I UK 51/14

Sygn. akt I UK 51/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania T. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych z udziałem zainteresowanej O.

Spółki Akcyjnej z siedzibą w O.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 sierpnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 14 września 2011 r. odmówił T.

M. prawa do emerytury, ponieważ w ocenie organu rentowego nie wykazała łącznie

15 lat okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

2

Od powyższej decyzji wnioskodawczyni wniosła odwołanie. Podniosła, że

w okresie zatrudnienia w Zakładach Przemysłu Wełnianego O. od 31 grudnia 1981

r. do 30 grudnia 1982 r., w czasie oddelegowania na Oddział Pracy Chronionej z

uwagi na stan ciąży, również wykonywała pracę w warunkach szczególnych, a tym

samym spełnia przesłanki do nabycia emerytury w wieku obniżonym.

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie.

Przypomniał, że pracodawca nie wykazał spornego okresu w świadectwie

wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Zainteresowana O. S.A. w piśmie

procesowym z 22 lutego 2012 r. wyjaśniła, że w okresie od 1 stycznia 1982 r. do 30

czerwca 1982 r. wnioskodawczyni pracowała na stanowisku szwaczki, które nie

było zaliczone do prac w szczególnych warunkach.

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z 21 września 2012 r., oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy ustalił, że T.M. (urodzona 21 kwietnia 1956 r.) 9 sierpnia

2011 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej prawa do emerytury. Na dzień 1

stycznia 1999 r. udowodniła łączny staż pracy wynoszący 21 lat, 2 miesiące i 11 dni.

Niekwestionowany przez ZUS okres zatrudnienia wnioskodawczyni w szczególnych

warunkach wyniósł łącznie 14 lat, 6 miesięcy i 28 dni. Są to okresy zatrudnienia: od

16 grudnia 1974 r. do 29 sierpnia 1976 r., od 10 listopada 1977 r. do 30 grudnia

1981 r. i od 2 listopada 1989 r. do 31 grudnia 1998 r. w Zakładach Przemysłu

Wełnianego O., na stanowiskach: skręcacz, przewijacz i teksturowacz przędzy.

Wnioskodawczyni przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego, ale złożyła

wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu

emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa.

T. M. była zatrudniona w Zakładach Przemysłu Wełnianego O. w okresie od

16 grudnia 1974 r. do 31 lipca 2011 r. Ze względu na ciążę została przeniesiona 31

grudnia 1981 r. z Wydziału Teksturowni (gdzie pracowała na stanowisku

teksturowacza) do pracy w Oddziale Pracy Chronionej na stanowisko szwaczki,

gdzie pracowała w okresie od 1 stycznia 1982 r. do 30 czerwca 1982 r. będąc w

ciąży. Od 1 lipca do 31 grudnia 1982 r. wnioskodawczyni przebywała na zasiłku

chorobowym i macierzyńskim, 2 sierpnia 1982 r. urodziła syna i skorzystała z

uprawnień z tytułu urodzenia dziecka (urlop macierzyński, następnie urlop

wychowawczy). Oddział Pracy Chronionej, jaki funkcjonował w Zakładach

3

Przemysłu Wełnianego O., był oddziałem, na który przenoszono kobiety w ciąży

pracujące wcześniej na wydziałach produkcyjnych. W oddziale tym, w ramach

produkcji ubocznej zakładu, ciężarne kobiety zajmowały się szyciem przy użyciu

zwykłych maszyn typu Łucznik obrusów, fartuchów gospodarczych, krawatów itp.

Zgodnie z oświadczeniem pracodawcy stanowisko szwaczki w Zakładach

Przemysłu Wełnianego O. nie było zaliczane do prac w szczególnych warunkach.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że stanowisko to nie jest również wymienione w

wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm., zwanego dalej „rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.” lub

„rozporządzeniem”) oraz w załączniku nr 1 do zarządzenia Ministra Przemysłu

Chemicznego i Lekkiego Nr 7 z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie prac wykonywanych

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach przemysłu

chemicznego i lekkiego.

