V KK 144/14

Sygn. akt V KK 144/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Grzegorczyk (przewodniczący)

SSN Jacek Sobczak

SSA del. do SN Dariusz Czajkowski (sprawozdawca)

Protokolant Barbara Kobrzyńska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej,

w sprawie K. A.

skazanego z art. 284 § 2 kk w zw. z art. 294 § 1 kk w zw. z art. 12 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 9 października 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 października 2013 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w K.

z dnia 9 listopada 2010 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania;

2) zarządza zwrot na rzecz K. A. wniesionej przez niego opłaty

od kasacji.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2013 r., Sąd Najwyższy uchylił do ponownego

rozpoznania wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 29 czerwca 2011 r., utrzymujący w

mocy wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 9 listopada 2010 r., mocą którego K. A.

został uznany za winnego tego, że w okresie od dnia 18 września 1997 roku do

dnia 16 kwietnia 1998 roku w miejscowości H. działając w krótkich odstępach czasu,

w wykonaniu z góry powziętego zamiaru oraz wspólnie i w porozumieniu z W. S.

oraz ze skazanymi D. K. i R. O. dokonali przywłaszczenia cukru w łącznej ilości co

najmniej 1.620 ton i 350 kilogramów o łącznej wartości co najmniej 2.349.507

złotych i 50 groszy, stanowiącego rezerwy państwowe, powierzonego przez

Agencję Rynku Rolnego w W. Przedsiębiorstwu Handlowo - Usługowemu A. Sp. z

o.o., której K. A. był jedynym udziałowcem i wspólnikiem, a W. S. prezesem

jednoosobowego zarządu i która to spółka na podstawie umowy zawartej z Agencją

Rynku Rolnego w dniu 7 lipca 1997 roku była zobowiązana do przechowywania

zapasów cukru, w ten sposób, iż wydawali magazynierom pisemne i ustne

polecenia (upoważnienia) wydawania cukru z magazynu, a następnie wprowadzali

go do obrotu bez zgody właściciela, czym działali na szkodę wyżej wskazanej

Agencji Rynku Rolnego w Warszawie, to jest popełnienia przestępstwa z art. 284 §

2 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za tak przypisany czyn

wymierzono mu karę 5 lat pozbawienia wolności oraz 250 stawek dziennych

grzywny, przy ustaleniu jednej stawki dziennej na kwotę 500 zł. Ponadto, na

podstawie art. 41 §2 k.k. w zw. z art. 43§1 k.k. Sąd ten orzekł wobec oskarżonego

K. A. środek kamy w postaci zakazu prowadzenia działalności gospodarczej

związanej z dysponowaniem cudzym mieniem na okres 5 lat.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy - apelacji wniesionej przez obrońcę

oskarżonego od powyższego orzeczenia, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17

października 2013 r., utrzymał w mocy zaskarżony wyrok Sądu I instancji.

Kasację od tego wyroku, na korzyść skazanego K. A., wniósł jego obrońca.

Wyrokowi temu zarzucił:

I. obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść

orzeczenia, a mianowicie rażące naruszenie art. 457 § 3 k.p.k. w zw.

3

z art. 433 § 2 k.p.k., polegającą na nienależytym rozpoznaniu albo

nierozpoznaniu zarzutów zawartych w apelacji obrońcy K. A. z dnia

07.03.2011 r. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 09.11.2010 r.,

sygn. akt II K …/08, oraz w piśmie procesowym obrońcy K. A.,

złożonym na rozprawie w dniu 15.10.2013 r., a mianowicie:

1. nierozpoznanie zarzutu zgłoszonego w piśmie procesowym obrońcy K. A.,

złożonym na rozprawie w dniu 15.10.2013 r., dotyczącego obrazy

przepisów postępowania mającej wpływ na treść orzeczenia, poprzez

naruszenie art. 376 § 2 k.p.k., polegające na uznaniu, iż obecność

oskarżonego K. A. na rozprawie przed Sądem meriti w dniu 10/06/2009 r.

nie była niezbędna, a w konsekwencji rozprawa mogła być prowadzona w

dalszym ciągu, pomimo faktu, iż na tej rozprawie byli przesłuchiwani

kluczowi świadkowie, a dowód z ich przesłuchania stanowił istotny

element zgromadzonego materiału dowodowego, który stał się podstawą

wyrokowania w niniejszej sprawie, co stanowiło zaniechanie kontroli

odwoławczej wyroku Sądu a quo w zakresie wskazanego powyżej

zarzutu oraz skutkowało zaakceptowaniem uchybienia, którego dopuścił

się Sąd I instancji i jego przeniknięciem do treści orzeczenia Sądu II

instancji;

2. nierozpoznanie zarzutów zawartych w pkt 1, 3-4 i 13 apelacji obrońcy K.

