I PK 43/14

Sygn. akt I PK 43/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa M. S.

przeciwko Urzędowi Miasta i Gminy P.

o odszkodowanie za niezgodne z prawem odwołanie ze stanowiska,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w .O z dnia 9 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Powódka M. S. w pozwie skierowanym przeciwko Urzędowi Miasta i Gminy

w P. wniosła o zasądzenie na jej rzecz odszkodowania za niezgodne z prawem

odwołanie jej ze stanowiska dyrektora Miejskiego Ośrodka Kultury w P. Pozwany

Urząd w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 18 września 2013 r. zasądził od pozwanego

na rzecz powódki 11.667 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem

2

wypowiedzenie umowy o pracę. Wyrokowi nadał rygor natychmiastowej

wykonalności co do kwoty 3.889 zł. W punkcie III orzeczenia zasądził także od

pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwotę 584 zł tytułem opłaty od pozwu od

uiszczenia której powódka była zwolniona.

Sąd ustalił, że powódka została powołana na stanowisko Dyrektora

Miejskiego Ośrodka Kultury i Sportu w P. na podstawie powołania dokonanego

przez Burmistrza Miasta P. zarządzeniem z 1 października 2004 roku na okres od 1

października 2004 na czas nieokreślony. Na terenie Gminy P., działa

Stowarzyszenie M., powstałe w listopadzie 2011 r. Powódka jest jego członkiem od

momentu powstania. Zgodnie ze statutem, celem stowarzyszenia jest, między

innymi integracja i aktywizacja środowiska wiejskiego, podnoszenie poziomu życia

mieszkańców wsi, prowadzenie działalności kulturalnej, edukacyjnej, sportowej,

promocyjnej, turystycznej, wspieranie organizacyjne, finansowe, rzeczowe osób

fizycznych i prawnych w zakresach objętych celami statutowymi, poszerzenie oferty

turystycznej regionu, wspieranie inicjatyw społecznych w zakresie dobroczynności,

kultury, kultury fizycznej, promocji kultury, zdrowia, sportu, ochrony dóbr

dziedzictwa kulturowego, ochrony środowiska, edukacji, rozwoju gospodarczego,

Cele swoje stowarzyszenie realizuje przez organizowanie spotkań, szkoleń,

konferencji, gromadzenie funduszy na realizację celów statutowych, rozdzielanie

funduszy na cele dobroczynne w dziedzinie kultury, oświaty, wychowania, sportu,

kultury fizycznej, ochrony zabytków, ochrony środowiska, i inne. Burmistrz był

zapraszany na uroczystości inauguracyjne działalności stowarzyszenia.

Zarządzeniem z 9 lipca 2013 roku Burmistrz Miasta P. odwołał powódkę ze

stanowiska dyrektora Miejskiego Ośrodka Kultury z dniem 31.07.2013 r.

zaznaczając, że odwołanie jest równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy za

wypowiedzeniem, którego termin upływa 31 października 2013 r. oraz zwolnił

powódkę z obowiązku świadczenia pracy. Sąd Rejonowy podkreślił, że zgodnie z

art. 69 k.p., do stosunku pracy na podstawie powołania stosuje się przepisy

dotyczące umowy o pracę na czas nieokreślony, z wyłączeniem przepisów

regulujących tryb postępowania przy rozwiązywaniu umów o pracę oraz

rozpatrywanie sporów ze stosunku pracy w części dotyczącej orzekania o

bezskuteczności wypowiedzeń i przywracaniu do pracy. Zgodnie z powyższym

3

przepisem w przypadku naruszenia przez pracodawcę przepisów o wypowiedzeniu

przysługuje odszkodowanie. Zgodnie zaś z art. 70 § 1 k.p., pracownik zatrudniony

na podstawie powołania może być w każdym czasie - niezwłocznie lub w

określonym terminie - odwołany ze stanowiska przez organ, który go powołał.