Sąd Okręgowy powołał się na art. 32 ust. 1 i art. 184 ust. 1 ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(tekst jednolity: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., zwanej dalej „ustawą o

emeryturach i rentach z FUS”), oraz na § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r., zgodnie z którym pracownik, który wykonywał prace w szczególnych

warunkach wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli osiągnął

wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet oraz ma wymagany okres zatrudnienia,

w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Pracą w warunkach

szczególnych jest praca świadczona stale i w pełnym wymiarze na stanowiskach

wskazanych w załączniku do tego aktu (§ 1 i § 2 rozporządzenia). Okresy pracy w

warunkach szczególnych, stosownie do § 2 ust. 2 rozporządzenia, stwierdza zakład

pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w

szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do

przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia, lub w świadectwie

pracy.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w sprawie sporne było jedynie czy

wnioskodawczyni posiada wymagany 15-letni okres zatrudnienia w szczególnych

4

warunkach, pozostałe warunki do przyznania jej emerytury w wieku obniżonym

zostały bowiem spełnione. Wnioskodawczyni twierdziła, że legitymuje się

wymaganym okresem zatrudnienia w szczególnych warunkach i domagała się

zaliczenia do tego okresu pracy w Oddziale Pracy Chronionej w Zakładach

Przemysłu Wełnianego O. w okresie od 1 stycznia 1982 r. do 30 czerwca 1982 r. na

stanowisku szwaczki.

Poza sporem było, że 31 grudnia 1981 r. wnioskodawczyni została

oddelegowana ze względu na ciążę do wykonywania innej, lżejszej pracy na

Oddziale Pracy Chronionej, gdzie pracowała jako szwaczka do momentu

skorzystania ze zwolnienia lekarskiego (od 1 lipca 1982 r.). Sąd Okręgowy uznał,

że począwszy od dnia oddelegowania, tj. 1 stycznia 1982 r., do czasu przejścia na

zwolnienie lekarskie i zasiłek chorobowy, tj. do 30 czerwca 1982 r., T. M.

zaprzestała wykonywania pracy w szczególnych warunkach i rozpoczęła pracę

szwaczki, która nie należy do prac w szczególnych warunkach. Wynika to

jednoznacznie z pisma nadesłanego przez O. S.A., w którym stwierdzono, że

stanowisko szwacz nie jest zaliczane do prac w szczególnych warunkach. Ponadto

Sąd Okręgowy zauważył, że skoro praca w szczególnych warunkach jest

zabroniona przepisami prawa w odniesieniu do kobiet w ciąży, to zasady

logicznego rozumowania nakazują zgodzić się ze stanowiskiem organu rentowego,

że praca wnioskodawczyni w tym okresie (kiedy bezspornie była w ciąży i z tego

względu przeniesiono ją na inne stanowisko) do takich prac nie może być zaliczona.

Ponadto, stanowisko szwacz nie jest wymienione w wykazie A stanowiącym

załącznik nr 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. W konsekwencji, zdaniem Sądu Okręgowego, wnioskodawczyni nie

spełniła przesłanki wykonywania pracy w warunkach szczególnych w wymiarze co

najmniej 15 lat i w rezultacie nie nabyła prawa do emerytury zgodnie z art. 32 ust. 1

w związku z art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniosła ubezpieczona, zarzucając

niewłaściwą interpretację art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych i niezaliczenie okresu od 31 grudnia 1981 r.

do 30 czerwca 1982 r. jako okresu pracy w szczególnych warunkach lub

5

w szczególnym charakterze. Ponadto, zdaniem skarżącej, stan ciąży, okres

pobierania zasiłku chorobowego i macierzyńskiego z tego powodu, nie powinny być

wykluczone z okresu prac w szczególnych warunkach. Zdaniem apelującej, jej były

pracodawca O. S.A. wydał nieprawidłowej treści świadectwo pracy w szczególnych

warunkach.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 sierpnia 2013 r., oddalił apelację.

Niekwestionowany przez ZUS okres zatrudnienia wnioskodawczyni

w szczególnych warunkach wyniósł łącznie 14 lat, 6 miesięcy i 28 dni. Sąd

Apelacyjny uznał, że spór dotyczył wyłącznie oceny okresu pracy wnioskodawczyni

od 31 grudnia 1981 r. do 30 czerwca 1982 r. Ponieważ w tym czasie

wnioskodawczyni pozostawała w zatrudnieniu i jego uwzględnienie dałoby w sumie

15 lat pracy w szczególnych warunkach, bezprzedmiotowe są zarzuty apelującej

dotyczące nieuwzględnienia okresów zwolnień lekarskich przed urodzeniem

dziecka, okresu urlopu macierzyńskiego i urlopu wychowawczego. Ewentualna

ocena okresu zwolnienia lekarskiego udzielonego w trakcie wykonywania od 1

stycznia 1982 r. pracy na stanowisku szwaczki (i następujących po nim kolejnych

okresów niewykonywania pracy z powodu urodzenia dziecka) jest również

uzależniona od ustalenia charakteru pracy na tym stanowisku.