A. z dnia 7/03/2011 r.;

3. nierozpoznaniu zarzutu zawartego w pkt 8 apelacji obrońcy K. A.,

dotyczącego naruszenia przepisów art. 391 § 1 i § 3 k.p.k. oraz art. 389 §

2 k.p.k. poprzez brak odczytania protokołów zeznań świadka D. K. w

sprawie rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy w K., sygn. akt I C …/09 i w

konsekwencji brak wyjaśnienia sprzeczności zachodzących w zeznaniach

świadka D. K., złożonych we wskazanej powyżej sprawie oraz w sprawie

rozpoznanej przez Sąd Okręgowy w K., sygn. akt sygn. akt II K …/08,

lecz uznanie zeznań świadka D. K. „jedynie jako dowód z dokumentu";

4. nienależytym rozpoznaniu zarzutów zawartych w pkt 6-7 apelacji obrońcy

K. A. dotyczących naruszenia przepisów art. 389 § 1 i § 2 k.p.k. oraz

przepisów art. 391 § 1 i § 3 k.p.k. i art. 389 § 2 k.p.k. poprzez:

4

a) brak odczytania protokołów wyjaśnień oskarżonego W. S., złożonych w

sprawach rozpoznanych przez Sąd Rejonowy w K., sygn. […],

b) brak odczytania protokołów zeznań świadka P. K., w sprawach

rozpoznanych przez Sąd Rejonowy w K., sygn. […] i w postępowaniu

przygotowawczym, a w konsekwencji brak wyjaśnienia sprzeczności

zachodzących w wyjaśnieniach oskarżonego W. S. oraz w zeznaniach

świadka P. K., złożonych we wskazanych powyżej sprawach oraz w

sprawie rozpoznanej przez Sąd Okręgowy w K., sygn. akt II K …/08, lecz

uznanie wyjaśnień oskarżonego W. S. oraz zeznań świadka P. K.,

złożonych w sprawach rozpoznanych przez Sąd Rejonowy w K., sygn.

[…] „jedynie jako dowód z dokumentu;

II. obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść

orzeczenia, a mianowicie rażące naruszenie art. 442 § 3 k.p.k. w zw.

z art. 518 k.p.k., polegające na niezastosowaniu się przez Sąd

odwoławczy do wskazań Sądu Najwyższego co do dalszego

postępowania w sprawie, wyrażonych w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 24.04.2013 r., wydanym na skutek kasacji od wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 29.06.2011 r., , wniesionej przez obrońcę K. A. w

dniu 3.07.2012 r., dotyczących w szczególności rzetelnego

odniesienia się do podniesionych w tej apelacji zarzutów, czego

przejawem było:

1. nierozpoznanie bądź nienależyte rozpoznanie zarzutów zawartych w pkt

1, 3-4, 6-8 i 13 apelacji obrońcy K. A. z dnia 7.03.2011 r. od wyroku Sądu

Okręgowego w K. z dnia 09.11.2010 r., sygn. akt II K …/08,

2. faktyczne nieprzeprowadzenie dowodu z dokumentów złożonych przez K.

A. do akt sprawy na rozprawie apelacyjnej w dniu 26.05.2011 r. i

zaniechanie dokonania oceny wskazanych dowodów, co w konsekwencji

powoduje, że kontrola odwoławcza przeprowadzona przez Sąd ad quem

nie osiągnęła założonego celu, lecz stanowiła powtórzenie wadliwej

kontroli odwoławczej przeprowadzonej przez Sąd Apelacyjny w sprawie

rozpoznanej pod sygn. akt II AKa …/11, której wynikiem było wydanie

5

wyroku z dnia 29.06.2011 r., uchylonego następnie przez Sąd Najwyższy

wyrokiem z dnia 24.04.2013 r.;

III. obrazę przepisów postępowania, mającą istotny wpływ na treść

orzeczenia, a mianowicie rażące naruszenie art. 452 § 2 k.p.k. w zw.