Odwołanie powinno być dokonane na piśmie. W ten sposób określono jedyne

warunki formalne obowiązujące pracodawcę w odniesieniu do odwołania, pozostałe

nie znajdą tu zastosowania. Zgodnie z wcześniej powołanym przepisem, odwołanie

może nastąpić w każdym czasie i co do zasady nie stosuje się trybu

przewidzianego w kodeksie pracy przy rozwiązywaniu stosunku pracy za

wypowiedzeniem. Oznacza to, że pracodawca nie jest obowiązany uzasadniać

swojej decyzji, a jednocześnie rozwiązanie stosunku pracy na podstawie odwołania

ze stanowiska nie wymaga zachowania trybu "współdziałania" pracodawcy z

organami związków zawodowych, określonego w art. 38, 52 § 3, art. 53 § 4 i

art. 177 § 1 k.p. (wyrok SN z dnia 9 września 1977 r., I PRN 115/77, OSNCP 1978,

nr 10, poz. 177). Jednakże w odniesieniu do dyrektora instytucji kultury, jaką był

Miejski Ośrodek Kultury w P., szczegółowe zasady powoływania i odwoływania

reguluje art. 15 ustawy z dnia z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i

prowadzeniu działalności kulturalnej, zgodnie z którym dyrektora instytucji kultury

powołuje organizator na czas określony, z zastrzeżeniem ust. 3, po zasięgnięciu

opinii związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń

zawodowych i twórczych właściwych ze względu na rodzaj działalności

prowadzonej przez instytucję. Odwołanie dyrektora następuje w tym samym trybie.

Zasięganie opinii związków zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i

twórczych nie jest konieczne w przypadku wyłonienia kandydata na dyrektora w

drodze konkursu, o którym mowa w art. 16.

W ocenie Sądu pierwszej instancji Stowarzyszenie M. jest właśnie takim

typem stowarzyszenia. Przede wszystkim istotne jest to, że aby wymagane było

zasięganie opinii nie jest konieczne członkostwo dyrektora instytucji kultury w

stowarzyszeniu. W tym przepisie nie podlega bowiem ochronie działalność

stowarzyszeniowa indywidualnych osób, jak w przypadku konsultacji związkowej i

działalności związkowej. Ratio legis powyższego unormowania jest, by

stowarzyszenie, którego zadaniem jest krzewienie kultury, wspieranie działalności

4

kulturalnej, twórczej miało wpływ na obsadę osób kierujących instytucjami kultury

działającymi na terenie ich właściwości, bowiem pożądana, celowa jest współpraca

stowarzyszenia i instytucji kultury. Zatem taka konsultacja będzie wymagana w

przypadku spełnienie pozostałych przesłanek niezależnie od tego, czy osoba

kierująca instytucją kultury jest członkiem stowarzyszenia, czy tez nie. Jedynym

kryterium, które podlega sprawdzeniu, to fakt, czy dane stowarzyszenia ma

charakter zawodowy lub twórczy oraz, czy jest właściwe ze względu na rodzaj

działalności prowadzonej przez instytucję. W tej kwestii Sąd pierwszej instancji

podzielił poglądy Naczelnego Sądu Administracyjnego (w sprawach II OSK 1295/12

i II OSK 2545/11), że ustawodawca wprowadzając obowiązek zasięgania opinii

związków zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych miał na

uwadze przede wszystkim stworzenie możliwości wypowiedzenia się organizacji

działających w dziedzinie szeroko pojętej kultury, a pojęcie "stowarzyszenie

twórcze" obejmuje ono zarówno stowarzyszenia zrzeszające twórców, jak też

prowadzące i inspirujące działalność twórczą. Sąd Rejonowy podkreślił nadto, że

rodzaj działalności prowadzonej przez Miejski Ośrodek Kultury jest w znacznym

stopniu zbliżony do działalności podejmowanej przez stowarzyszenie, jest nim

bowiem upowszechnienie kultury, podejmowanie działań inspirujących młodzież,

dzieci dorosłych do działalności artystycznej, twórczej.

W tych okolicznościach Sąd pierwszej instancji uznał, że konsultacja

odwołania powódki była obowiązkowa, a jej brak stanowi naruszenie prawidłowego

trybu odwołania powódki ze stanowiska. Wobec powyższego powódce należne jest

odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy, a z uwagi na

staż pracy u pozwanego stanowi równowartość 3 - miesięcznego wynagrodzenia za

pracę.

