II PK 293/13

Sygn. akt II PK 293/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSA Anna Szczepaniak-Cicha (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. N.

przeciwko Gimnazjum w Ś.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 28 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w L. pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w L. wyrokiem z dnia 16 stycznia 2013 roku zasądził od

Gimnazjum w Ś. na rzecz powódki E. N. kwotę 10.782 zł tytułem odszkodowania za

2

naruszające prawo rozwiązanie stosunku pracy, a oddalił powództwo o

przywrócenie do pracy.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka była zatrudniona w Gimnazjum w

Ś. i u jej poprzedników prawnych od dnia 1 września 1983 roku na podstawie

mianowania na czas nieokreślony. Pracowała od 1 września 2000 roku jako

nauczyciel-bibliotekarz. W dniu 13 lipca 2005 roku uzyskała stopień nauczyciela

dyplomowanego. E. N. miała także uprawnienia do pracy na stanowisku pedagoga

szkolnego oraz w świetlicy szkolnej. Powódka nie ma kwalifikacji do nauczania

żadnych konkretnych przedmiotów gimnazjalnych, podczas zatrudnienia w

pozwanej jednostce nie rozszerzyła swoich kwalifikacji o uprawnienia do nauczania

takich przedmiotów. W związku ze zmianami organizacyjnymi zachodzącymi w

pozwanej szkole od wielu lat, w 2011 roku nie było możliwości zapewnienia pracy

nauczycielowi - bibliotekarzowi w pełnym wymiarze godzin. W dniu 24 maja 2011

roku strona pozwana zaproponowała powódce zawarcie porozumienia

zmieniającego warunki pracy. W porozumieniu tym określono, że w miejsce

dotychczasowych warunków w charakterze nauczyciela w Gimnazjum w Ś.

powódkę obowiązywać będą w roku szkolnym 2011/2012 następujące warunki

zatrudnienia: ½ etatu w bibliotece w Gimnazjum w Ś., ¼ etatu - uzupełnienie etatu

w Szkole Podstawowej w N. w charakterze pedagoga, ¼ etatu - uzupełnienie etatu

w Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Ś. w charakterze nauczyciela świetlicy.

Powódka podpisała to porozumienie zmieniające, jednak pracy na nowych

warunkach nie podjęła. W dniu 27 maja 2011 roku udała się na zwolnienie

lekarskie, z którego korzystała do dnia 7 października 2011 roku, po czym wystąpiła

do pracodawcy o udzielenie jej kolejnego urlopu dla poratowania zdrowia.

Wcześniej przebywała na takim urlopie łącznie 2 lata i 2 miesiące. Korzystała też

długotrwale ze zwolnień lekarskich z powodu choroby, tj. w 2010 i 2011 roku

łącznie 178 dni, w 2011 roku łącznie 129 dni. Ostatni urlop dla poratowania zdrowia

udzielony został powódce na okres od 8 października 2011 roku do 29 lipca 2012

roku, tym samym powódka wykorzystała pełny urlop w wymiarze trzech lat. Sąd

ustalił, że długotrwałe zwolnienia lekarskie oraz urlop zdrowotny zdezorganizowały

pracę w pozwanej jednostce oraz w szkołach, w których przewidziano uzupełnienie

etatu powódki.

3

W dniu 26 maja 2011 roku, a więc po podpisaniu porozumienia

zmieniającego warunki pracy, E. N. wystąpiła do związku zawodowego […] o

objęcie jej ochroną. Związek przyjął powódkę w poczet członków. W dniu 19

października 2011 roku związek podjął uchwałę o objęciu powódki ochroną na

podstawie art. 32 ustawy o związkach zawodowych, na okres trzech lat od podjęcia

uchwały. O objęciu ochroną organizacja związkowa powiadomiła pracodawcę

dopiero w grudniu 2011 roku. E. N. nie uczestniczyła w zebraniach związku z uwagi

na stan zdrowia. Pismem z dnia 16 maja 2012 roku pracodawca zawiadomił

organizację związkową o zamiarze wypowiedzenia jej stosunku pracy na podstawie

art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, z podaniem przyczyny wypowiedzenia.