Przedmiot sporu nie odnosi się do ustalenia rodzaju pracy wykonywanej

przez wnioskodawczynię w spornym okresie, tylko do oceny czy praca na

stanowisku szwaczki w Oddziale Pracy Chronionej spełnia przesłanki pracy w

szczególnych warunkach.

Od 31 grudnia 1981 r. do 30 grudnia 1982 r. wnioskodawczyni została

przeniesiona z wykonywanej dotąd pracy teksturowacza do innej pracy na Oddziale

Pracy Chronionej, gdzie pracowała jako szwaczka do momentu skorzystania ze

zwolnienia lekarskiego (od 1 lipca 1982 r.). Ze świadectwa wykonywania pracy w

szczególnych warunkach wystawionego przez pracodawcę oraz wykazu stanowisk

pracy w Zakładach Przemysłu Wełnianego O., na których praca wykonywana była

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wynika jednoznacznie,

że sporne stanowisko szwaczki na Oddziale Pracy Chronionej nie zostało zaliczone

do prac w szczególnych warunkach.

6

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego decydującą rolę w

analizie charakteru pracy ubezpieczonego z punktu widzenia uprawnień

emerytalnych ma możliwość zakwalifikowania jej pod którąś z pozycji

wymienionych w wykazie A, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 14 września

2007 r., III UK 27/07; z 19 września 2007 r., III UK 38/07; z 6 grudnia 2007 r., III UK

66/07; z 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07 i z 24 marca 2009 r., I PK 194/08).

Zajmowane przez wnioskodawczynię stanowisko szwaczki zatrudnionej przy szyciu

konfekcji – obrusów, fartuchów, krawatów – nie zostało ujęte w wykazie A

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Zasady logicznego rozumowania przemawiają przeciwko zaliczeniu okresu pracy

kobiety w ciąży do prac w szczególnych warunkach, ponieważ co do zasady praca

kobiet w ciąży w szczególnych warunkach jest zabroniona przepisami prawa, a

poza sporem jest, że wnioskodawczyni była w ciąży i z tego względu przeniesiono

ją na inne stanowisko pracy.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła wnioskodawczyni,

zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na podstawach:

1) naruszenia przepisów postępowania: art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie

sprawy w granicach apelacji w zakresie dotyczącym zarzutów odnoszących się do

nieuwzględnienia okresów zwolnień lekarskich i okresu urlopu macierzyńskiego

(niezliczenia ich do okresów pracy w szczególnych warunkach); 2) naruszenia

prawa materialnego: (-) § 2 ust. 1 w związku z § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze, przez

błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że ocena okresu zwolnienia lekarskiego

(i następujących po nim kolejnych okresów niewykonywania pracy z tytułu

urodzenia dziecka) udzielonego w trakcie wykonywania od 1 stycznia 1982 r. pracy

na stanowisku szwaczki jest również uzależniona od ustalenia charakteru pracy na

tym stanowisku, a w konsekwencji niezaliczenie do okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach, wymaganego do nabycia prawa do emerytury w wieku

obniżonym, okresu zatrudnienia, podczas którego pracownik nie wykonywał pracy,

a za który otrzymał świadczenia z ubezpieczenia społecznego w związku z chorobą

7

i macierzyństwem, przypadającego przed 15 listopada 1991 r.; (-) art. 184 ust. 1 pkt

1 w związku z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez niewłaściwe zastosowanie polegające

na przyjęciu, że ubezpieczona nie spełnia przesłanki osiągnięcia okresu

zatrudnienia w szczególnych warunkach wymaganego w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla

kobiet.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego oraz uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego z 21 września

2012 r., i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, że Sąd Apelacyjny w

zaskarżonym wyroku błędnie uzależnił ocenę okresu zwolnienia lekarskiego w

okresie ciąży (i następujących po nim kolejnych okresów niewykonywania pracy z

tytułu urodzenia dziecka), udzielonego w trakcie wykonywania przez pracownicę

pracy na stanowisku niebędącym pracą w warunkach szczególnych, po

przeniesieniu jej na podstawie art. 179 k.p. ze stanowiska pracy w warunkach

szczególnych w związku ze stanem ciąży, od ustalenia charakteru pracy na tym

stanowisku, a w konsekwencji nie zaliczył do okresu zatrudnienia w szczególnych

warunkach, wymaganego do nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym,

