III CZP 70/14

Sygn. akt III CZP 70/14

UCHWAŁA

Dnia 16 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa M. B.

przeciwko M. C.

o wykonanie zapisu,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 16 października 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w […]

postanowieniem z dnia 18 czerwca 2014 r.,

"Czy w świetle art. 968 kodeksu cywilnego można uznać za ważny

zapis testamentowy sformułowany alternatywnie?"

podjął uchwałę:

Ważny jest zapis zwykły (art. 968 § 1 k.c.), w którym przedmiot

świadczenia został określony alternatywnie.

2

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny apelacji pozwanego M. C. od

wyroku Sądu Okręgowego w B. w sprawie z powództwa M. B. o wykonanie zapisu.

W sprawie tej spadkodawca A. C., zmarły 20 maja 2009 r. sporządził

własnoręczny testament powołując do całości spadku syna M. C. i ustanowił zapis

na rzecz córki o następującej treści: „córce M. B. wartość budynku mieszkalnego

lub dać budynek przy ul. B. 2”.

Sąd Okręgowy uznał zapis za ważny i przyjął, że na jego podstawie wybór

świadczenia należał do zobowiązanego do wykonania zapisu spadkobiercy,

przy czym powinien on przede wszystkim wypłacić zapisobiercy równowartość

budynku mieszkalnego, a dopiero gdyby nie był w stanie spełnić tego świadczenia

przenieść na niego własność wskazanej w testamencie nieruchomości.

W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego zasądzającego od pozwanego na

rzecz powódki tytułem wykonania zapisu kwotę 522.133 zł, pozwany podniósł

zarzut nieważności ustanowionego zapisu ze względu na alternatywne ujęcie

określonego w nim przedmiotu świadczenia.

Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2014 r. Sąd Apelacyjny przedstawił

Sądowi Najwyższemu powstające w związku z tym zagadnienie prawne: ”czy

w świetle art. 968 k.c. można uznać za ważny zapis testamentowy sformułowany

alternatywnie”.

Powstające na tym tle poważne wątpliwości uzasadnił brakiem

orzecznictwa Sądu Najwyższego odnoszącego się do tego zagadnienia oraz

nieprzekonującym - w jego ocenie - stanowiskiem doktryny, odmiennym niż

prezentowane w zaskarżonym wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 968 k.c. zawiera definicję zapisu zwykłego, zgodnie z którą

spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę

ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia

majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Wynika z niego, że określenie

3

przedmiotu zapisu, tak jak oznaczenie zapisobiercy należy wyłącznie do

spadkodawcy.

Przedmiotem zapisu może być każde świadczenie majątkowe przynoszące

korzyść zapisobiercy. Ustawa nie ogranicza swobody spadkodawcy w określeniu

przedmiotu zapisu zwykłego. Od woli testatora zależy także sposób uregulowania

stosunków między stronami stosunku zobowiązaniowego mającego źródło

w zapisie, w tym sposobu, miejsca i terminu jego wykonania i skutków jego

niewykonania lub nienależytego wykonania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego brak jest wypowiedzi rozstrzygających

problem przedstawiony przez Sąd Apelacyjny.

Kwestia dopuszczalności ustanowienia zapisu zwykłego z alternatywnym

wskazaniem przedmiotu zapisu była natomiast rozważana w doktrynie, w której

dominuje pogląd wyłączający taką możliwość. Na jego uzasadnienie przywołuje się

argument o braku w Kodeksie cywilnym przepisu, który pozwala spadkodawcy na

pozostawienie uznaniu innych osób albo rozstrzygnięciu sądu, który z kilku

wymienionych przez spadkodawcę przedmiotów ma zapisobierca otrzymać.

Możliwość taką przewidywał art. 119 dekretu z dnia 8 października 1946 r. - Prawo

spadkowe (Dz. U. Nr 60, poz. 328 ze zm. - dalej pr. spadk.). Nie wprowadzenie do

Kodeksu cywilnego przepisu będącego odpowiednikiem art. 119 pr. spadk.

przy założeniu racjonalności ustawodawcy, należy więc interpretować jako

zamierzone pozbawienie spadkodawców prawa do ustanowienia zapisu zwykłego

z alternatywnie określonym przedmiotem.

Szersza analiza rozważanego zagadnienia wskazuje jednak na istnienie

istotnych racji uzasadniających pogląd przeciwny dopuszczający testamentowy

zapis zwykły sformułowany alternatywnie.

Tezy takiej nie podważa zarówno językowa wykładnia art. 968 k.c., który

kwestii tej nie reguluje, jak i brak w Kodeksie cywilnym przepisu recypującego treść

art. 119 pr. spadk.

Na skutek ustanowienia zapisu powstaje z chwilą otwarcia spadku dla

zapisobiercy z mocy samego prawa wierzytelność, na podstawie której może

on żądać od obciążonego spełnienia świadczenia stanowiącego przedmiot zapisu.