Związek […] w dniu 23 maja 2012 roku nie wyraził na piśmie zgody na

wypowiedzenie powódce stosunku pracy. Mimo to pracodawca w dniu 28 maja

2012 roku wręczył powódce oświadczenie o rozwiązaniu z nią stosunku pracy z

zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Jako przyczynę strona

pozwana wskazała zmiany organizacyjne wynikające z faktu, że w projekcie zmian

organizacyjnych w Gimnazjum w Ś. na rok szkolny 2012/2013 nie został

zatwierdzony przez organ prowadzący etat nauczyciela-bibliotekarza, co jest

rezultatem zmniejszenia się w Gimnazjum liczby oddziałów w ostatnich latach (było

17 będzie 9) oraz zmniejszenia się liczby woluminów w bibliotece. W związku z

powyższymi zmianami nie ma możliwości zaplanowania dalszej pracy dla powódki

w charakterze nauczyciela-bibliotekarza w pełnym wymiarze godzin, a posiadane

przez nią wykształcenie nie daje możliwości jej zatrudnienia na zmienionym

stanowisku, gdyż nie posiada ona kwalifikacji do nauczania innych przedmiotów.

Pismem z dnia 29 maja 2012 roku KM NSZZ […] poinformowała pozwane

gimnazjum, że powódka z mocy uchwały KM nr 2/10/11 z dnia 19 października

2011 roku jest upoważniona do reprezentowania oddziału organizacji związkowej

wobec pracodawcy w sprawach z zakresu prawa pracy, toteż wskazuje się

powódkę do ochrony przez wypowiedzeniem i rozwiązaniem stosunku pracy. Z

dokonanych ustaleń wynika nadto, że organ prowadzący szkołę podjął decyzję o

ograniczeniu godzin bibliotecznych w każdej szkole na terenie całej gminy Ś. i

przejściu bibliotek szkolnych pod zarząd Centrum Kultury w Ś. Skutkiem tego etat

bibliotekarza u strony pozwanej został ograniczony w roku szkolnym 2012/2013 do

4

jednej godziny tygodniowo. Ewentualne potrzeby biblioteczne uczniów szkoły

pozwanej uzupełnia biblioteka miejsko-gminna, której pracownicy w ramach swych

obowiązków wypożyczają również książki w bibliotece szkolnej. Ograniczono także

funkcjonowanie świetlicy szkolnej o 13 godzin, jeden etat dzielony jest przez dwóch

nauczycieli, którzy uzupełniają swój pełny wymiar godzinami nauczania historii i

chemii. Zwiększona została natomiast ilość godzin pedagoga szkolnego z 20 do 26,

jednakże w ramach jednego etatu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał powództwo

za częściowo zasadne przyjmując, że strona pozwana naruszyła przepis art. 32

ustawy o związkach zawodowych, dokonując powódce wypowiedzenia bez zgody

organizacji związkowej. Jednakże uwzględnieniu żądania przywrócenia do pracy

sprzeciwia się przewidziana w art. 8 k.p. klauzula zasad współżycia społecznego

wyznaczająca granice, w ramach których dopuszczalne jest korzystanie z praw

podmiotowych w stosunkach pracy. Nadużycie przez działacza związkowego

swego prawa żądania przywrócenia do pracy dotyczy w szczególności sytuacji, gdy

osoba objęta ochroną stosunku pracy rażąco narusza swe podstawowe obowiązki

pracownicze, ale w orzecznictwie występowały także przypadki, w których

zaakceptowano możliwość nieuwzględnienia żądania przywrócenia do pracy ze

względu na jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, choć do

rozwiązania stosunku pracy doszło z przyczyn niezawinionych przez pracownika

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 sierpnia 2007 r., I PK 82/07). Taka właśnie

sytuacja zachodzi w rozpatrywanym przypadku. Sąd pierwszej instancji zbadał przy

tym zasadność przyczyny wypowiedzenia i uznał ją za prawdziwą. W pozwanej

szkole nastąpiło ograniczenie liczby godzin pracy biblioteki do jednej tygodniowo.