Od powyższego wyroku apelację wniosła strona pozwana, zaskarżając

wyrok w całości i zarzucając błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 15

ust. 1 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Wyrokiem

zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy oddalił apelację.

W ocenie Sądu zarzuty apelacyjne pozwanego Urzędu nie znajdują oparcia

w zebranym w sprawie materiale dowodowym. Ani ustawa o organizowaniu i

prowadzeniu działalności kulturalnej, ani ustawa Prawo o stowarzyszeniach nie

5

definiują pojęcia „stowarzyszenie zawodowe i twórcze„. Dlatego słusznie Sąd

Rejonowy odwołał się w tej kwestii do orzecznictwa sądów administracyjnych

przyjmując, że pojęcie "stowarzyszenie twórcze", o którym mowa w art. 15 ust. 1

ustawy z 1991 r., należy rozumieć szeroko, obejmując nim zarówno stowarzyszenia

zrzeszające twórców, jak też prowadzące i inspirujące działalność twórczą, a

obowiązkiem burmistrza jest dokładne ustalenie, jakie związki zawodowe oraz

stowarzyszenia zawodowe i twórcze działają na terenie miasta i zasięgnięcie ich

opinii co do osoby odwoływanego dyrektora instytucji kultury. Sąd odwoławczy

przypomniał też, że rozważany art. 15 ustawy nie wymaga, aby obowiązek

konsultacji był uzależniony od członkostwa odwoływanej /powoływanej/ osoby w

takim stowarzyszeniu. Sąd Okręgowy podzielił również pogląd Naczelnego Sądu

Administracyjnego wyrażony w uzasadnieniu wyroku z dnia 4 sierpnia 2009 r., II

OSK 834/09, w którym Sąd ten stwierdził, że określenie "stowarzyszenie twórcze"

zostało użyte w szerokim znaczeniu i obejmuje zarówno stowarzyszenia

zrzeszające twórców, jak i prowadzące i inspirujące działalność twórczą. Sąd

stwierdził również, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych art. 15

ustawy z 1991 r. nie wymaga konsultacji odwołania ze stowarzyszeniem

jednocześnie zawodowym i twórczym. Sąd Okręgowy w całości podzielił

przytoczone poglądy, uznając w rezultacie za trafny wniosek Sądu Rejonowego, że

stowarzyszenie M. jest stowarzyszeniem twórczym, skoro zgodnie ze statutem

przedmiotem jego działalności jest inspirowanie kultury. Jest ono przy tym właściwe

ze względu na rodzaj działalności prowadzonej przez Miejski Ośrodek Kultury i

Sportu w P. Wobec tego Sąd odwoławczy nie znalazł podstaw do uwzględnienia

apelacji i jako bezzasadną oddalił ją na mocy art. 385 k.p.c.

Pozwany Urząd zaskarżył w całości wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając

naruszenie prawa materialnego - art. 15 ust. 1 i ust. 5 ustawy z 1991 r., przez

błędną interpretację tego przepisu. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa oraz zasądzenie od

powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz

6

zasądzenie na rzecz „Powoda” kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

W uzasadnieniu podstaw skargi pełnomocnik pozwanego wskazał, że

stosowanie art. 15 ust. 1 i 5 ustawy z 1991 r. w sposób rozszerzający na każde

stowarzyszenie jest niezgodne z zasadami ustawy o organizowaniu i prowadzeniu

działalności kulturalnej oraz z zasadami prawa pracy. Art. 15 stanowi jasno o

stowarzyszeniach zawodowych i twórczych, nie zaś o każdym stowarzyszeniu

działającym nie tylko w gminie, ale w całym województwie. Stowarzyszenie M., do

którego należy powódka nie jest ani stowarzyszeniem zawodowym (twórców

ludowych, śpiewaków, muzyków jazzowych itp. itd.) ani twórczym w rozumieniu

ustawy. Ze statutu tego stowarzyszenia wynika, że nie jest to stowarzyszenie

zawodowe skupiające osoby pracujące twórczo w dziedzinie kultury oraz że jego

cele i działania odbiegają od celów, które przyświecają stowarzyszeniom twórczym,