okresu zatrudnienia, przypadającego przed 15 listopada 1991 r., podczas którego

nie wykonywała pracy, otrzymała jednak świadczenia z ubezpieczenia społecznego

w związku z chorobą i macierzyństwem. Stanowisko Sądu Apelacyjnego jest

sprzeczne ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z 5 listopada

2012 r., II UK 82/12 (OSNP 2013 nr 19-20, poz. 230). Niezaliczenie przez sąd

drugiej instancji do stażu pracy w warunkach szczególnych okresów niezdolności

do pracy, w których wnioskodawczyni pobierała świadczenia z ubezpieczenia

społecznego (zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński) pozostaje w sprzeczności

również z innymi orzeczeniami Sądu Najwyższego, w których Sąd Najwyższy

zaliczył do stażu pracy w warunkach szczególnych, wymaganego do uzyskania

emerytury w wieku obniżonym, okresy niezdolności do pracy, w których

ubezpieczony pobierał zasiłek chorobowy lub macierzyński (uchwała Sądu

8

Najwyższego z 27 listopada 2003 r., III UZP 10/03, OSNP 2004 nr 5, poz. 87,

wyroki Sądu Najwyższego: z 7 lutego 2006 r., I UK 154/05, LEX nr 272581; z 17

września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-21, poz. 328; z 30 stycznia

2008 r., I UK 204/07, OSNP 2009 nr 7-8, poz. 106; z 16 lipca 2009 r., II UK 388/08,

LEX nr 533107).

Skarżąca podniosła, że wniosek o uchylenie w całości także wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie temu sądowi sprawy do ponownego rozpoznania

uzasadniony jest z uwagi na to, że Sąd pierwszej instancji, podobnie jak Sąd

drugiej instancji, nie dokonał oceny okresu zwolnienia lekarskiego i następujących

później okresów korzystania przez ubezpieczoną ze świadczeń w związku z

urodzeniem dziecka, co stanowiło istotę sprawy, a także nie dokonał dokładnych

ustaleń faktycznych co do poszczególnych okresów korzystania ze świadczeń z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, których prawidłowe

ustalenie i zaliczenie do stażu pracy w warunkach szczególnych przesądza o

przyznaniu emerytury w obniżonym wieku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Dotyczy to w szczególności

zarzutu naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie

polegające na przyjęciu, że skarżąca (ubezpieczona) nie spełnia przesłanki okresu

zatrudnienia w szczególnych warunkach wymaganego do nabycia prawa do

emerytury w wieku obniżonym (niższym niż 60 lat dla kobiet). Uzasadniony jest w

szczególności zarzut błędnej oceny, z punktu widzenia spełnienia przesłanki

zatrudnienia w szczególnych warunkach, okresu pozostawania skarżącej w

zatrudnieniu mimo nieświadczenia pracy – najpierw, poczynając od 1 lipca 1982 r.,

okresu korzystania ze zwolnienia lekarskiego w związku z ciążą i pobierania zasiłku

chorobowego z tego tytułu, a następnie od 2 sierpnia 1982 r., już po urodzeniu

dziecka, okresu urlopu macierzyńskiego związanego z pobieraniem zasiłku

macierzyńskiego.

Sąd ubezpieczeń społecznych ma obowiązek zweryfikowania, czy

ubezpieczony ubiegający się o świadczenie z ubezpieczenia społecznego spełnia

9

wszystkie ustawowe warunki pozwalające na ustalenie, że przysługuje mu prawo

do tego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie istotną kwestią wymagającą

rozstrzygnięcia było zaliczenie do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach

okresów niewykonywania przez pracownicę pracy z powodu niezdolności do pracy

związanej z ciążą (w rozpoznawanej sprawie od 1 lipca do 1 sierpnia 1982 r.) oraz

urlopu macierzyńskiego po urodzeniu dziecka (w rozpoznawanej sprawie od 2

sierpnia do 31 grudnia 1982 r.) w sytuacji, gdy okresy te poprzedzało odsunięcie

pracownicy w ciąży od pracy w szczególnych warunkach i przeniesienie jej (od 1

stycznia 1982 r.) na czas ciąży do innej, lżejszej pracy na podstawie art. 179 k.p.

Sąd Apelacyjny nieprawidłowo uznał, że spór dotyczył wyłącznie oceny

okresu wykonywania przez wnioskodawczynię pracy szwaczki na oddziale Pracy

Chronionej od 1 stycznia do 30 czerwca 1982 r. (łącznie przez 6 miesięcy) po

przeniesieniu jej do innej, lżejszej pracy niewzbronionej kobietom w ciąży.

