II CSK 745/13

Sygn. akt II CSK 745/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

SSA Barbara Trębska

w sprawie z powództwa M. M.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […] oraz Samodzielnemu Publicznemu

Zakładowi Opieki Zdrowotnej - Szpitalowi Powiatowemu

w O.

o zadośćuczynienie ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

- Skarbu Państwa - Wojewody […]

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 kwietnia 2013 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok;

2. zmienia wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 31

października 2012 roku w części uwzględniającej powództwo

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […] i orzekającej o

kosztach procesu (w punkcie 1, 2 i 5) w ten sposób, że oddala

powództwo i nie obciąża powoda kosztami procesu;

2

3. nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego

i kasacyjnego na rzecz pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody

[…].

UZASADNIENIE

3

Wyrokiem z dnia 31 października 2012 r. Sąd Okręgowy w Ł. zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody […] na rzecz powoda M. M. kwotę 70.000

zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23 marca 2011 r. tytułem zadośćuczynienia i

ustalił, iż pozwany Skarb Państwa – Wojewoda […] będzie ponosił

odpowiedzialność za szkody, które mogą powstać u powoda M. M. w przyszłości,

wynikające z zakażenia powoda wirusem wirusowego zapalenia wątroby typu C

(dalej jako wzw typu C), oddalił zaś powództwo skierowane przeciwko

Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej Szpitalowi

Powiatowemu w O.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło na tle ustaleń faktycznych, z których

wynika, że w dniu 10 października 1991 roku powód został poddany operacji

przepukliny pachwinowej lewostronnej w Szpitalu Centrum Zdrowia … w Ł. W

wyniku badania krwi przeprowadzonego w dniu 13 grudnia 2007 r. w Regionalnym

Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Ł. stwierdzono, że powód jest

zakażony wirusem wzw typu C. O zakażeniu powód dowiedział się w styczniu

2008 roku. W okresie od 12 do 15 sierpnia 2009 r. powód przebywał w szpitalu,

gdzie rozpoznano u niego przewlekłe zapalenie wątroby w przebiegu zakażenia

HCV, stan po infekcji oraz hipertrójglicerydemię, stwierdzono nadto niewielkie

zmiany zapalne w wątrobie typu zapalenia minimalnego (G1) z włóknieniem

okołowrotnym oraz brak zaburzeń czynności biochemicznej wątroby. Oprócz

wskazanej wyżej operacji z 1991 roku powód nie przechodził w przeszłości innych

zabiegów połączonych z przerwaniem ciągłości powłok ciała, poza sporadycznymi

iniekcjami i szczepieniami w przychodni w P., nie ma tatuaży ani kolczyków, zaś

członkowie jego najbliższej rodziny, z którymi mieszka, są zdrowi. Sąd ustalił dalej,

że w drugiej połowie 1991 r. w Szpitalu Centrum Zdrowia …w /…/ rozpoznano

wirusowe zapalenie wątroby u 44 chorych, zaś 4 przypadki zostały

zakwalifikowane jako zakażenia szpitalne. W wyniku zakażenia wzw typu C powód

doznał uszczerbku na zdrowiu wynoszącego 20 procent, nadto cierpień

psychicznych i fizycznych związanych z koniecznością poddania się hospitalizacji,

prowadzenia oszczędzającego trybu życia i stosowania diety lekkostrawnej,

okresowych kontroli, odpowiedniego postępowania w związku z zagrożeniem dla

innych osób oraz stosowania leków osłaniających wątrobę. W tej sytuacji, Sąd

4

pierwszej instancji uznał, ze odpowiedzialność za krzywdę powoda ponosi pozwany

Skarb Państwa – Wojewoda […] i zasądził od tego pozwanego na rzecz powoda

zadośćuczynienie w kwocie 70.000 złotych, którą uznał za „odpowiednią” w

rozumieniu art. 445 § 1 k.c.

Apelacja pozwanego, który powoływał się przede wszystkim na zarzut

przedawnienia dochodzonego roszczenia w świetle art. 442 § 1 zdanie 2 k.c.

w związku z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy Kodeks

cywilny (Dz. U. Nr 80, poz. 538) z uwagi na upływ 10- letniego terminu liczonego od

daty zakażenia powoda wzw typu C w 1991 roku, a nadto na brak przesłanek

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, została oddalona wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z dnia 26 kwietnia 2013 roku. Sąd ten podzielił ustalenia

faktyczne i ocenę prawną Sądu Okręgowego uznając, że nie doszło do

przedawnienia dochodzonego przez powoda roszczenia o zadośćuczynienie

w świetle znajdującego zastosowanie w niniejszej sprawie art. 4421

§ 3 k.c.

