II UK 36/14

Sygn. akt II UK 36/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego [...]

z dnia 27 czerwca 2013 r.13,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. przyznaje adw. M. Z. od Skarbu Państwa (Sądu

Apelacyjnego) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z

urzędu w postępowaniu kasacyjnym kwotę 120 (sto dwadzieścia)

zł powiększoną o podatek od towarów i usług.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 14 czerwca 2012 r. oddalił odwołanie

M. N. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 września 2011 r.,

odmawiającej wnioskodawcy prawa do renty socjalnej. Podstawę rozstrzygnięcia

stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawca (ur. 22 października 1936 r.) ukończył specjalną szkołę

podstawową, nigdy nie pracował. Od urodzenia nie widzi lewym okiem. Od 1992 r.

leczy się psychiatrycznie. W 1996 r. wnioskodawcy ustalono II grupę inwalidztwa z

datą powstania na 1992 r. W dniu 28 czerwca 2011 r. wnioskodawca złożył wniosek

o rentę socjalną. Lekarz orzecznik organu rentowego uznał go za całkowicie trwale

niezdolnego do pracy od 1 czerwca 2011 r. Komisja lekarska datę powstania

całkowitej niezdolności do pracy określiła na dzień 1 kwietnia 2007 r. Biegli sądowi

z zakresu okulistyki i psychiatrii rozpoznali u wnioskodawcy nadwzroczność i

zaćmę początkową obu oczu, niedowidzenie lewego oka od dzieciństwa i

starczowzroczność oraz organiczne zaburzenia urojeniowe w remisji, które to

schorzenia nie czynią go całkowicie niezdolnym do pracy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca

nie spełnia warunków określonych w art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o

rencie socjalnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.), gdyż nie jest

osobą całkowicie niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy z 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.; dalej jako: „ustawa emerytalna”).

Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy od powyższego wyroku, podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny, powołując się na art. 4, 5 i 15 ustawy o rencie

socjalnej oraz art. 12 ustawy emerytalnej przyjął, że co prawda wnioskodawca

obecnie jest całkowicie niezdolny do pracy z racji wieku i zużycia organizmu, jednak

nie jest i nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy z powodu rozpoznanych

schorzeń psychiatrycznych oraz braku widzenia w lewym oku od dzieciństwa.

Wnioskodawca mógł w przeszłości podejmować różne prace fizyczne

niewymagające precyzyjnego widzenia obu oczu. Nie ma również znaczenia

zaliczenie wnioskodawcy od 1992 r. do II grupy inwalidów z powodu zmian

3

psychoorganicznych, skoro leczenie psychiatryczne rozpoczął on dopiero w wieku

56 lat i brak jest dowodów, aby schorzenia te powodowały całkowitą niezdolność do

pracy przed ukończeniem 18 roku życia oraz w okresie późniejszym.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił: I. naruszenie przepisów

postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 382 w związku z

art. 286 k.p.c., przez niezasadne w okolicznościach sprawy zaniechanie

przeprowadzenia dowodu z uzupełniającej opinii biegłych, gdy środek ten był

niezbędny do udowodnienia faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy; II. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 12 ust. 2 ustawy

emerytalnej, przez przyjęcie, że wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny do

pracy, w sytuacji gdy jest on osobą, u której rozpoznano brak możliwości widzenia

lewym okiem, która to dysfunkcja występuje od dzieciństwa; 2) art. 4 ust. 1 ustawy

o rencie socjalnej, przez jego niezastosowanie wskutek uznania, że wnioskodawca

nie spełnia zasadniczej przesłanki uprawniającej do renty socjalnej, a mianowicie

nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy z powodu naruszenia sprawności

organizmu powstałego przed ukończeniem 18 roku życia, w sytuacji gdy stan

faktyczny sprawy nie został w pełni wyjaśniony.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów.

W myśl art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej, renta socjalna

przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia

sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia.

Stosownie do art. 5 tej ustawy, ustalenie całkowitej niezdolności do pracy następuje

na zasadach i w trybie określonym w ustawie emerytalnej. Zgodnie z art. 12 ust. 2

ustawy emerytalnej, stosowanym odpowiednio na podstawie art. 15 ustawy o rencie

socjalnej, całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do

wykonywania jakiejkolwiek pracy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla

się, że pojęcia „całkowita niezdolność do pracy” i „naruszenie sprawności

4

organizmu” w rozumieniu art. 4 ustawy o rencie socjalnej nie są tożsame i stany te

mogą powstać w różnych momentach. Całkowita niezdolność do pracy, będąca

przesłanką prawa do renty socjalnej, może powstać po upływie okresów

wskazanych w art. 4 ust. 1 tej ustawy, ale dla nabycia prawa do renty socjalnej

istotne jest, aby przyczyna naruszenia sprawności organizmu powodująca

całkowitą niezdolność do pracy powstała nie później niż w okresach wymienionych

w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 ustawy (por. wyroki z dnia 26 stycznia 2011 r., I UK 240/10,

Monitor Prawa Pracy 2011 nr 6, s. 31-322; z dnia 26 lipca 2011 r., I UK 6/11, LEX

nr 1026617; z dnia 28 lutego 2012 r., I UK 279/11, LEX nr 1165283).