Ponieważ w tym czasie wnioskodawczyni pozostawała w zatrudnieniu i jego

uwzględnienie dawałoby w sumie 15 lat pracy w szczególnych warunkach, za

bezprzedmiotowe Sąd Apelacyjny uznał zarzuty apelacji dotyczące

nieuwzględnienia okresów zwolnień lekarskich przed urodzeniem dziecka (od 1

lipca 1982 r.), okresu urlopu macierzyńskiego (od 2 sierpnia 1982 r.) i urlopu

wychowawczego. W ocenie Sądu Apelacyjnego ewentualna ocena okresu

zwolnienia lekarskiego udzielonego w czasie wykonywania od 1 stycznia 1982 r.

pracy na stanowisku szwaczki (i następujących po nim kolejnych okresów

niewykonywania pracy z powodu urodzenia dziecka) jako okresu pracy w

szczególnych warunkach jest bowiem uzależniona od ustalenia charakteru pracy na

tym stanowisku. Skoro wnioskodawczyni „przeszła” na zasiłek chorobowy, a potem

urlop macierzyński, ze stanowiska pracy szwaczki (jako stanowiska niezaliczanego

do pracy w szczególnych warunkach), to całego okresu przeniesienia na inne

stanowisko pracy na podstawie art. 179 k.p., okresu zwolnienia lekarskiego przed

urodzeniem dziecka, okresu urlopu macierzyńskiego i urlopu wychowawczego nie

można zaliczyć do okresu pracy w szczególnych warunkach.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego jest tylko częściowo trafne – co do

niezaliczenia do okresu pracy w szczególnych warunkach okresu wykonywania

innej pracy po przeniesieniu kobiety w ciąży na podstawie art. 179 k.p. do pracy

10

niewzbronionej kobietom w ciąży oraz okresu urlopu wychowawczego. Co do

niezaliczenia do okresu pracy w szczególnych warunkach okresu niezdolności do

pracy związanej z ciążą, a zwłaszcza okresu urlopu macierzyńskiego, stanowisko

Sądu Apelacyjnego nie uwzględnia poglądów prezentowanych w najnowszym

orzecznictwie Sądu Najwyższego, przede wszystkim w wyroku z 5 listopada 2012 r.,

II UK 82/12 (OSNP 2013 nr 19-20, poz. 230), w którym zaliczono do okresu pracy w

szczególnych warunkach, uprawniającego do emerytury na podstawie art. 184

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, okres urlopu

wypoczynkowego i urlopu macierzyńskiego kobiety, która pracowała na stanowisku

zaliczanym do pracy w warunkach szczególnych, a następnie została w związku z

ciążą na podstawie art. 179 k.p. przeniesiona do pracy na inne stanowisko,

niezaliczane do stanowisk pracy w warunkach szczególnych, po czym po urodzeniu

dziecka korzystała z urlopu macierzyńskiego i pobierała świadczenie z

ubezpieczenia społecznego w postaci zasiłku macierzyńskiego, a następnie urlopu

wypoczynkowego. Sąd Najwyższy orzekający w sprawie II UK 82/12 nie miał

wątpliwości, że przeniesienie kobiety w ciąży ze stanowiska pracy w szczególnych

warunkach do lżejszej pracy, niebędącej pracą w szczególnych warunkach, nie

powoduje wyłączenia ze stażu pracy w szczególnych warunkach następującego

później okresu urlopu macierzyńskiego. Pogląd ten zasługuje na aprobatę, dlatego

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym obecną sprawę podziela go i

podtrzymuje. Kobieta zatrudniona na stanowisku pracy zaliczanym do pracy w

szczególnych warunkach, wzbronionej kobietom w ciąży, musi być przeniesiona do

innej pracy na podstawie art. 179 k.p. Nie można jednak tracić z pola widzenia, że

jeśli po skorzystaniu z uprawnień związanych z urodzeniem dziecka wraca do pracy

na stanowisko zaliczane do pracy w szczególnych warunkach, powinna mieć

zaliczone do okresu zatrudnienia w tych warunkach okresy pobierania zasiłku

chorobowego oraz zasiłku macierzyńskiego związane z ciążą i macierzyństwem.