które określone zostały w art. 1 ust. 1 powołanej ustawy (działalność kulturalna

polega na tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury). Wynikający z art. 15

ustawy obowiązek zasięgnięcia opinii nie wiązał zatem pracodawcy obowiązkiem

konsultowania rozwiązania stosunku pracy z powódką przez pracodawcę. Zarówno

piśmiennictwo prawa pracy, jak i judykatura stoją na stanowisku, że interpretacja art.

68 k.p. musi mieć charakter ścisły, jako przepisu wprowadzającego szczególną

podstawę nawiązania stosunku pracy. Za ścisłą interpretacją art. 68 k.p. przemawia

również wzgląd na stabilizację zatrudnienia, które w przypadku powołania doznaje

istotnego osłabienia. W szczególności pracownik zatrudniony na podstawie

powołania może być w każdym czasie - niezwłocznie lub w określonym terminie -

odwołany ze stanowiska przez organ, który go powołał (art. 70 § 1 k.p.).

Skuteczność takiego odwołania może być ograniczona przez obowiązek

zasięgnięcia opinii stowarzyszenia zawodowego i twórczego właściwego ze

względu na rodzaj działalności prowadzonej przez instytucję.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadniczym problemem prawnym wymagającym wyjaśnienia w świetle

wniosków i zarzutów skargi kasacyjnej oraz motywów zaskarżonego wyroku jest

wykładnia pojęcia „stowarzyszenia twórcze” w art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25

7

października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Sąd

Okręgowy wykładnię tę oparł, co wynika z zacytowania w uzasadnieniu wersji

powołanego przepisu wprowadzonej przez art. 1 pkt 12 ustawy z dnia 31 sierpnia

2011 r. o zmianie ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011 r., Nr 207, poz. 1230; powoływanej

dalej jako „ustawa zmieniająca”), obowiązującej od 1 stycznia 2012 r. (art. 14

ustawy zmieniającej). Zgodnie z tym brzmieniem, „dyrektora instytucji kultury

powołuje organizator na czas określony, z zastrzeżeniem ust. 3, po zasięgnięciu

opinii związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń

zawodowych i twórczych właściwych ze względu na rodzaj działalności

prowadzonej przez instytucję. Odwołanie dyrektora następuje w tym samym trybie.

Zasięganie opinii związków zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i

twórczych nie jest konieczne w przypadku wyłonienia kandydata na dyrektora w

drodze konkursu, o którym mowa w art. 16”. Przepis ten w poprzedniej wersji,

(obowiązującej od 26 sierpnia 1996 r.) stanowił, że „Dyrektora instytucji kultury

powołuje organizator na czas określony lub nie określony, po zasięgnięciu opinii

właściwych związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz

stowarzyszeń zawodowych i twórczych. Odwołanie następuje w tym samym trybie.”

Powódka została powołana na stanowisko dyrektora Miejskiego Ośrodka Kultury i

Sportu w P. na podstawie powołania na okres od 1 października 2004 na czas

nieokreślony (pod rządem art. 15 ust. 1 w poprzednim brzmieniu), a odwołana z

tego stanowiska zarządzeniem Burmistrza z 9 lipca 2013 r. z dniem 31 lipca 2013 r.

(pod rządem art. 15 ust. 1 w nowym brzmieniu). Powstaje więc pytanie, który z

wymienionych przepisów ma zastosowanie do jej odwołania. Kwestii tej nie regulują

przepisy przechodnie (zob. art. 8 ustawy zmieniającej). Skoro jednak mamy do

czynienia z sytuacją, w której odwołanie ze stanowiska jest następstwem zdarzenia