Biblioteka szkolna nie została zlikwidowana, toteż nie doszło do naruszenia art. 67

ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie oświaty, który nakłada na szkoły publiczne

obowiązek zapewnienia uczniom możliwości korzystania z biblioteki. Decyzja o

ograniczeniu ilości godzin funkcjonowania biblioteki szkolnej, jako podyktowana

sytuacją finansową pozwanej, jest autonomiczna i nie podlega ocenie w

postępowaniu sądowym. Ze względu na kwalifikacje powódki nie można uznać, aby

wybór nauczyciela do rozwiązania stosunku pracy cechowała dowolność bądź

dyskryminacja. W pozwanej szkole nie ma możliwości zatrudnienia powódki jako

5

bibliotekarza z uzupełnieniem wymiaru do pełnego etatu w charakterze pedagoga

szkolnego lub nauczyciela świetlicy. Sąd Rejonowy negatywnie ocenił fakt, że

powódka po podpisaniu porozumienia zmieniającego nie podjęła pracy na nowych

warunkach ze względu na stan zdrowia. Dyrektorzy szkół, w których pracować

miała powódka, zmuszeni byli do znalezienia innych rozwiązań zmierzających do

obsadzenia części etatów proponowanych powódce. Obecnie nie można domagać

się, aby E. N. została zatrudniona w miejsce osób, które otrzymały godziny pracy

nieobjęte wówczas przez powódkę. Skoro powódka nie podjęła pracy ze względu

na stan zdrowia, to nie jest wykluczone, że ponownie postawi przełożonych przed

koniecznością znalezienia zastępstwa. Z tych względów Sąd Rejonowy uznał za

słuszne skorzystanie z możliwości przewidzianej w art. 4771

k.p.c. i w miejsce

żądanego przywrócenia do pracy zasądził stosowne odszkodowanie.

Powódka w apelacji zarzuciła naruszenie prawa materialnego: art. 45 § 1

k.p. w zw. z art. 45 § 3 k.p. poprzez jego niezastosowanie, art. 8 k.p. poprzez

błędne jego zastosowanie, mimo iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie

wskazuje na rażące naruszenie obowiązków pracowniczych lub inne rażące

naruszenie prawa, jak też art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7

sierpnia 1991 roku o systemie oświaty poprzez jego niezastosowanie, mimo iż

dokonanie zmian organizacyjnych u strony pozwanej poprzez udostępnienie

biblioteki szkolnej tylko przez jedną godzinę w tygodniu stanowi obejście

powołanego przepisu ustawy. Apelująca zarzuciła także sprzeczność istotnych

ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez

pominięcie, że strona pozwana dokonała wypowiedzenia powódce umowy o pracę

w okresie jej przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia, który trwał do 29

lipca 2012 roku, co w sposób oczywisty narusza przepisy o rozwiązywaniu umów o

pracę. Powódka domagała się zmiany zaskarżonego wyroku i przywrócenia do

pracy u strony pozwanej.

Sąd Okręgowy w L. oddalił apelację powódki i zasądził od E. N. na rzecz

strony pozwanej kwotę 60 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego. Sąd drugiej instancji zaakceptował ustalony stan faktyczny

przyjmując go za własny. Powódka została zwolniona w ramach reorganizacji.

Przepis art. 67 ustawy o systemie oświaty nie stanowi regulacji zawierającej

6

przesłanki formalne dotyczące wypowiadania stosunku pracy, nawet jego

ewentualne naruszenie nie mogłoby mieć wpływu na ocenę prawidłowości

dokonanego wypowiedzenia. Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu obrazy art. 8 k.p.

Przyjęcie konstrukcji nadużycia prawa uzasadnia działanie powódki, polegające na

podpisaniu porozumienia określającego nowe warunki pracy, a następnie

zdezorganizowaniu pracy przez jej niepodjęcie i skorzystanie z urlopu dla

podratowania zdrowia. Takie zachowanie, z jednoczesnym zwróceniem się do

związków zawodowych o szczególną ochronę ze świadomością, że pracodawca

będzie zmierzał do wypowiedzenia umowy, ocenić należy w kategoriach nadużycia

prawa. Jakkolwiek zachowanie powódki nie było niezgodne z prawem, to jednak w

ustalonych okolicznościach co najmniej niewłaściwe. Sąd podzielił apelacyjny

zarzut naruszenia 73 ust. 1 Karty Nauczyciela przez wypowiedzenie umowy w

okresie przebywania przez powódkę na urlopie dla poratowania zdrowia

stwierdzając jednak brak wpływu tego uchybienia na treść rozstrzygnięcia,

albowiem w dniu rozwiązania stosunku pracy urlop był już zakończony, a nadto

wadliwość wypowiedzenia znalazła swą właściwą konsekwencję prawną przez

zasądzenie odszkodowania, w miejsce przywrócenia do pracy.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powódka zaskarżając

rozstrzygnięcie w całości zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1/ art. 45 § 1 k.p. w zw. z art. 45 § 3 k.p. poprzez ich niezastosowanie, mimo

iż oddalenie na podstawie art. 8 k.p. roszczenia o przywrócenie do pracy

pracownika podlegającego szczególnej ochronie przed rozwiązaniem z nim

stosunku pracy, gdy rozwiązanie to w sposób oczywisty narusza prawo, a

konkretnie art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 roku o związkach

zawodowych, może mieć miejsce tylko wyjątkowo, w okolicznościach szczególnie

rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych lub obowiązujących przepisów

prawa, a co najmniej zawinionego zachowania pracownika;