Kwestia ta nie ma jednak istotnego znaczenia w sprawie, w której wniesiona

została rozpoznawana skarga kasacyjna, gdyż z ustaleń faktycznych stanowiących

podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że rozpoznane u skarżącego schorzenia w

postaci istniejącego od dzieciństwa braku widzenia w lewym oku oraz ujawnione w

wieku powyżej 18 roku życia zaburzenia psychiatryczne nie powodują całkowitej

niezdolności do pracy. Ustalenia te skarżący podważa zarzutem obrazy art. 382 w

związku z art. 286 k.p.c., którą upatruje w zaniechaniu przez Sąd drugiej instancji

uzupełnienia materiału dowodowego sprawy dodatkową opinią biegłych, „w

szczególności z zakresu okulistyki”.

Z art. 286 k.p.c. nie wynika obowiązek sądu dopuszczenia z urzędu dowodu

z opinii innych biegłych, jeżeli pierwsza opinia nie jest dla strony korzystna. Należy

mieć na względzie, że w sprawie, której przedmiotem jest prawo do świadczenia

rentowego (w tym renty socjalnej), warunkująca powstanie tego prawa i będąca

elementem ustaleń faktycznych ocena niezdolności do pracy wymaga wiadomości

specjalnych i musi znaleźć oparcie w dowodzie z opinii biegłych posiadających

odpowiednią wiedzę medyczną adekwatną do rodzaju schorzeń osoby

zainteresowanej (art. 278 § 1 k.p.c.). Opinia ta dostarcza sądowi wiedzy

specjalistycznej koniecznej do dokonania oceny stanu zdrowia osoby ubiegającej

się o świadczenie rentowe, w tym rodzaju występujących schorzeń, czasu ich

powstania, stopnia zaawansowania i nasilenia związanych z nimi dolegliwości,

stanowiących łącznie o braku zdolności do wykonywania zatrudnienia. Ewentualne

wątpliwości co do treści opinii, zarówno własne, jak i podnoszone przez stronę, sąd

usuwa w ten sposób, że żąda ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie, a w

5

razie potrzeby żąda też dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych

(art. 286 k.p.c.). Sąd nie jest jednak obowiązany dążyć do sytuacji, aby opinią

biegłego zostały przekonane również strony. Wystarczy, że opinia jest

przekonująca dla sądu (por. wyrok z dnia 19 maja 1998 r., II UKN 55/98,

OSNAPiUS 1999 nr 10, poz. 351). Dlatego sąd ma obowiązek dopuszczenia

(również z urzędu - art. 232 § 2 k.p.c.) dowodu z dalszej opinii tylko wówczas, gdy

zachodzi taka potrzeba, a więc wtedy gdy opinia, którą dysponuje zawiera istotne

luki, bo nie odpowiada na postawione tezy dowodowe, jest niejasna, czyli

nienależycie uzasadniona lub nieweryfikowalna, tj. gdy przedstawiona przez

biegłych analiza nie pozwala organowi orzekającemu skontrolować ich

rozumowania co do trafności wniosków końcowych. Jeżeli opinia biegłych wywołuje

u sądu uzasadnione wątpliwości z uwagi na występujące w niej błędy, sprzeczności

lub inne wady, wówczas sąd ten ma obowiązek zastosowania art. 286 k.p.c.,

poprzez zażądanie ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie lub - w razie

potrzeby - zażądania dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych

(por. wyroki z dnia 16 września 2009 r., I UK 102/09, LEX nr 537027 i z dnia 14

stycznia 2011 r., II UK 160/10, LEX nr 786386 oraz przywołane w nich

orzecznictwo).

Uzasadnienie opinii biegłych, z której dowód został przeprowadzony przed

Sądem pierwszej instancji, zostało przez Sąd Apelacyjny uznane za wystarczające i

przekonujące. Skarżący nie twierdzi, aby naruszenia sprawności organizmu o

podłożu psychicznym powstały u niego jeszcze przed ukończeniem 18 roku życia i

powodowały aktualnie całkowitą niezdolność do pracy, ale ogranicza się do

zaprezentowania błędnego poglądu, jakoby sama niemożność podjęcia przez niego

zatrudnienia z uwagi na brak „pełnej sprawności w zakresie funkcjonowania

narządu wzroku” w „realiach rynku pracy” wywoływała wątpliwości co do płynącego

z opinii biegłej z zakresu okulistyki wniosku o braku całkowitej niezdolności do

pracy ze względu na niedowidzenie w lewym oku od dzieciństwa, co rodziło

obowiązek Sądu odwoławczego uzupełnienia materiału dowodowego sprawy

dodatkową opinią tych samych lub innych biegłych. Tymczasem niemożność

wykonywania pracy spowodowana innymi przyczynami niż naruszenie sprawności

organizmu w stopniu powodującym niezdolność do zarobkowania nie stanowi o

6

niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2004 r., II UK 167/03, OSNP 2004 nr 18,

poz. 320 oraz z dnia 20 sierpnia 2003 r., II UK 11/03, LEX nr 585793). Z kolei

powoływanie się przez skarżącego na „nieporadność procesową oraz brak

reprezentacji przez zawodowego pełnomocnika” jest bezskuteczne już tylko z

uwagi na niepodniesienie w tym zakresie stosownych zarzutów naruszenia

przepisów postępowania.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.