prawnego powstałego pod rządem dawnego przepisu, to zasadniczo w grę wchodzi

reguła, zgodnie z którą, następstwa zdarzeń prawnych zaistniałych pod rządami

dawnych przepisów należy oceniać według tych przepisów. Jest ona jednak

dopełniana wskazaniem, że w razie gdy następstwa te trwają nadal po wejściu w

życie nowych przepisów, to w odniesieniu do nowego odcinka czasu oceniać je

należy już według norm nowej ustawy (zasada bezpośredniego działania prawa

8

nowego), o ile nie wywołują one skutków dla stosunków i sytuacji prawnych, w

zakresie, w jakim istniały one przed ich wejściem w życie (zob. wyroki Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 31 marca 1998 r., K 24/97 oraz wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2013 r., P 44/10, OTK-A 2013 Nr 4, poz. 39,

Dz.U. z 2013 r., poz. 549, pkt III 3.1 i orzecznictwo cytowane w ich uzasadnieniach).

Zasada ta znajduje też, w odniesieniu do stosunku pracy, potwierdzenie w art. XIII

§ 1 przep. wprow. k.p., zgodnie z którym do stosunków pracy nawiązanych przed

dniem wejścia w życie Kodeksu pracy stosuje się przepisy tego Kodeksu (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1975 r., I PZ 7/75, OSNCP

1976 nr 1, poz. 17 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada

1975 r., I PZ 45/75, OSNC 1976 nr 7-8, poz. 176). Z przepisu tego wyprowadza się

ogólniejszą zasadę, zgodnie z którą konsekwencją zmiany stanu prawnego w

czasie trwania stosunku pracy jest to, że nowe przepisy są wiążące dla stron

stosunku pracy od chwili ich wejścia w życie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 27 lipca 1989 r., III PZP 33/89, OSNC 1990 nr 7-8, poz. 94). Gdyby więc

ustawa zmieniająca uregulowała sytuację pracowników powołanych na stanowisko

dyrektora ośrodka kultury na czas nieokreślony, to do oceny odwołania z tego

stanowiska należałoby stosować, z powyżej wskazanymi zastrzeżeniami, nowe

przepisy. Tak jednak nie jest. Jak już wskazano, nowy art. 15 ustawy z 1991 r.

dotyczy tylko stosunków pracy nawiązanych na czas określony, zaś ustawa

zmieniająca nie normuje sytuacji dyrektorów ośrodków kultury powołanych na czas

nieokreślony (zob. szczeg. art. 8 ust. 6 tej ustawy). W tej sytuacji, wobec

nieuregulowania przez nowe przepisy odwołania ze stanowiska dyrektora ośrodka

kultury powołanego na czas nieokreślony, do odwołania powódki należy nadal

stosować art. 15 ust. 1 ustawy z 1991 r. w poprzednim, wskazanym wyżej

brzmieniu.

Niedostateczne wyjaśnienie podstawy prawnej zaskarżonego wyroku przez

Sąd Okręgowy (Sąd nawet nie podał numeru Dziennika Ustaw i pozycji

zastosowanego aktu prawnego), powodujące zastosowanie art. 15 ust. 1 ustawy z

1991 r. w nowej wersji, nie miało jednak istotnego wpływu na wynik sprawy, a Sąd

Najwyższy podnosi tę kwestię ze względu na oczywisty obowiązek sądu

prawidłowego określenia podstawy prawnej orzeczenia. Nowy art. 15 ust. 1 różni

9

się bowiem od poprzedniego tym, że dookreśla zwrot „stowarzyszeń zawodowych i

twórczych” określeniem „właściwych ze względu na rodzaj działalności

prowadzonej przez instytucję” oraz wyłącza obowiązek zasięgania opinii związków

zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych w wypadku wyłonienia

kandydata na dyrektora w drodze konkursu. Opisane dookreślenie potwierdza, jak

słusznie wskazano, stanowisko orzecznictwa sądowego w zakresie wykładni art. 15

ust. 1 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (tak uzas.

wyroku NSA z dnia 12 stycznia 2012 r., II OSK 2545/11, LEX nr 1113786). Można

też uznać, że jego wprowadzenie do art. 15 ust. 1 ustawy stanowi jedynie

ujednolicenie terminologii ustawy, skoro funkcjonowało już wcześniej (od 11 lutego

2004 r.) w treści art. 16 ust. 4 pkt 4 ustawy ustalającego krąg stowarzyszeń

zawodowych i twórczych spośród których organizator instytucji powołuje

uczestników komisji konkursowej na dyrektora instytucji. Natomiast wskazane

wyłączenie obowiązku konsultacji nie dotyczy powódki, skoro nie została ona

powołana na stanowisko na czas określony w okresie obowiązywania nowego

art. 15 ust. 1.

