momentu wniesienia odwołania do

Sądu rozpoznawana sprawa staje się sprawą cywilną, podlegającą rozstrzygnięciu

7

wedle reguł właściwych dla tej kategorii. Odwołanie pełni rolę pozwu (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN 105/98, OSNAPiUS 1999 nr 16,

poz. 529 oraz postanowienie z dnia 29 maja 2006 r., I UK 314/05, OSNP 2007 nr

11-12, poz. 173). Postępowanie sądowe, w tym w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych, skupia się na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego,

a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów

postępowania administracyjnego, pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego

postępowania. Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że sąd

ubezpieczeń społecznych - jako sąd powszechny - może i powinien dostrzegać

jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują

w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 21 września 1984 r., III CZP 53/84, OSNCP 1985 nr 5-6,

poz. 65), jako przedmiotu odwołania. Stwierdzenie takiej wady następuje jednak

tylko dla celów postępowania cywilnego i ze skutkami dla tego tylko postępowania.

Podzielając to stanowisko, jak i pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 28 maja 2002 r., II UKN 356/01 (OSNAPiUS 2004 nr 3,

poz. 52), wskazać należy, że w wypadkach innych wad wymienionych w art. 156 §

1 k.p.a. i w przepisach, do których odsyła art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a., konieczne jest

wszczęcie odpowiedniego postępowania administracyjnego w celu stwierdzenia

nieważności decyzji i wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Postępowanie takie

jest jednym z trybów pozaodwoławczych i nie jest kontynuacją rozpoznawania

sprawy będącej przedmiotem decyzji administracyjnej, lecz sprawą „w przedmiocie

stwierdzenia nieważności” tej decyzji, które - z mocy art. 16 § 1 zdanie drugie k.p.a.

- może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w k.p.a. lub w ustawach

szczególnych. Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji

administracyjnej jest więc samodzielnym postępowaniem administracyjnym

ograniczającym się do ustalenia, czy decyzja dotknięta jest jedną z wad

wymienionych w art. 156 § 1 pkt 1-7 k.p.a. Rozstrzygnięcie kończące to

postępowanie następuje w drodze decyzji (art. 158 § 1 k.p.a.) podejmowanej przez

organ administracji publicznej (art. 156 § 1 k.p.a.), toteż orzekanie w tej kwestii

przez sąd powszechny byłoby naruszeniem kompetencji właściwego organu

administracji publicznej. Natomiast decyzja organu rentowego o tyle ma znaczenie,

8

że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot żądania (sporu) jest

określony treścią tej decyzji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2000 r.,

II UKN 685/99, OSNAPiUS 2002 nr 5, poz. 121, w postanowienie z dnia 13 maja

1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 601). Sprawą „dotyczącą”

ubezpieczeń społecznych jest każda decyzja Zakładu w zakresie indywidualnych

spraw (art. 83 ust. 1 ustawy systemowej), chociażby jej wydanie poprzedzała inna

decyzja (art. 83a ust. 1 i ust. 2).

W rozpatrywanej sprawie chodzi o „unieważnienie” poprzednio wydanych

decyzji w sprawie ubezpieczeń społecznych. Jeżeli prawo lub obowiązek

stwierdzone było decyzją, to jej „unieważnienie”, chociaż odnosi się do decyzji

„unieważnionej”, to przecież odnosi się także, a nawet przede wszystkim, do prawa

lub obowiązku poprzednio stwierdzonego. „Dotyczy” więc przedmiotu, o którym

mowa tak w art. 83 ust. 1 ustawy systemowej, jak i w art. 476 § 2 k.p.c. Sąd

rozpoznający odwołanie na zasadach procesu cywilnego uzyskuje wyjaśnienie

przewidzianych w k.p.a. przesłanek „stwierdzenia nieważności decyzji” (art. 156 § 1

k.p.a.). Jeżeli one zachodzą, np. decyzja została wydana z rażącym naruszeniem

prawa, to znaczy, że stwierdzone tą decyzją prawo lub zobowiązanie jest inne od

stwierdzonego i dlatego to wadliwe stwierdzenie podlega „unieważnieniu". Chociaż

bezpośrednim przedmiotem postępowania jest wadliwa decyzja Zakładu, to nie

sposób rozpoznać tego przedmiotu bez także bezpośredniego wglądu w stosunek

prawny ubezpieczenia społecznego, w jego treść. Okazuje się zatem, że zasada

„przeniesienia” sprawy na etap postępowania sądowego na skutek „zwykłego

odwołania” (od decyzji o bezpośrednim przedmiocie co do prawa lub zobowiązania)