Niezaliczenie przez Sąd Apelacyjny do stażu pracy w warunkach

szczególnych okresów niezdolności do pracy, w których wnioskodawczyni pobierała

świadczenia z ubezpieczenia społecznego (najpierw zasiłek chorobowy, potem

zasiłek macierzyński) nie uwzględnia także innych orzeczeń Sądu Najwyższego, w

których zaliczono do stażu pracy w szczególnych warunkach, wymaganego do

11

nabycia prawa do emerytury w wieku obniżonym, okresy niezdolności do pracy, w

których ubezpieczony pobierał zasiłek chorobowy lub macierzyński (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z 27 listopada 2003 r., III UZP 10/03, OSNP 2004 nr 5, poz. 87,

wyroki Sądu Najwyższego: z 7 lutego 2006 r., I UK 154/05, LEX nr 272581; z 17

września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-21, poz. 328; z 30 stycznia

2008 r., I UK 204/07, OSNP 2009 nr 7-8, poz. 106; z 16 lipca 2009 r., II UK 388/08,

LEX nr 533107). Jako przykład zaliczenia okresu pobierania zasiłku chorobowego i

zasiłku macierzyńskiego do okresu pracy w szczególnych warunkach można

przywołać stanowisko Sąd Najwyższego przedstawione w wyroku z 21 maja

2009 r., II UK 370/08 (OSNP 2011 nr 1-2, poz. 20), w którym stwierdzono, że w

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, iż do okresu pracy w

szczególnym charakterze (w tym przypadku pracy nauczyciela) wlicza się okresy

nieobecności w pracy spowodowane czasową niezdolnością do pracy, urlopem

macierzyńskim i urlopem dla poratowania zdrowia (np. uchwała z 27 listopada

2003 r., III UZP 10/03, OSNP 2004 nr 5, poz. 87 oraz wyrok z 30 lipca 2003 r., II UK

323/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 197).

W uchwale z 27 listopada 2003 r., III UZP 10/03, Sąd Najwyższy uznał, że

do okresu pracy w szczególnych warunkach, o jakich mowa w § 4 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, wlicza się okresy zasiłku chorobowego w czasie trwania

tego stosunku pracy, przypadające po dniu wejścia w życie ustawy z dnia

17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

W następstwie tej uchwały doszło do zmiany pierwotnego brzmienia art. 32 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS przez dodanie od 1 lipca 2004 r. ust. 1a, zgodnie

z którym przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze nie uwzględnia się: 1) okresów niewykonywania pracy, za

które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub

świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa;

2) okresów, w których na mocy szczególnych przepisów pracownik został

zwolniony ze świadczenia pracy, z wyjątkiem okresu urlopu wypoczynkowego. Z

12

dniem 1 listopada 2005 r. została uchylona regulacja z pkt 2 i pozostała regulacja z

pkt 1 ust. 1a art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W rozpoznawanej sprawie chodzi o okresy sprzed 14 listopada 1991 r.,

dlatego do sytuacji skarżącej nie ma zastosowania wyłączenie wprowadzone przez

dodanie do art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ust. 1a pkt 1 ustawą z

dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264).

Orzecznictwo Sądu Najwyższego poszło w kierunku zrównania sytuacji

pracowników, którzy nie wykonywali pracy, pobierając świadczenia z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa, także przed zmianą wprowadzoną

ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r., co pozwala zaliczyć do pracy w szczególnych

warunkach okresy niezdolności do pracy sprzed 1 lipca 2004 r. jako daty

wprowadzenia nowej regulacji – dodania ust. 1a do art. 32 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 16 lipca 2009 r., II UK 388/08,

LEX nr 533107; z 21 maja 2009 r., II UK 370/08, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 20;

z 17 września 2007 r., III UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 328; z 30 stycznia

2008 r., I UK 204/07, OSNP 2009 nr 7-8, poz. 106; z 6 stycznia 2009 r., I UK

194/08, LEX nr 737378). Wykazanie w dniu 1 stycznia 1999 r. określonego w

art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS okresu wykonywania pracy w

szczególnych warunkach wyłącza ponowne ustalenie tego okresu po osiągnięciu

wieku emerytalnego, według zasad wynikających z art. 32 ust. 1a pkt 1 tej ustawy

obowiązujących po dniu 1 lipca 2004 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 23

kwietnia 2010 r., II UK 313/09, OSNP 2011 nr 19-20, poz. 260; z 13 lipca 2011 r.,

I UK 12/11, LEX nr 989126; z 18 lipca 2007 r., I UK 62/07, OSNP 2008 nr 17-18,

poz. 269).