z art. 410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. poprzez nieprzeprowadzenie

przez Sąd odwoławczy uzupełniającego przewód sądowy

postępowania dowodowego, polegającego na dopuszczeniu dowodu

z przesłuchania […] na okoliczność wyjaśnienia sprzeczności

zachodzących w wyjaśnieniach (zeznaniach) tych osób, a w

konsekwencji brak wyjaśnienia tych sprzeczności, podczas gdy w

sytuacji uchybienia przez Sąd I instancji przepisom art. 389 § 1 i § 2

k.p.k. oraz art. 391 § 1 i § 3 k.p.k. poprzez brak odczytania na

rozprawie głównej protokołów w/w zeznań lub wyjaśnień,

przeprowadzenie dowodów z przesłuchania w/w świadków, a zatem

próba wyjaśnienia wskazanych sprzeczności przez Sąd II instancji

były konieczne; w konsekwencji braku przeprowadzenia

uzupełniającego postępowania dowodowego Sąd odwoławczy opierał

się na niepełnym materiale dowodowym, czym naruszył przepis art.

410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k.;

IV. art. 523 § 1 in fine k.p.k. a contrario - rażącą niewspółmierność kary

pozbawienia wolności i kary grzywny, orzeczonych względem K. A.

w pkt I wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 09.11.2010 r., sygn. akt

II K …/08, utrzymanego w mocy wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia

17.10.2013 r.

Stawiając powyższy zarzut obrońca wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 17.10.2013 r. i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

W pisemnej odpowiedzi na kasację, Prokurator Prokuratury Apelacyjnej

wniósł o uznanie jej za oczywiście bezzasadną, które to stanowisko poparł na

rozprawie przed Sądem Najwyższym Prokurator Prokuratury Generalnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Kasacja jest zasadna w zakresie zarzutu podniesionego w jej punkcie II

(obraza art.442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.), co w świetle unormowania

zawartego w przepisie art. 436 k.p.k. czyni bezprzedmiotowym jej rozpoznanie w

zakresie zarzutów pozostałych.

Niniejsza sprawa została poddana kontroli kasacyjnej Sądu Najwyższego po

raz drugi. W rezultacie rozpoznanej wcześniej kasacji od wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 29.06.2011r., utrzymującego wyrok Sądu Okręgowego w K. z

dnia II K …/08, w zakresie skazania K. A. za przypisany mu czyn, Sąd Najwyższy

orzeczeniem z dnia 24.03.2013 r., uchylił zaskarżony wyrok sądu odwoławczego.

W uzasadnieniu swojego orzeczenia Sąd Najwyższy zawarł w sposób zwięzły, ale

klarowny powody swojego rozstrzygnięcia, wskazał na popełnione uchybienia, a w

konkluzji rozważań zalecił, by Sąd a quem w sposób rzetelny odniósł się do

podniesionych w apelacji zarzutów, a ewentualne niedostatki

pierwszoinstancyjnego rozpoznania sprawy skonwalidował w postępowaniu

odwoławczym, z wykorzystaniem określonych w art. 452 § 2 k.p.k. instrumentów

procesowych, umożliwiających uzupełnienie postępowania dowodowego. Zalecenia

Sądu Najwyższego, zawarte w uzasadnieniu jego wyroku wskazywały na konkretne

uchybienia popełnione w postępowaniu odwoławczym, skutkujące koniecznością

ich usunięcia w postępowaniu ponownym.

Po pierwsze, Sąd Najwyższy podniósł wówczas, że uzasadnienie wyroku

Sądu Apelacyjnego nie odpowiada wymaganiom określonym przez przepisy prawa

procesowego wskazane w kasacji jako naruszone. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę,

iż do szeregu kwestii Sąd Apelacyjny nie odniósł się w ogóle (zarzuty oznaczone w

apelacji jako 3, 4, 8 i 11), inne zaś skwitował kilkoma standardowymi zdaniami.

Po drugie, wskazał, że do odparcia zarzutów ujętych w apelacji jako 6 i 7

Sąd Apelacyjny posłużył się wysoce wątpliwą argumentacją, zaś fakt nie wskazania

przez obrońcę w apelacji, na czym miałyby polegać rozbieżności i sprzeczności w

depozycjach wymienionych w tym zarzucie osób ani w czym miałby wyrażać się

wpływ ewentualnych uchybień na treść orzeczenia - nie zwalniał Sądu

odwoławczego od zbadania kwestionowanych relacji pod kątem ich zgodności,

względnie rozbieżności i wywiedzenia w uzasadnieniu orzeczenia, dlaczego zarzut

został uznany za niezasadny.