działa tak samo i w tym wypadku. Z tego punktu widzenia zasada wyjaśnienia

sprawy przez sąd ubezpieczeń społecznych, jej istoty dotyczącej prawa,

zobowiązania albo roszczenia strony znajduje właściwe zwieńczenie w kompetencji

tego Sądu do oddalenia odwołania, jeżeli nie ma podstaw do jego uwzględnienia

(art. 47714

§ 1 k.p.c.), albo zmiany zaskarżonej decyzji w całości lub w części i

orzeczenia co do istoty sprawy (art. 47714

§ 2 k.p.c.). W ocenie Sądu Apelacyjnego

istota rozpoznawanej sprawy sprowadza się do rozstrzygnięcia czy istnieją

przesłanki do stwierdzenia nieważności wskazywanych przez wnioskodawczynię

decyzji organu rentowego w przedmiocie zawieszenia wypłaty części uzupełniającej

9

renty rolniczej. Wnioskodawczyni domagając się stwierdzenia nieważności

wydanych decyzji organu rentowego wskazywała na rażące naruszenie prawa -

art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis ten określa kryterium

zaprzestania działalności rolniczej, a jego wykładnia jest przedmiotem bogatego

orzecznictwa sądowego. Wnioskodawczyni podstaw do stwierdzenia nieważności

postępowania upatrywała w dokonaniu przez organ rentowy błędnej interpretacji

tego przepisu i uznaniem, że wnioskodawczyni nie zaprzestała prowadzenia

działalności rolniczej i w związku z tym nie ma uprawnienia do pobierania części

uzupełniającej renty rolniczej. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji

trafnie uznał, że odmienna interpretacja prawa nie może zostać uznana za jego

rażące naruszenie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w każdej indywidualnej

sprawie przesłanki uznania, iż rolnik zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej,

muszą być rozpatrywane w określonym stanie faktycznym, a zatem nawet uznanie

przez Sąd, że wnioskodawczyni w innym okresie, zaprzestała prowadzenia

działalności rolniczej nie może stanowić podstawy do stwierdzenia, iż organ

rentowy naruszył prawo.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik wnioskodawczyni zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 28

ust. 4 w związku z art. 6 pkt 1 i 3, art. 38 pkt 1 i art. 28 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, polegające na ich niezastosowaniu

do istniejącego i bezspornego stanu faktycznego, oraz art. 2, 32 pkt 1 i 67 pkt 1

Konstytucji RP poprzez wydanie orzeczenia pozbawiającego wnioskodawczynię

słusznie nabytego z mocy samego prawa gwarantowanego jej ustawą zasadniczą

prawa do świadczenia społecznego w pełnej wysokości, oraz przepisów

postępowania - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., oraz art. 83a ust.

1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 1 k.p.c. i art. 47714

§ 1 i 2 k.p.c., polegające na nierozpoznaniu

sprawy jako „sprawy cywilnej” w jej aspekcie materialno-prawnym. Pełnomocnik

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku jak i poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego w Ś. i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

10

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Wobec zarzucanego w skardze

naruszenia przepisów postępowania, którego skarżący upatruje w obrazie art. 328

§ 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. wobec „braku wyjaśnienia podstawy

prawnej”, oraz art. 83a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych w związku z art. 1 k.p.c. i art. 47714

§ 1 i 2 k.p.c.

polegające na nierozpoznaniu sprawy jako „sprawy cywilnej”, warto przypomnieć,

że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, naruszenie przez sąd

drugiej instancji art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez sporządzenie

uzasadnienia nieodpowiadającego wymaganiom, jakie stawia wymieniony przepis,

może jedynie wyjątkowo wypełniać podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 3983

§

1 pkt 2 k.p.c. Ma to miejsce wówczas, gdy wskutek uchybienia konkretnym

wymaganiom określonym w art. 328 § 2 k.p.c. zaskarżone orzeczenie nie poddaje

się kontroli kasacyjnej, gdyż tylko wtedy stwierdzone wady mogą mieć wpływ na

wynik sprawy - art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. (por. np. wyrok z dnia 9 maja 2013 r., II UK

301/12, LEX nr 1408166 i powołane w nim orzeczenia). Takich uchybień

uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera.