W art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS chodzi o pracę w

szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów sprzed 1 stycznia 1999 r.,

ponieważ to na ten dzień ubezpieczony powinien posiadać pełny okres zatrudnienia

w szczególnych warunkach, wymagany w przepisach dotychczasowych. Nie

oznacza to jednak, że późniejszy przepis art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy o emeryturach

i rentach z FUS jest bez znaczenia dla wykładni pojęcia okresów pracy w

warunkach szczególnych przed 1 stycznia 1999 r. Nie można odmówić

13

ubezpieczonym, od których już na dzień 1 stycznia 1999 r. wymaga się pełnego

okresu pracy w szczególnych warunkach, prawa do zaliczenia do okresów pracy w

szczególnych warunkach niektórych okresów niewykonywania pracy (pobierania

wynagrodzenia chorobowego lub zasiłku chorobowego i macierzyńskiego). Przy

wprowadzanym systemowo ograniczaniu emerytur w wieku obniżonym (z tytułu

pracy w szczególnych warunkach) w perspektywie emerytur pomostowych nie

można pominąć ubezpieczonych, którzy już na 1 stycznia 1999 r. wypracowali 15

lat w szczególnych warunkach, choć urodzili się po 31 grudnia 1948 r. Regulacja z

art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma zatem zastosowanie

do kręgu ubezpieczonych objętych art. 184 ustawy, którzy mogą zaliczyć do pracy

w szczególnych warunkach okresy niewykonywania pracy, za które otrzymali przed

14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego

w razie choroby i macierzyństwa.

Wprowadzenie art. 32 ust. 1a ustawy potwierdza, że § 2 rozporządzenia z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie jest regulacją

wyłączną (zamkniętą) w kwestii przesłanki wykonywania stałej pracy w

szczególnych warunkach. Nie jest to regulacja pozwalająca na wykluczenie innego

stanowiska, mającego zwłaszcza oparcie w akcie wyższego rzędu (ustawie). Nie

można wobec tego przyjąć, że skoro § 2 rozporządzenia nie dopuszcza wyjątków,

to żadne okresy niewykonywania pracy nie mogą być zaliczane do stażu pracy w

szczególnych warunkach. Przed wprowadzeniem regulacji z art. 32 ust. 1a taki

kierunek wykładni potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 27 listopada 2003 r.,

III UZP 10/03, choć odnosiła się ona tylko do zasiłku chorobowego w czasie

zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Prowadzi to do wniosku, że odmowa zaliczenia skarżącej okresu zwolnienia

lekarskiego z powodu choroby (pobierania zasiłku chorobowego) przed urodzeniem

dziecka oraz okresu urlopu macierzyńskiego po jego urodzeniu do okresu pracy w

szczególnych warunkach nie była prawidłowa. Zauważyć należy, że pozwany organ

rentowy uznał skarżącej łącznie 14 lat, 6 miesięcy i 28 dni pracy w szczególnych

warunkach, natomiast okres zwolnienia lekarskiego (pobierania zasiłku

chorobowego) przed urodzeniem dziecka oraz okres urlopu macierzyńskiego

14

wynosił – według ustaleń Sądu Okręgowego – 6 miesięcy (od 1 lipca do 31 grudnia

1982 r.), co łącznie składało się na ponad 15 lat. Urlop macierzyński nie jest zwykłą

niezdolnością do pracy i inna wykładnia, odmawiająca zaliczenia okresu urlopu

macierzyńskiego do okresu pracy w szczególnych warunkach, mogłaby się spotkać

z zarzutem dyskryminacji (ze względu na płeć i uprawnienia kobiety związane z

ciążą i urodzeniem dziecka). Nie tylko z tego punktu widzenia okres zasiłku

macierzyńskiego różni się od okresu zasiłku chorobowego. Poprzednio był to okres

zatrudnienia (art. 11 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników), a potem zasiłek macierzyński był i jest okresem składkowym (art. 2

ust. 1 pkt 5 ustawy 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o

zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw i art. 6 ust. 1

pkt 7 ustawy 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych).

Należy również podzielić stanowisko Sądu Najwyższego, które nakazuje

każdorazowo ocenić przyczynę niezaliczenia okresu niewykonywania pracy do

okresu pracy w szczególnych warunkach. Na przykład, w orzecznictwie przyjęto, że

okres pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze w szczególnych warunkach w

rozumieniu § 2 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze może obejmować również czas krótkotrwałych,

koniecznych szkoleń pracownika, zwłaszcza wstępnych (wyrok Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75).