Przed przystąpieniem do oceny prawidłowości dokonanej przez Sąd

odwoławczy wykładni pojęcia „stowarzyszenia twórcze” należy również wyjaśnić, że

zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, powołanie dokonane na

podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z 1991 r. stanowi podstawę (w rozumieniu art. 68

k.p.) nawiązania stosunku pracy z dyrektorami instytucji kultury. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego nie budzi też wątpliwości, że zgodność z prawem odwołania z

tego stanowiska, jako przesłanka roszczeń pracowniczych związanych z wadliwym

rozwiązaniem stosunku pracy, może być oceniana na drodze sądowej przed sądem

powszechnym - sądem pracy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca

1997 r., I PKN 65/97, OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 6; uchwała Sądu Najwyższego z

11 stycznia 2005 r., I PZP 11/04, OSNP 2005 nr 9, poz. 123 z aprobującymi

glosami A. Dubowik, OSP 2005 nr 11, poz. 135 i J. Steliny, GSP-Prz.Orz. 2005, nr

4, s. 117-124; wyroki Sądu Najwyższego z: 5 października 2011 r., II PK 42/11,

LEX nr 1129104 i 19 lutego 2013 r., I PK 200/12, OSNP 2014 nr 2, poz. 19). W

orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowane są natomiast

dwa stanowiska. Zgodnie z pierwszym, odwołanie, o którym mowa w art. 15 ust. 1

10

ustawy z 1991 r. podlega reżimowi Kodeksu pracy i jako takie należy do

właściwości sądu powszechnego - sądu pracy, dlatego uprawniony do kontroli

takiego aktu powołania/odwołania jest sąd pracy, a wyłączona jest kognicja sądu

administracyjnego (zob. np.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17

marca 2010 r., II OSK 23/10, LEX nr 597502; postanowienie Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2012 r., I OSK 2250/11, LEX nr 1145093 i

orzecznictwo sądów administracyjnych cyt. w jego uzasadnieniu). Zgodnie z drugim

zapatrywaniem, akty powołania na stanowiska dyrektorów (kierowników) gminnych

jednostek organizacyjnych mają podwójny charakter, jako akty publicznoprawne i

jednocześnie akty wywołujące skutki w sferze prawa pracy. Dlatego podwójny

charakter aktu powołania na stanowisko dyrektora (odwołania ze stanowiska)

instytucji kultury z jednej strony, przesądza o objęciu go nadzorem wojewody, a w

konsekwencji kontrolą sądu administracyjnego, a z drugiej, o możliwości poddania

sporów z tego tytułu kontroli sądów powszechnych - sądów pracy (zob. np. wyroki

Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 31 stycznia 2012 r., II OSK 2526/11, LEX nr

1113783; 8 sierpnia 2012 r., II OSK 1295/12; 1 czerwca 2010 r., II OSK 598/10,

LEX nr 597716; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia

10 stycznia 2013 r., IV SA/Gl 1044/12). Nie wnikając w zawiłości ukazanego

powyżej problemu należy wskazać, że pogląd, iż zgodność z prawem odwołania z

tego stanowiska, jako przesłanka roszczeń pracowniczych związanych z wadliwym

rozwiązaniem stosunku pracy, może być oceniana na drodze sądowej przed sądem

powszechnym - sądem pracy został potwierdzony przez ustawodawcę, przez

dodanie ustawą zmieniającą do art. 15 ustępu 7, stanowiącego, że w sprawach

dotyczących powoływania i odwoływania dyrektora instytucji kultury w zakresie

nieuregulowanym w ustawie mają zastosowanie przepisy art. 68-72 Kodeksu pracy.