Chybione są także zarzuty naruszenia art. 83a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (stosowanego w

sprawach dotyczących ubezpieczenia społecznego rolników na podstawie art 52

ust. 1 ustawy „rolniczej”). W myśl art. 83a ust. 1 ustawy, prawo lub zobowiązanie

stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek

osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną

przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem

tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie. Przepis ten nie określa

granic czasowych wydania decyzji w przedmiocie ponownego ustalenia prawa lub

zobowiązania stwierdzonego decyzją organu rentowego, co oznacza, że może ona

być wydana w każdym czasie, jeżeli zostaną spełnione przesłanki wskazane w tym

przepisie (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 2 kwietnia 2009 r., III UK 86/08,

OSNP 2010 nr 21-22, poz. 268 oraz z dnia 9 marca 2011 r., III UK 86/10, LEX nr

818611). W rozpatrywanej sprawie przesłanki z art. 83a ust. 1 ustawy systemowej

11

nie zostały spełnione, co trafnie ocenił Sąd Apelacyjny szeroko i przekonywająco

uzasadniając swoje stanowisko w tym zakresie, stwierdzając że wnioskodawczyni

nie przedstawiła żadnych nowych dowodów ani nie ujawniła okoliczności

istniejących przed wydaniem decyzji, które miałyby wpływ na to prawo lub

zobowiązanie. Podzielając to stanowisko, warto wskazać w szczególności, że za

taki „dowód” czy też „okoliczność”, nie może być uznany wyrok Sądu Okręgowego

z dnia 31 sierpnia 2011 r., uwzględniający odwołanie wnioskodawczyni od decyzji

organu rentowego i uznający, że część uzupełniająca świadczenia nie podlegała

zawieszeniu, a wnioskodawczyni nie jest zobowiązana do zwrotu pobranego

świadczenia za okres od dnia 1 lipca do dnia 31 października 2010 r. Wyrok ten

wydany został w konkretnej, indywidualnej sprawie, w określonym stanie

faktycznym, a zatem nawet uznanie przez Sąd, że wnioskodawczyni w innym

okresie nie prowadziła działalności rolniczej, nie może stanowić podstawy do

„wznowienia postępowania” w trybie tego przepisu.

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ostateczna decyzja organu

rentowego staje się prawomocna, po pierwsze, z upływem terminu do jej

zaskarżenia do sądu ubezpieczeń społecznych (decyzja niezaskarżona), po drugie,

wtedy, kiedy sąd ubezpieczeń społecznych prawomocnym wyrokiem oddali

odwołanie. W obu tych sytuacjach ustawodawca przewidział odrębny tryb

postępowania w art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W

przypadku decyzji niezaskarżonej do sądu organ rentowy ma uprawnienie do

samodzielnego ponownego ustalenia prawa lub zobowiązania (ust. 1), natomiast

jeśli sprawa została zakończona prawomocnym wyrokiem sądu, organ rentowy

może wydać samodzielnie decyzję tylko na korzyść strony, w przeciwnym razie

musi wystąpić do sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania (ust. 3). Natomiast

przewidziana w art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

możliwość zmiany, uchylenia lub unieważnienia z urzędu decyzji ostatecznych, od

których nie zostało wniesione odwołanie na zasadach określonych w przepisach

Kodeksu postępowania administracyjnego, odnosi się do art. 154 k.p.a. (decyzja

ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym

czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał,

jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony), art. 155

12

k.p.a. (decyzja ostateczna, na mocy której strona nabyła prawo, może być w

każdym czasie za zgodą strony uchylona lub zmieniona przez organ administracji

publicznej, który ją wydał, jeżeli przepisy szczególne nie sprzeciwiają się uchyleniu

lub zmianie takiej decyzji i przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes

strony) oraz art. 156 k.p.a. (stwierdzenie nieważności decyzji). W związku z

zasługującymi na aprobatę rozważaniami Sądu Apelacyjnego odnośnie do art. 83a

ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, warto – z powołaniem się na

ustalone poglądy judykatury (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia

2014 r., II UK 242/13 – niepublikowany) przypomnieć, że od chwili wniesienia do

sądu powszechnego odwołania od decyzji organu rentowego (w okolicznościach

sprawy opartej na art. 83 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych)

sprawa staje się sprawą cywilną i podlega rozpoznaniu według zasad właściwych

dla tej kategorii spraw (art. 83 ust. 2 w związku z art. 1 k.p.c.). Innymi słowy

ewentualne wady decyzji wynikające z naruszeń przepisów postępowania przed

organem rentowym pozostają zasadniczo poza zakresem jego rozpoznania, a Sąd

w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych orzeka o prawach lub

obowiązkach stron na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego.