7

Po trzecie, wskazał, iż Sąd ad quem - formalnie dopuszczając dowody

przedstawione we wniosku dowodowym oskarżonego K. A. - faktycznie dowodu

tego nie przeprowadził, gdyż z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie można się

dowiedzieć, jakie dokumenty były przedmiotem oceny Sądu Apelacyjnego, ani też

tego, z jakiego powodu nie mają one znaczenia.

Po czwarte wreszcie, Sąd Najwyższy nakazał pochylenie się w ramach

kontroli odwoławczej nad kwestią orzeczonej wobec K. A. kary.

W konkluzji Sąd Najwyższy zgodził się z tezą obrońcy skazanego,

że ,,naruszono w postępowaniu odwoławczym prawo skazanego do rzetelnej

kontroli odwoławczej, stanowiącego wszak istotną komponentę gwarantowanego

przez art. 6 k.p.k. prawa do obrony” (str. 5 uzasadnienia wyroku).

W świetle art. 442 § 3 k.p.k. Sąd, któremu przekazano sprawę do

ponownego rozpoznania, jest związany zapatrywaniami prawnymi oraz

wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi przez Sąd wyższego

rzędu, niezależnie od faktu, czy zapatrywania te i wskazania podziela, czy też nie.

Zachowuje natomiast całkowitą autonomię w zakresie oceny dowodów, które

weryfikuje w oparciu o własne przekonanie, zgodnie z zasadami określonymi w art.

7 k.p.k. (patrz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2009 r., sygn. akt II

KK 224/08, LEX nr 486194). Sens normy określonej w art. 442 § 3 k.p.k. jest zatem

taki, że udzielone przez sąd ad quem w trybie tego przepisu zalecenia nie

ukierunkowują sposobu rozstrzygnięcia sądu a quo – co wydaje się w świetle

zasady samodzielności jurysdykcyjnej sądu oczywiste – ale zawierają wskazówki o

charakterze metodycznym i polecenia co do sposobu, w jaki należy przeprowadzić

postępowanie, aby finalnym jego efektem był wyrok, będący rezultatem

prawidłowego i wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy.

Celowi temu służą również wiążące zapatrywania prawne sądu odwoławczego,

które wszak nie dotyczą procesu subsumcji w rozpatrywanej in concreto sprawie,

ale wskazówek wykładniczych w odniesieniu do abstrakcyjnie interpretowanych

norm.

Po tych uwagach o charakterze ogólnym stwierdzić należy, że zaskarżony

kasacją wyrok spełnił oczekiwania w zakresie jedynie w ostatniego wskazania Sądu

Najwyższego, odnoszącego się do kwestii związanych z oceną orzeczonej wobec

8

oskarżonego kary (str. 14 – 15 uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego). W

pozostałym zakresie sposób wywiązania się przez ten Sąd z nałożonych na niego

przez Sąd Najwyższy obowiązków, rażąco urąga opisanym zasadom. Formalnym

tego wyrazem jest chociażby fakt, że motywacyjna część orzeczenia zawiera

obszerne, skopiowane fragmenty skrytykowanego przez Sąd Najwyższy

uzasadnienia poprzedniego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29.06.2011r., z

niewielkimi tylko zmianami redakcyjnymi. Dotyczy to tej części uzasadnienia

zaskarżonego wyroku, która zawarta jest na str. 9 -11 oraz 13, będąc dosłownym

powtórzeniem rozważań poprzednio uchylonego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

29 czerwca 2011 r., ujętych na str. 21 -24 jego uzasadnienia.