W rezultacie należy uznać, że sprawa o roszczenia wynikające z wadliwości

odwołania dyrektora ośrodka kultury jest sprawą o roszczenia ze stosunku pracy w

rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c., a celem postpowania przed sądem

powszechnym jest w rozważanym wypadku załatwienie sprawy cywilnej mającej

początek w akcie organu administracji stanowiącym czynność z zakresu prawa

pracy zmierzającą do rozwiązania stosunku pracy, a nie do sprawowania kontroli

działalności administracji publicznej w rozumieniu art. 184 Konstytucji RP.

11

Pojęcie „stowarzyszenia twórcze” było już przedmiotem wykładni sądów

administracyjnych zarówno na gruncie art. 15 ust. 1 jak i art. 16 ust. 4 pkt 4 ustawy

z 1991 r. W orzecznictwie tym zdecydowanie dominuje szerokie rozumienie tego

określenia, jako obejmującego, po pierwsze, nie tylko stowarzyszenia, które

działają w danej instytucji i do których należy dyrektor (kandydat na dyrektora), lecz

wszelkie stowarzyszenia, które funkcjonują na terenie działania organizatora, a ich

działalność jest związana z rodzajem działalności instytucji, i po drugie, zarówno

stowarzyszenia zrzeszające twórców, jak też prowadzące i inspirujące działalność

twórczą. Wskazuje się, że taki wniosek wynika z wykładni celowościowej

omawianego przepisu. Ustawodawca, wprowadzając obowiązek zasięgania opinii

związków zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych miał na

uwadze przede wszystkim stworzenie możliwości wypowiedzenia się

przedstawicieli organizacji działających w dziedzinie szeroko pojętej kultury, co do

powołania lub odwołania dyrektora instytucji kultury działającej na terenie gminy

(powiatu, województwa). W związku ze specyfiką działania instytucji kultury,

niejednokrotnie bowiem dochodzi do konieczności współpracy ze stowarzyszeniami

bądź innymi organizacjami, które działają w dziedzinie kultury. Stąd też ratio legis

tego przepisu jest, aby opinię zarówno w sprawie powołania, jak i odwołania

dyrektora instytucji kultury, mogły wyrazić stowarzyszenia zawodowe i twórcze,

funkcjonujące na terenie działania tej instytucji kultury, które z racji przedmiotu i

celu swojej działalności współpracują, czy też powinny współpracować z daną

instytucją kultury. Nie jest dla nich bez znaczenia, kto taką instytucją kieruje i z kim

będą współpracowały. Są one bowiem zainteresowane, aby ta współpraca układała

się jak najlepiej, mają rozeznanie co do kompetencji i przygotowania kandydata na

dyrektora czy też osoby sprawującej już ten urząd. Obowiązkiem burmistrza jest

dokładne ustalenie, jakie związki zawodowe oraz stowarzyszenia zawodowe i

twórcze działają na terenie miasta. W dalszej kolejności powinien on zasięgnąć ich

opinii co do osoby odwoływanego dyrektora instytucji kultury. Pominięcie

wskazanych działań konsultacyjnych stanowi istotne naruszenie prawa (por. wyroki

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 4 sierpnia 2009 r., sygn. akt II OSK

834/09, LEX nr 688786; 12 stycznia 2012 r., II OSK 2545/11, LEX nr 1113786; 8

sierpnia 2012 r., II OSK 1295/12, LEX nr 1251786; wyrok Wojewódzkiego Sądu

12

Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 września 2011 r., II SA/Wa 1447/11,

