I UK 49/14

Sygn. akt I UK 49/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania R. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o świadczenie przedemerytalne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 1 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny, Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 1 października 2013 r. po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy R. S. od wyroku

Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 23 października 2012 r. oddalającego odwołanie

2

wnioskodawcy decyzji z dnia 31 maja 2012 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

odmawiającej mu prawa do świadczenia przedemerytalnego, zmienił zaskarżony

wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznał

wnioskodawcy prawo do świadczenia przedemerytalnego od dnia 19 maja 2012 r.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca, ur. 18 stycznia 1952 r.,

udokumentował łącznie 33 lata, 4 miesiące i 20 dni okresów składkowych,

nieskładkowych i uzupełniających. Za okres prowadzenia gospodarstwa rolnego za

okres od 1 lipca 1977 r. brak jest poświadczenia stwierdzającego podleganie

ubezpieczeniu społecznemu rolników. świadkowie ani wnioskodawca nie wskazali

precyzyjnie okresu w jakim gospodarstwo miało być przez wnioskodawcę

prowadzone. Odmawiając przyznania prawa do świadczenia przedemerytalnego,

organ w zaskarżonej decyzji uznał, że wnioskodawca nie udokumentował

wymaganych okresów składkowych, nieskładkowych i uzupełniających, gdyż nie

uwzględnił do wymaganego ogólnego stażu pracy okresu prowadzenia

gospodarstwa rolnego.

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy uznając, że spełnił on

warunku wymaganego do przyznania spornego świadczenia z art. 2 ust. 1 ustawy z

dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (aktualnie jednolity

tekst: Dz.U. z 2014 r. Nr 120, poz. 1252 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o

świadczeniach przedemerytalnych lub ustawa), tj. okresu uprawniającego do

emerytury, wynoszącego dla mężczyzn co najmniej 35 lat. Sąd nie znalazł podstaw

dla uwzględnienia okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 lipca 1977 r. do

31 grudnia 1979 r., ponieważ z tego okresu brakuje zaświadczenia o podleganiu

ubezpieczeniu społecznemu rolników, natomiast zeznania świadków na tę

okoliczność są zbyt ogólne i nie mogą stanowić dowodu pozwalającego na

uwzględnienie spornego okresu.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznał

wnioskodawcy prawo do świadczenia przedemerytalnego od dnia 19 maja 2012 r.

W ocenie Sądu drugiej instancji, przedmiotem sporu w sprawie była

dopuszczalność zaliczenia okresu od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1979 r., w

którym wnioskodawca miał prowadzić gospodarstwo rolne, co pozwalałoby

3

uwzględnić ten okres do wymaganego stażu ubezpieczeniowego i w konsekwencji

prowadziłoby do przyznania świadczenia. Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawca

w spornym okresie niewątpliwie był rolnikiem w rozumieniu ustawy z dnia 27

października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla

rolników i ich rodzin (Dz.U. z 1977 r. Nr 32, poz. 140), zwolnionym na mocy art. 40

tej ustawy przez pierwsze 5 lat gospodarowania na jego pierwszym gospodarstwie

rolnym, a więc do końca 1979 r., z obowiązku opłacania składki na ubezpieczenie

społeczne rolników. Od osoby, która na mocy tego szczególnego przepisu była

zwolniona z obowiązku składkowego nie można wymagać opłacania składek. W

konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawca spełnił warunki z art. 10 ust.

1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, z zm.), który

stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości

uwzględnia się również, traktując je jak okresy składkowe, okresy ubezpieczenia

społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach

składki. W takich okolicznościach sprawy brak dokumentu poświadczającego

ubezpieczenie rolnicze i zwolnienie ze składek miał znaczenie jedynie dowodowe,

a pozostałe dowody, w tym zeznania świadków oraz inne dokumenty

wystarczająco potwierdzały prowadzenie przez wnioskodawcę gospodarstwa

rolnego w spornym okresie. Oznaczało to, że spełnia on konieczny warunek

odpowiednio długiego ustawowo wymaganego stażu ubezpieczenia.