Stosunek zobowiązaniowy powstający wskutek zapisu między zapisobiercą

4

a obciążonym podlega przepisom o zobowiązaniach zawartym w księdze trzeciej

Kodeksu cywilnego. Odstępstwa od tej zasady wynikają z przepisów szczególnych

zamieszczonych w księdze czwartej Kodeksu cywilnego mających pierwszeństwo

przed zasadami ogólnymi wykonywania zobowiązań.

Warunkiem powstania i wykonania zobowiązania jest oznaczenie

świadczenia dłużnika. Zasada ta doznaje modyfikacji w przypadku zobowiązań

przemiennych (art. 365 k.c.), charakteryzujących się początkowo brakiem

definitywnego określenia świadczenia, co jest wynikiem tego, że zaspokojenie

wierzyciela może nastąpić przez spełnienie jednego świadczenia spośród

dwóch lub więcej świadczeń wybranych przez osobę uprawnioną. Jeżeli strona

uprawniona do wyboru świadczenia wyboru tego nie dokona, druga strona

może jej wyznaczyć w tym celu odpowiedni termin. Po bezskutecznym upływie

wyznaczonego terminu uprawnienie do dokonania wyboru przechodzi na

stronę drugą.

Odniesienie powyższych reguł do stosunku zobowiązaniowego mającego

źródło w zapisie zwykłym prowadzi wprost do wniosku, że spadkodawca może

poprzez ustanowienie zapisu zwykłego doprowadzić do powstania między

zapisobiercą i zobowiązanym do wykonania zapisu zobowiązania przemiennego,

którego konkretyzacja następuje w drodze wyboru świadczenia przez

uprawnionego, może też określić do której ze stron wybór ten należy. W razie braku

wskazania przez spadkodawcę strony uprawnionej do wyboru zastosowanie będą

mieć reguły określone w art. 365 k.c. Każde ze świadczeń przemiennych powinno

być przy tym przez testatora dostatecznie określone, zgodnie z ogólnymi zasadami

oznaczenia świadczenia, z tym skutkiem, że niedostateczne określenie któregoś

ze świadczeń alternatywnych eliminuje je z możliwości wyboru.

Wcześniejsze podejście do wykładni przepisów o zapisie zwykłym zmienia

wprowadzenie do przepisów spadkowych instytucji zapisu windykacyjnego

(art. 9811

i dalsze k.c.), skłaniając do bardziej liberalnej oceny odnośnie do zakresu

swobody zapisodawcy przy ustanawianiu zapisu zwykłego. W odróżnieniu

od zapisu zwykłego, zapis windykacyjny, który wywołuje ex lege w chwili otwarcia

spadku skutki rzeczowe, nie może być sformułowany alternatywnie. Poszerzając

zakres rozrządzeń testamentowych o zapis windykacyjny ustawa wyraźnie

5

różnicuje instytucje zapisów według kryterium zakresu swobody testatora, większej

w przypadku zapisu zwykłego, co przejawia się możliwością zapisu kilku

przedmiotów do wyboru.

Przyjęta wykładnia art. 968 k.c., w myśl zasady favor testamenti, sprzyja

utrzymaniu rozrządzenia testatora, który z ważnych dla niego powodów zdecydował

się na alternatywne określenie przedmiotu zapisu zwykłego, a jednocześnie

realizuje zasadę swobody testowania, nakazującą taką w wykładnię przepisów,

która w maksymalnym stopniu pozwoli spełnić wolę spadkodawcy.

Na gruncie tej kluczowej zasady prawa spadkowego, każde ograniczenie

dopuszczalności konkretnego rozrządzenia testamentowego, jeżeli nie

ma gruntownego i przekonującego uzasadnienia musi być uznane za jej

naruszenie. Z przyczyn wcześniej wywiedzionych brak jest uzasadnionych

racji merytorycznych, aksjologicznych, prakseologicznych i systemowych

przemawiających za niedopuszczalnością ustanawiania zapisów zwykłych

z alternatywnym określeniem ich przedmiotu.

Przedstawiony sposób rozstrzygnięcia przedstawionego Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawnego wpisuje się w widoczną na tle najnowszych

zmian prawa spadkowego i orzeczeń Sądu Najwyższego z tego zakresu

(uchwały z dnia 13 grudnia 2013 r. III CZP 79/13 dotychczas nie publ. i z dnia

18 lipca 2012 r., III CZP 46/12, OSNC 2012, nr 3, poz. 29) tendencję do

poszerzania swobody spadkodawcy do dysponowania majątkiem na wypadek

śmierci, co łączy się z ogólniejszą kwestią wzrostu znaczenia prawa spadkowego.

Z tych względów orzeczono jak na wstępie.