Trzeba też wspomnieć, że według art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, decyzje ostateczne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (definiowane

w art. 16 § 1 k.p.a. - jako decyzje, od których nie służy odwołanie w

administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy), od

których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu

przez organ rentowy uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach

określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. W uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 2011 r., I UZP 3/10 (OSNP 2011 nr 17-18,

poz. 233), mającej moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy stwierdził, że od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydanej na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy

systemowej w przedmiocie nieważności decyzji przysługuje odwołanie do

właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Kompetencja ta oznacza

jednocześnie, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd powszechny

nie jest uprawniony do orzekania w przedmiocie nieważności decyzji

administracyjnej, ale - przy uwzględnieniu przesłanek określonych w odpowiednich

13

przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego - rozpoznaje istotę sprawy,

którą stanowi istnienie (nieistnienie) wynikającego z przepisów prawa materialnego

określonego prawa lub zobowiązania stwierdzonego wadliwą decyzją organu

rentowego. Za uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia

2013 r., II UK 164/12 (OSNP 2013 nr 21-22, poz. 261), trzeba też wskazać, że o ile

prawo lub obowiązek stwierdzone było decyzją organu rentowego, to kwestia jej

unieważnienia odnosi się przede wszystkim do prawa lub obowiązku poprzednio

stwierdzonego. Sąd rozpoznający odwołanie na zasadach procesu cywilnego

uzyskuje wyjaśnienie przewidzianych w k.p.a. przesłanek „stwierdzenia

nieważności decyzji" określonych w art. 156 § 1 k.p.a. Jeżeli one zachodzą, a więc

np. decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa lub zawiera wadę

powodującą jej nieważność z mocy prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.) to znaczy, że

stwierdzone tą decyzją prawo lub zobowiązanie jest inne od stwierdzonego i

dlatego to wadliwe stwierdzenie powinno podlegać „unieważnieniu”. Sąd dokonuje

merytorycznej, a więc uwzględniającej przepisy prawa materialnego, kontroli

prawidłowości decyzji organu rentowego.

Sąd drugiej instancji trafnie wskazał, że zawieszenie części uzupełniającej

renty rolniczej nastąpiło w oparciu o art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, zgodnie z którym emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia

działalności rolniczej, jeżeli on ani jego małżonek nie jest właścicielem

(współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego, a istnienie

odmiennych interpretacji w zakresie wykładni art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników nie można uznać za rażące naruszenie prawa. W ocenie

Sądu Najwyższego dla stwierdzenia nieważności decyzji w trybie art. 156 § 1pkt 2

k.p.a. konieczne jest stwierdzenie jej obiektywnej bezprawności. Innymi słowy,

konieczne jest ustalenie, że została ona wydana albo bez podstawy prawnej, albo z

rażącym naruszeniem prawa. W ocenianej sprawie, brak podstaw do zarzutu

działania organu rentowego bez podstawy prawnej (zarzutu takiego skarga nie

formułuje), jak również oceny że decyzje, których unieważnienia dochodzi skarżąca

rażąco naruszają prawo. Nie jest w szczególności takim naruszeniem decyzja

oparta na wyborze jednej z możliwych interpretacji przepisów prawa, w

szczególności gdy są to przepisy mogące budzić wątpliwości interpretacyjne.

14

Należy nadto przypomnieć, że od wszystkich decyzji, których unieważnienia

żądała wnioskodawczyni przysługiwał środek odwoławczy do właściwego sądu, z

którego wnioskodawczyni nie skorzystała. Tym samym nie można uznać, by

„swoisty” tryb odwoławczy wskazany w art. 83a ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych mógł być stosowany w miejsce kontroli instancyjnej w

postępowaniu sądowym na skutek odwołania od decyzji organu rentowego.

Biorąc to wszystko pod uwagę, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzeczono jak

w sentencji.