„Spełnione zostały także pozostałe przesłanki wynikające z ustawy o

świadczeniach przedemerytalnych, czego strony w toku postępowania

apelacyjnego nie kwestionowały. Z tych też względów wnioskodawca nabył prawo

do świadczenia przedemerytalnego”.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów

postępowania:. art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez niewyjaśnienie

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia wymagających wskazania faktów i dowodów,

na których oparł się Sąd Apelacyjny, bezpodstawnie uznając, że wnioskodawca

spełnił pozostałe przesłanki wymagane do przyznania świadczenia, a więc

wskazane w art. 2 ust. 3 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych, skoro

ograniczył się do jednego zdania uzasadnienia zaskarżonego wyroku, że

4

„spełnione zostały także pozostałe przesłanki wynikające z ustawy o

świadczeniach przedemerytalnych, czego strony w toku postępowania

apelacyjnego nie kwestionowały”, 2/ art. 316 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.

przez wydanie wyroku „nie na podstawie stanu rzeczy istniejącego w dacie

wydania wyroku”. W skardze zarzucono też naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. art. 2 ust. 1 i 3 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych przez

jego niewłaściwe zastosowanie, argumentując, że wnioskodawca nie posiadał

„statusu osoby bezrobotnej w dniu ubiegania się o świadczenie przedemerytalne i

niezastosowanie ust. 3 art. 2 w/w ustawy, chociaż to ten przepis powinien stanowić

kumulatywnie z ust. 1 art. 2 ustawy, obligatoryjną podstawę ustalenia przesłanek,

które powinny zostać spełnione łącznie przez ubezpieczonego w momencie

ubiegania się o świadczenie przedemerytalne”.

W ocenie skarżącego skarga kasacyjne jest oczywiście uzasadniona z

uwagi na rażące naruszenie art. 2 ust. 3 ustawy o świadczeniach

przedemerytalnych przez uznanie, że wnioskodawca spełnił wszystkie przesłanki

do przyznania świadczenia przedemerytalnego w sytuacji, gdy w dniu składania

wniosku o przyznanie świadczenia przedemerytalnego był pracownikiem, a zatem

nie był osobą bezrobotną. Tymczasem świadczenie przysługuje osobie, która

łącznie spełniła warunki z art. 2 ust. 1 i 3 ustawy o świadczeniach

przedemerytalnych. Wnioskodawca nie spełnił warunków z art. 2 ust. 3 tej ustawy,

ponieważ w dacie składania wniosku o świadczenie przedemerytalne pozostawał w

zatrudnieniu, a zatem nie miał statusu osoby bezrobotnej, a także nie pobierał

przez okres 6 miesięcy zasiłku dla bezrobotnych. Znalazło to wyraz w wydanej

przez skarżącego decyzji odmawiającej przyznania wnioskodawcy prawa do

świadczenia przedemerytalnego zarówno z uwagi na niespełnienie przez

wnioskodawcę warunków z ust. 1 art. 2 ustawy, tj. ze względu na brakujący staż

pracy, jak i warunków z ust. 3 art. 2 ustawy, ze względu na pozostawanie nadal w

zatrudnieniu.

Tymczasem przedmiotem rozważań Sądów obu instancji stało się jedynie

niespełnienie przez wnioskodawcę przesłanki stażu pracy, przy całkowitym

pominięciu niespełnienia przez niego dalszych warunków z art. 2 ust. 3 ustawy,

5

które są konieczne do ustalenia przysługiwania spornego świadczenia

przedemerytalnego.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę wnioskodawca wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona, ponieważ zaskarżony

wyrok zapadł przedwcześnie bez wyjaśnienia spełnienia wszystkich przesłanek

chronologicznie (etapowo) oraz kumulatywnie wymaganych do przyznania

spornego świadczenia. Osoba ubiegająca się o świadczenie przedemerytalne

powinna nie tylko legitymować się ustawowo wymaganym ogólnym okresem

ubezpieczenia „uprawniającym do emerytury”, liczonym „do dnia rozwiązania

stosunku pracy lub stosunku służbowego z powodu likwidacji pracodawcy albo jego

niewypłacalności”, albo „do dnia rozwiązania stosunku pracy lub stosunku

służbowego z przyczyn dotyczących pracodawcy”, albo „do dnia ogłoszenia

upadłości (art. 2 ust. 1 ustawy), co istotnie wymaga uprzedniego ustania stosunku