LEX nr 1153474). Według odmiennego poglądu, za "stowarzyszenia twórcze"

uznać należy stowarzyszenia zrzeszające twórców, bądź też stowarzyszenia o

celach twórczych, prowadzących działalność twórczą. Za zasadnicze kryterium

pozwalające na ustalenie w konkretnym wypadku kwestii "twórczego" bądź

"nietwórczego" charakteru stowarzyszenia jest bowiem znamię "twórczości", co

oznacza, w świetle prawa autorskiego, że chodzi o działalność, której rezultatem

jest powstanie utworu o charakterze oryginalnym i indywidualnym. Za twórcę należy

zaś uznać tego, kto tworzy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w

Gliwicach z dnia 10 stycznia 2013 r., IV SA/Gl 1044/12).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela pierwsze z przedstawionych

stanowisk, uznając w szczególności za przekonującą argumentację odwołującą się

do celu opiniowania powołania i odwołania dyrektora instytucji kultury. Poza tym,

cel ten został bezpośrednio wyrażony przez ustawodawcę przez wskazanie, że

chodzi o organizację twórczą właściwą ze względu na rodzaj działalności

prowadzonej przez instytucję. Należy też dodać, że na trudności z wykładnią

rozważanego pojęcia zwrócono uwagę w uzasadnieniu projektu ustawy

zmieniającej, gdzie wskazano, że dawny art. 15 ust. 1 powoduje w praktyce liczne

problemy, zwłaszcza w wypadku procedury odwoływania dyrektorów. Często

podnoszony jest bowiem zarzut nieprawidłowego trybu konsultacji zastosowanego

przy tej procedurze. W rezultacie, konsultacja ze stowarzyszeniami - choć

wymagana - w bardzo wielu przypadkach nie jest stosowana wobec niemożności

ustalenia kręgu stowarzyszeń uprawnionych do takiej konsultacji (zob.

uzasadnienie projektu: Sejm RP VI kadencji, Nr druku: 3786). Ustawodawca nie

znalazł jednak sposobu na bardziej jednoznaczne określenie znaczenia

rozważanego pojęcia. Nie można bowiem za właściwe rozwiązanie tego problemu

uznać wyłączenia w zmienionej od 1 stycznia 2012 r. ustawie z 1991 r. konsultacji

ze związkami zawodowymi i stowarzyszeniami zawodowymi i twórczymi przy

powoływaniu dyrektora wyłonionego w drodze konkursu. Art. 16 ust. 4 pkt 4

posługuje się bowiem określeniami podmiotów uprawnionych do opiniowania takimi

samymi, jak występujące w art. 15 ust. 1. Zmniejszono więc jedynie częstotliwość

stosowania procedury opiniowania. Bliższego określenia pojęcia „stowarzyszenia

13

twórcze” nie daje też rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z

30 czerwca 2004 r. w sprawie organizacji i trybu przeprowadzania konkursu na

kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury (Dz. U. Nr 154, poz. 1629 ze

zm.), które w § 4 ust. 1 pkt 4 stanowi jedynie, że w celu przeprowadzenia konkursu

w samorządowych instytucjach kultury, właściwy organizator występuje do

właściwych organów i organizacji o wskazanie ich przedstawicieli. Należy więc

uznać, że na gruncie tak niejasnej regulacji wykładnia odwołująca się do celu

opiniowania powołania i odwołania dyrektora instytucji kultury jest najbardziej

właściwa, zwłaszcza że zważywszy na cel i zakres działania samorządowych

ośrodków kultury, ograniczenie przedmiotowej konsultacji do stowarzyszeń

„twórczych” sensu stricto, pozbawiałoby, bez widocznego usprawiedliwienia, tego

prawa inne stowarzyszenia zajmujące się działalnością w dziedzinie kultury. Nie są

też uzasadnione twierdzenia, że szeroka wykładnia rozważanego pojęcia utrudnia

lub wręcz uniemożliwia konsultację ze względu na szeroki krąg uprawnionych

stowarzyszeń. Przeciwnie, większe trudności rodziłoby ustalenie przez

organizatora, które ze stowarzyszeń działających na danym terenie w sferze kultury

zajmuje się działalnością twórczą sensu stricto.

W świetle powyższych uwag i okoliczności faktycznych sprawy uznanie

przez Sąd Okręgowy, że stowarzyszenie M. jest stowarzyszeniem twórczym, skoro

zgodnie ze statutem, przedmiotem jego działalności jest, między innymi

promowanie kultury, jest uzasadnione, a zaskarżony wyrok, pomimo częściowo

błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.