Słusznie uznał Sąd Apelacyjny, że brak jest podstaw do zaliczenia do okresu

zatrudnienia w szczególnych warunkach czasu przeniesienia pracownicy do

wykonywania innej pracy z powodu ciąży na podstawie art. 179 k.p. Trzeba

zauważyć, że wykonywana jest wówczas inna praca (dozwolona dla kobiet w ciąży),

która z założenia nie może być uciążliwa (szkodliwa). Jest to ograniczone w czasie

inne zatrudnienie niż praca w szczególnych warunkach (ze względu na rodzaj pracy

wzbronionej kobietom w ciąży) z prawem do wyrównania wynagrodzenia. Odrębna

regulacja wynikająca z ochrony pracy kobiet przy jednocześnie odrębnej regulacji

dotyczącej emerytury za pracę w szczególnych warunkach przemawia za

niewliczaniem tego okresu do okresu pracy w szczególnych warunkach,

15

uprawniającego do wcześniejszej emerytury, nawet gdy pracownica po

zakończeniu okresu ochronnego (po urodzeniu dziecka, urlopie macierzyńskim i

urlopie wychowawczym) powraca do poprzedniego zatrudnienia w szczególnych

warunkach.

Podkreślenia wymaga, że do okresu zatrudnienia w szczególnych

warunkach może być zaliczony jedynie okres niewykonywania pracy, za który

pracownik otrzymał wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego

w razie choroby i macierzyństwa. Do okresu zatrudnienia w szczególnych

warunkach nie zalicza się zatem urlopu wychowawczego (wyrok Sądu

Najwyższego z 23 kwietnia 2013 r., I UK 561/12, LEX nr 1324260). Okres pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze odnosi się do okresu

faktycznego wykonywania takiej pracy, z pominięciem okresów wyłącznie

formalnego pozostawania w zatrudnieniu, w których pracownik – zgodnie z treścią

łączącego go z pracodawcą stosunku pracy – zajmuje stanowisko, z którym łączy

się wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

lecz w rzeczywistości pracy tej nie wykonuje, a tym samym nie jest narażony na

uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem pracy. Okres niewykonywania

pracy nie wpływa zatem na szybszą utratę zdolności pracownika do zarobkowania.

Skoro przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się wykonywanie takiej

pracy, a nie pozostawanie w stosunku pracy, to nie ma podstaw do zaliczenia

urlopu wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach, skoro

pracownik w czasie tego urlopu jest zwolniony z obowiązku świadczenia takiej

pracy w takich, szczególnych warunkach. Wyjątek pozwalający na zaliczenie

okresów niewykonywania pracy do okresu pracy w szczególnych warunkach

obejmuje tylko okres pobierania wynagrodzenia i świadczeń z ubezpieczenia

społecznego związanych z ciążą i macierzyństwem.

Niekwestionowany przez ZUS okres zatrudnienia wnioskodawczyni

w szczególnych warunkach wyniósł łącznie 14 lat, 6 miesięcy i 28 dni. Sąd

Apelacyjny uznał, że spór dotyczył wyłącznie oceny okresu pracy wnioskodawczyni

od 31 grudnia 1981 r. do 30 czerwca 1982 r. Tymczasem spór dotyczył także

okresu od 1 lipca do 31 grudnia 1982 r., kiedy to wnioskodawczyni przebywała na

zwolnieniu lekarskim, pobierając zasiłek chorobowy, a następnie na urlopie

16

macierzyńskim, pobierając zasiłek macierzyński. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił

tych okresów pozostawania w zatrudnieniu bez wykonywania pracy, za które

wnioskodawczyni otrzymała świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa. Z przedstawionych wcześniej rozważań wynika natomiast,

że to ten okres powinien być przedmiotem oceny Sądu przy ponownym

rozpoznaniu sprawy. Uzasadnia to pośrednio także kasacyjny zarzut naruszenia

art. 378 § 1 k.p.c.

W przedstawionych okolicznościach należało podzielić zarzuty skarżącej, że

stanowisko Sądu Apelacyjnego wyrażone w zaskarżonym wyroku wynika z błędnej

wykładni § 2 ust. 1 w związku z § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze, w związku z niezaliczeniem

do okresu pracy w szczególnych warunkach okresów niezdolności do pracy, za

które wnioskodawczyni otrzymała świadczenia z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa przed 14 listopada 1991 r., następujących

bezpośrednio po przeniesieniu jej na podstawie art. 179 k.p. do innej pracy

niewzbronionej kobietom w ciąży.

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniały uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Z tych przyczyn orzeczono jak w

sentencji, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 39821

i art. 108 § 2 k.p.c. Nie

uwzględniono wniosku skarżącej o uchylenie także wyroku Sądu pierwszej instancji,

ponieważ zebrany materiał dowodowy pozwala na wyrokowanie przez Sąd

Apelacyjny i brak jest podstaw do zastosowania art. 386 § 4 k.p.c.