zatrudnienia lub prowadzenia pozarolniczej działalności, ale świadczenie to

przysługuje dopiero po upływie co najmniej 6 miesięcy pobierania zasiłku dla

bezrobotnych, jeżeli osoba ubiegająca się o świadczenie nadal jest bezrobotna i to

pod warunkiem, że okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych nie odmówiła bez

uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia. Wreszcie

osoba taka powinna złożyć wniosek o przyznanie świadczenia w terminie

nieprzekraczającym 30 dni od wydania przez powiatowy urząd pracy dokumentu

poświadczającego 6-miesięczny okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych (art. 2

ust. 3 ustawy).

Wprawdzie organ rentowy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powołał

wyłącznie treść przepisów określających kumulatywne warunki wymagane do

przyznania prawa do świadczenia przedemerytalnego, ale wyraźnie utrzymywał, że

6

wnioskodawca nie tylko nie udokumentował „wymaganego stażu pracy” - ze

względu na kontrowersje dotyczące zaliczenia mu okresu prowadzenia

gospodarstwa rolnego, oraz ponadto podnosił, że „nadal pozostaje Pan w

zatrudnieniu”. W takich okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny, po

niekontestowanym w skardze kasacyjnej zaliczeniu wnioskodawcy spornego

okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego do wymaganego stażu

ubezpieczeniowego, bezpodstawnie, a co najmniej przedwcześnie uznał, że

„spełnione zostały także pozostałe przesłanki wynikające z ustawy o świadczeniach

przedemerytalnych, czego strony w toku postępowania nie kwestionowały”.

Nawet gdyby przyjąć, że organ rentowy wyraźnie nie wskazywał na

niespełnienie dalszych warunków obligatoryjnie wymaganych do ustalenia

spornego prawa, to Sądy obu instancji bezpodstawnie ograniczyły postępowanie

jedynie do stażowego warunku przysługiwania spornego świadczenia

przedemerytalnego, bez koniecznego sprawdzenia, czy wnioskodawca spełnił

pozostałe warunki przysługiwania tego świadczenia określone w imperatywnych

przepisach ustawy o świadczeniach przedemerytalnych. Takie świadczenie

przysługuje z mocy prawa wyłącznie po spełnieniu wszystkich warunków ustalenia

tego prawa określonych w wielu jednostkach redakcyjnych art. 2 ustawy. Oznacza

to, że wyrok „przyznający” świadczenie przedemerytalne ma w istocie rzeczy

charakter ustalający spełnienie kumulatywnie wszystkich obligatoryjnych warunków

przysługiwania z mocy prawa spornego świadczenia w określonym w art. 2 ustawy

porządku czasowym (chronologicznym). Sporne prawo przysługuje ipso iure, ale

wyłącznie po spełnieniu ściśle określonych warunków ustawowych, których nie

może ignorować ani zmieniać orzeczenie sądu, jeżeli zostanie poddane weryfikacji

w sądowym postępowaniu odwoławczym. Wyklucza to przyznanie wyrokiem

sądowym świadczenia przedemerytalnego osobie, która nie spełnia łącznie

wszystkich ustawowo określonych warunków wymaganych do przysługiwania z

mocy ustawy o świadczeniach przedemerytalnych (art. 2) prawa do spornego

świadczenia. Takie stanowisko koresponduje z utrwaloną linią orzecznictwa Sądu

Najwyższego, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sądy mają

obowiązek zweryfikowania wszystkich przesłanek ustawowo wymaganych do

ustalenia spornych uprawnień, a nie tylko wskazanych w decyzji organu rentowego

7

(por. wyrok z dnia 15 grudnia 2009 r., II UK 138/09, OSNP 2011 nr 13-14,

poz. 192).

W rozpoznawanej sprawie wymaga to ponownego sprawdzenia, czy

wnioskodawca spełnił pozostałe, poza niekontestowanym w skardze kasacyjnej

stażem ubezpieczenia, warunki przysługiwania (wykreowania) z mocy prawa do

spornego świadczenia. W tym celu Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w

zgodzie z art. 39815

k.p.c.