Wprawdzie przepisy procedury nie zakazują posługiwania się argumentacją

zawartą w innym wyroku, ale w realiach sprawy niniejszej, w której Sąd Najwyższy

uchylając poprzedni wyrok zawarł krytykę uzasadnienia jego orzeczenia - jako nie

odpowiadającego wymaganiom określonym przez obowiązujące przepisy – tego

typu zabieg Sądu ad quem, polegający na dosłownym cytowaniu – jako swoich -

znacznych fragmentów motywów pisemnych orzeczenia świadczyć może, że organ

ten nie zastosował się do wymogu, jaki postawił przed nim Sąd Najwyższy, a

mianowicie rzetelnego odniesienia się do podniesionych w apelacji zarzutów. Tym

bardziej, że i w pozostałej, ,,autorskiej” części, Sąd Apelacyjny nie sprostał

wymaganiom, jakie stały przed nim w świetle wskazań zawartych w wyroku Sądu

Najwyższego, a które opisano wyżej. Rację ma bowiem obrońca, że zamiast skupić

się na omówieniu zarzutów apelacji w ujęciu konkretnym, Sąd ad quem szerokie

fragmenty swoich rozważań poświęcił na przytaczanie znanych poglądów doktryny i

orzecznictwa w ujęciu ogólno – abstrakcyjnym (patrz str. 7 – 8, 12 uzasadnienia

wyroku). Początkowa część uzasadnienia Sąd Apelacyjnego (str. 5 – 7), ma

natomiast charakter quasi – sprawozdawczy, zawierający nie tyle odniesienie się

do zarzutów apelacji, co skrótowe omówienie ustaleń Sądu a quo i najważniejszych

dowodów na ich poparcie. W postępowaniu Sądu Apelacyjnego nie sposób

natomiast doszukać się czynności, których przeprowadzenia Sąd Najwyższy

oczekiwał, uchylając poprzedni wyrok. Chodziło chociażby o analizę relacji osób,

których depozycje posłużyły do ustalenia stanu faktycznego w sprawie niniejszej, a

które składały zeznania (wyjaśnienia) w innych postępowaniach sądowych, które to

9

relacje – zdaniem obrońcy – były odmienne. Sąd Apelacyjny powołuje się na

okoliczność, że na ogólnikowość zarzutów zawartych w pkt 6-8 apelacji zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 kwietnia 2013 r., ale pominął przy tym,

że jednocześnie Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że fakt ten nie zwalnia Sądu

odwoławczego od kontroli apelacyjnej tego zarzutu. Z protokołu rozprawy z dnia 15

października 2013 r. wynika jednak niezbicie, że żadnych czynności dowodowych,

których ewentualne przeprowadzenie sugerował Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

swojego wyroku, Sąd Apelacyjny nie wykonywał. Nie odniósł się również do

dowodu z dokumentów załączonych przez K. A. (k.7949 i nast.), który to dowód w

sposób formalny, ale ustosunkowując się do niego jedynie zdawkowo, dopuścił Sąd

Apelacyjny w toku poprzednio rozpoznawanej sprawy (k.8195), na którą to

nieprawidłowość również zwrócił uwagę Sąd Najwyższy. Dokumenty te zostały tym

razem ujawnione bez odczytywania w ramach ustnego sprawozdania na rozprawie

przed Sądem drugiej instancji (k.8430), ale wbrew wskazaniu Sądu Najwyższego,

który w kontekście wadliwego wcześniejszego omówienia tych dowodów ocenił

sposób kontroli odwoławczej jako nierzetelny, Sąd Apelacyjny obecnie

rozpoznający sprawę, pominął je całkowitym milczeniem.

Właściwe zrealizowanie obowiązków określonych w art. 457 § 3 k.p.k.

świadczy o zachowaniu standardów rzetelnego procesu odwoławczego, w

rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i

Podstawowych Wolności (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2009

r., sygn. akt IV KK 28/09, OSNKW z 2009 r., z.11, poz.97). W uzasadnieniu

rozstrzygnięcia sądu odwoławczego musi się znaleźć rzeczowa i autorska

argumentacja, która pozwoli stronie poznać motywy odrzucenia forsowanych przez

nią racji. Uzasadnienie wyroku jest wprawdzie dokumentem wtórnym w stosunku

do wydanego rozstrzygnięcia, ale tylko w oparciu o ten dokument możliwe jest

poznanie toku rozumowania sądu, jego wnikliwości i rzetelności w zakresie

ustosunkowania się do wszystkich kwestii będących podstawą rozstrzygnięcia. W

realiach sprawy niniejszej tych standardów Sąd Apelacyjny nie zachował – z

powodów opisanych w niniejszym uzasadnieniu. Z tego też względu, nie

przesądzając w żaden sposób kierunku przyszłego rozstrzygnięcia, sprawa musi

być w postępowaniu odwoławczym rozpoznana ponownie.

10

Ponieważ stwierdzone uchybienia w postępowaniu Sądu Apelacyjnego miały

charakter zasadniczy, nie ma potrzeby udzielania Sądowi ponownie

rozpoznającemu sprawę wskazań co do dalszego przebiegu postępowania ponad

te, które expressis verbis wynikają z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia

2013 r., a które to Sąd ad quem w realiach niniejszej sprawy całkowicie zignorował.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.