Wprawdzie delikt stanowiący podstawę roszczenia o zadośćuczynienie miał

miejsce w 1991 roku, ale powód dowiedział się o szkodzie w styczniu 2008 roku,

a więc w okresie obowiązywania art. 4421

§ 3 k.c., natomiast pozew złożył

w grudniu 2010 roku, a więc przed upływem trzyletniego terminu przedawnienia

biegnącego do daty powzięcia przez powoda wiadomości o zakażeniu.

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego wyroku pozwany Skarb

Państwa – Wojewoda […] zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest art. 417 §

1 k.c., art. 4421

§ 3 k.c. w związku z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r.

o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 80, poz. 538) przez jego

zastosowanie w niniejszej sprawie oraz art. 442 § 1 zdanie 2 k.c. w związku z art. 2

ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny (Dz. U. Nr 80,

poz. 538) poprzez jego niezastosowanie w okolicznościach faktycznych

rozpatrywanej sprawy. Formułując powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę w całości przez oddalenie

powództwa z uwzględnieniem kosztów procesu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie art. 4421

§ 3 k.c.

w związku z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 roku o zmianie ustawy – Kodeks

cywilny (Dz. U. nr 80, poz. 538 - dalej jako ustawa zmieniająca) przez jego

zastosowanie w ustalonym w niniejszej sprawie stanie faktycznym, z którego

wynika, że zdarzenie sprawcze (delikt) polegające na zakażeniu powoda wirusem

wzw typu C miało miejsce w 1991 roku. W ocenie pozwanego Skarbu Państwa

wszelkie roszczenia powoda wynikające z tego deliktu, w tym także roszczenie

o zadośćuczynienie za krzywdę, przedawniły się stosownie do art. 442 § 1 zdanie

2 k.c. z upływem 10 lat od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę, a więc

w 2001 roku, przed wejściem w życie art. 4421

k.c., co sprawia, że w świetle reguły

intertemporalnej zawartej w art. 2 przytoczonej ustawy zmieniającej nie znajduje

w niniejszej sprawie zastosowania art. 4421

§ 3 k.c.

Ocena zasadności podniesionego zarzutu wymaga dokonania wykładni art. 2

ustawy zmieniającej, przy czym przypomnieć należy, że na mocy art. 1 tej ustawy,

z dniem 10 sierpnia 2007 roku uchylony został art. 442 k.c. regulujący kwestie

przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym, do kodeksu cywilnego dodano natomiast art. 4421

k.c. dotyczący

tej samej materii, ale różniący się od rozwiązań prawnych przyjętych w art. 442 k.c.

Nowy przepis wydłużył termin przedawnienia roszczenia o naprawienie

szkody wynikłej ze zbrodni lub występku z lat 10 do lat 20 (art. 4421

§ 2). W art.

4421

§ 3 wskazano, że trzyletni termin przedawnienia roszczenia o naprawienie

szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej, niż z upływem trzech lat od

dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do

jej naprawienia. W paragrafie 4 uregulowany został bieg przedawnienia roszczeń

deliktowych osoby małoletniej. Zmiana regulacji przedawnienia roszczeń

dotyczących szkód na osobie wyrządzonych deliktem (art. 4421

§ 3 k.c.)

pozostawała w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 września

2006 roku, (SK 14/05, Dz. U. Nr 164, poz. 1166; OTK-A ZU 2006 Nr 8, poz. 97),

w którym Trybunał uznał, że art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. przez to, że pozbawia

pokrzywdzonego dochodzenia odszkodowania za szkodę na osobie, która ujawniła

się po upływie lat dziesięciu od wystąpienia zdarzenia wyrządzającego szkodę, jest

6

niezgodny z art. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał

Konstytucyjny orzekł także w tym wyroku, że art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. traci

moc obowiązującą z dniem 31 grudnia 2007 r. Ustawa zmieniająca kodeks cywilny,

uchylająca art. 442 k.c. i dodająca art. 4421

k.c. weszła w życie w dniu 10 sierpnia

2007 roku, a więc w okresie, w jakim przepis art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. uznany

za niezgodny z Konstytucją pozostawał jeszcze w obrocie prawnym.

W art. 2 ustawy zmieniającej ustawodawca zawarł regułę intertemporalną

przewidującą, że do roszczeń o których mowa w art. 1 ustawy zmieniającej (a więc

roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym zarówno na

osobie, jak i w mieniu) powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy, a według

przepisów dotychczasowych w tym dniu (czyli w dniu 10 sierpnia 2007 roku)

jeszcze nie przedawnionych, stosuje się przepisy art. 4421

k.c. czyli przepisy nowe.

Kluczowe dla prawidłowego rozumienia i stosowania tej reguły intertemporalnej jest

ustalenie, kiedy w świetle „przepisów dotychczasowych” czyli art. 442 k.c.

roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej deliktem ulegało przedawnieniu.

Art. 442 k.c. stanowił w § 1, że roszczenie o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od

dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do

jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się

z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające

szkodę. § 2. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie

o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dziesięciu od dnia

popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się

o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.

W razie wytoczenia przez poszkodowanego po dniu wprowadzenia do

kodeksu cywilnego art. 4421

k.c. powództwa o naprawienie szkody na osobie

wyrządzonej czynem niedozwolonym, który miał miejsce przed dniem 10 sierpnia

2007 roku, sąd, w przypadku podniesienia przez pozwanego zarzutu przedawnienia

tego roszczenia, zobligowany jest do oceny, czy w dniu wejścia w życie art. 4421

k.c. roszczenie było przedawnione w świetle art. 442 k.c., bo to jest „przepis

dotychczasowy”, o którym mowa w art. 2 ustawy zmieniającej.

7

Wymaga to odwołania się do poglądów orzecznictwa i nauki prawa

cywilnego dotyczących wykładni i stosowania art. 442, zwłaszcza art. 442 § 1

zdanie drugie k.c. w okresie jego obowiązywania. W judykaturze i doktrynie

zarysowały się w tym przedmiocie dwa stanowiska. Według pierwszego,

przeważającego, kategoryczne brzmienie art. 442 k.c. nie pozostawiało wątpliwości

co do tego, że roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym przedawnia się zawsze po upływie dziesięciu lat od zdarzenia

wywołującego szkodę. Bez znaczenia pozostawała nie tylko chwila powzięcia przez

poszkodowanego wiadomości o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej

naprawienia, ale także chwila ujawnienia, a nawet powstania szkody. Za tym

kierunkiem interpretacji przemawiała wykładnia językowa, systemowa

i funkcjonalna art. 442 k.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

25 października 1974 r., III PZP 39/74, OSNCP 1975, nr 5, poz. 82, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 czerwca 1977 r., III PR 64/77, niepubl., uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 25 września 1992 r., III CZP 118/92, niepubl., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 lutego 1999 r., II CKN 199/98, niepubl.). Wskazywano

również na argumenty funkcjonalne, podkreślając, że porządek prawny wymaga

możliwie szybkiej likwidacji konfliktów prawnych oraz usankcjonowania trwających

od wielu lat, ustabilizowanych stanów faktycznych, co sprawia, że obok terminu

przedawnienia trzyletniego, biegnącego a tempore scientiae, biegnie także termin

dziesięcioletni liczony a tempore facti (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 12 lutego 1969 r., III PZP 43/68 i uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 25 października 1974 r., III PZP 39/74). Akcentowany był przy tym interes

dłużnika, który po zbyt długim upływie czasu może być praktycznie pozbawiony

możności ochrony swoich praw, choćby z uwagi na ograniczenia czy trudności

dowodowe (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1982 r., III PZP

3/81, OSNCP 1983, nr 1, poz. 8). Przywoływano także argument systemowy, że

przepis przewidujący dłuższy termin przedawnienia, liczony od dnia wystąpienia

zdarzenia będącego źródłem szkody (art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.), stanowi lex

specialis względem przepisu ogólnego, wskazującego jako początek biegu

przedawnienia dzień wymagalności roszczenia (art. 120 § 1 k.c.), a więc

przewidującego termin ruchomy (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

8

Najwyższego z dnia 12 lutego 1969 r., III PZP 43/68, uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 25 października 1974 r., III PZP 39/74 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 lutego 1982 r., III PZP 3/81). Przeciwnicy przedstawionego

wyżej stanowiska twierdzili, powołując się na argumenty słusznościowe, że art. 442

§ 1 zdanie drugie k.c. nie stanowi wyjątku od zasady, iż roszczenie

odszkodowawcze nie może ulec przedawnieniu zanim wystąpi szkoda.

Wskazywano, że wykładnia art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. (poprzednio art. 283 § 3

k.z.) wiążąca początek biegu przedawnienia z datą wystąpienia czynu

niedozwolonego, prowadziłaby niejednokrotnie do sytuacji, w której bieg

przedawnienia upłynąłby wcześniej, zanim powstała szkoda i tym samym zanim

poszkodowany mógł dochodzić swoich roszczeń (por. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 1963 r., III CO 38/62, OSNCP 1965,

nr 2, poz. 21 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2003 r., IV CKN 378/01,

OSNC 2004, nr 7-8, poz. 124).

Rozważając wszystkie podniesione wyżej kwestie i argumenty, Sąd

Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 17 lutego 2006 roku

(III CZP 84/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 114) przyjął, że roszczenie o naprawienie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem lat

dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 442 § 1

zdanie drugie k.c.), bez względu na to, kiedy szkoda powstała lub się ujawniła,

a wiec także bez względu na to, kiedy dowiedział się o niej poszkodowany.

Tę wykładnię art. 442 k.c. uznać należy za istotną dla prawidłowego rozumienia

normy intertemporalnej zawartej w art. 2 ustawy zmieniającej.

Prowadzi ona do wniosku, że jeśli w dacie wejścia w życie ustawy

zmieniającej czyli w dniu 10 sierpnia 2007 roku, upłynęło więcej niż 10 lat od daty

zdarzenia wyrządzającego szkodę, jakiekolwiek roszczenia z deliktu tego

wynikające nie mogą być dochodzone po dniu 10 sierpnia 2007 roku na podstawie

art. 4421

§ 3 k.c. w związku z art. 2 ustawy zmieniającej, choćby poszkodowany

dowiedział się o szkodzie po dniu 10 sierpnia 2007 roku i po tym dniu wytoczył

powództwo, mieszcząc się w terminie trzyletnim biegnącym od daty powzięcia

wiadomości o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, przewidzianym

w art. 4421

§ 3 k.c.

9

Decyduje bowiem okoliczność, że w dniu wejścia w życie ustawy

zmieniającej, roszczenie o naprawienie szkody było przedawnione w świetle

„przepisów dotychczasowych” (czyli art. 442 k.c.) z uwagi na to, że przed dniem

10 sierpnia 2007 roku upłynął maksymalny termin przedawnienia roszczeń

wynikających z tego deliktu liczony a tempore facti.

Prezentowany przez Sąd Apelacyjny pogląd, zgodnie z którym

o zastosowaniu przepisu art. 4421

§ 3 k.c. decyduje wyłącznie fakt dowiedzenia się

przez poszkodowanego po dniu 10 sierpnia 2007 roku o szkodzie na osobie bez

względu na to, kiedy doszło do zdarzenia sprawczego i bez względu na to, czy

z uwagi na datę zdarzenia sprawczego, roszczenie było w świetle art. 442 k.c.

przedawnione z uwzględnieniem terminu liczonego a tempore facti, stoi

w sprzeczności z treścią art. 2 ustawy zmieniającej, która jako wyjątek od zasady

stosowania prawa dotychczasowego do stosunków prawnych powstałych przed

wejściem w życie nowej regulacji, nie może być interpretowana rozszerzająco

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2013 roku, V CSK 239/12,

niepubl.).

Trzeba podkreślić, że to ustawodawca decyduje o zakresie stosowania

prawa nowego do sytuacji i zdarzeń mających miejsce pod rządami prawa

dotychczasowego. Konstruując art. 2 ustawy zmieniającej ustawodawca znał

przedstawione wyżej kierunki interpretacji art. 442 k.c. w dotychczasowym

orzecznictwie i nauce prawa cywilnego, a nadto wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 1 września 2006 roku, (SK 14/05, Dz. U. Nr 164, poz. 1166; OTK-A ZU

2006 Nr 8, poz. 97). Gdyby więc chciał objąć nową regulacją zawartą w art. 4421

§ 3 k.c. sytuacje, w których poszkodowany dowiedziałby się o szkodzie na osobie

po dniu 10 sierpnia 2007 roku, bez względu na datę zdarzenia wyrządzającego

szkodę, nadałby art. 2 ustawy zmieniającej inną treść.

Reguła przyjęta w art. 2 ustawy zmieniającej jest rozwiązaniem

zmierzającym do pogodzenia sprzecznych tendencji wynikających z potrzeby

stabilizacji ukształtowanych już („zamkniętych”) sytuacji prawnych polegających na

przedawnieniu roszczeń wynikających z zaistniałych często przed

kilkudziesięcioma laty zdarzeń oraz objęcia nową korzystniejszą regulacją prawną

jak najszerszej grupy adresatów znajdujących się w tzw. sytuacjach w toku

10

(por. wyrok Trybunał Konstytucyjny z dnia 22 stycznia 2013 r., P 46/09, OTK-A

2013/1/3, Dz.U.2013, poz. 140). Przyjęta norma intertemporalna pozostaje

w zgodzie z dotychczasowym sposobem określania sytuacji przejściowych

z zakresu stosunków cywilnoprawnych por. art. XXXV ustawy z dnia 23 kwietnia

1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94, ze zm.).

W tym stanie rzeczy podzielić należało sformułowany w skardze kasacyjnej

pozwanego zarzut art. 4421

§ 3 k.c. w związku z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego

2007 roku o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. nr 80, poz. 538 - dalej jako

ustawa zmieniająca) przez jego zastosowanie w ustalonym w niniejszej sprawie, co

prowadziło do wydania na podstawie art. 39816

k.p.c. orzeczenia reformatoryjnego.

Sąd Najwyższy odstąpił na podstawie art. 102 k.p.c. od obciążania powoda

kosztami postępowania poniesionymi przez stronę pozwaną z uwagi na jego

sytuację życiową i majątkową.