2/ art. 13 ust. 6 ustawy o bibliotekach w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 67

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 sierpnia 1991 roku o systemie oświaty polegające na

ich niezastosowaniu w sytuacji, gdy strona pozwana w efekcie połączenia biblioteki

szkolnej z biblioteką miejską zmniejszyła ilość godzin nauczyciela bibliotekarza do

jednej tygodniowo jednocześnie powierzając obsługę biblioteki szkolnej w dalszym

7

niezbędnym zakresie pracownikom biblioteki miejskiej, co miało na celu obejście

przepisów prawa i stworzenie pretekstu do rozwiązania z powódką umowy o pracę;

3/ art. 8 k.p. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że

także niezawinione zachowanie pracownika może uzasadniać odmowę ochrony

prawnej pracownikowi szczególnie chronionemu przed rozwiązaniem umowy o

pracę na podstawie ustawy o związkach zawodowych, jako stanowiące nadużycie

pozostające w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego

prawa lub zasadami współżycia społecznego.

Skarżąca zarzuciła nadto naruszenie przepisów postępowania, które mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 4771

k.p.c. poprzez jego błędne

zastosowanie polegające na zasądzeniu odszkodowania z tytułu niezgodnego z

prawem wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę, mimo żądania powódki

przywrócenia do pracy, w sytuacji gdy zgłoszone przez powódkę roszczenie było

uzasadnione. Na podstawie art. 3984

§ 1 pkt 3 k.p.c. wniosła o uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania oraz

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Wniosła o rozpoznanie skargi jako

oczywiście uzasadnionej z mocy art. 3989

§ 1 pkt 4 k.p.c. Zdaniem skarżącej,

wszelkie zachowania podjęte przez powódkę a ocenione w aspekcie art. 8 k.p.,

tj. zwrócenie się do związków zawodowych o ochronę, przebywanie na zwolnieniu

lekarskim, wykorzystanie płatnego urlopu dla poratowania zdrowia udzielonego

przez pozwaną były działaniami zgodnymi z prawem, podjętymi w granicach

uprawnień podmiotowych powódki. Oddalenie na podstawie art. 8 k.p. roszczenia o

przywrócenie do pracy pracownika podlegającego ochronie szczególnej, gdy

rozwiązanie to w sposób oczywisty narusza prawo - art. 32 ustawy o związkach

zawodowych, może mieć miejsce tylko wyjątkowo. Takiej wyjątkowości nie

wskazały Sądy obu instancji. Strona pozwana nie dowiodła, że powódka działała z

zamiarem zdezorganizowania pracy w szkołach. Nie jest w żadnym razie

nadużyciem prawa ochrona własnego zdrowia na podstawie ustawowych

uprawnień. W orzecznictwie wyrażano także zapatrywania, że za oddaleniem

powództwa o przywrócenie do pracy pracownika objętego ochroną szczególną

mogą przemawiać zachowania, które nie mają charakteru ciężkich naruszeń

podstawowych obowiązków pracowniczych, jednak w każdym przypadku były to

8

zachowania mniej lub bardziej naganne. Nadużycie prawa jest działaniem

świadomym, nakierowanym na pogwałcenie zasad moralno-etycznych lub

społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa. Takie nadużycie nie może więc

powstać w sposób nieświadomy czy niezawiniony. Przyjęcie odmiennego poglądu

doprowadziło do pozbawienia ochrony pracownika, który musiał dokonać wyboru

pomiędzy dwoma dobrami: własnym zdrowiem a interesem pracodawcy. Skarżąca

wskazała nadto, że Sąd drugiej instancji w sposób pobieżny odniósł się do zarzutu

podjęcia przez stronę pozwaną czynności, która miała na celu obejście przepisów

ustawy - art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie oświaty. Powódka nie zmierzała do

wykazania, jakoby to naruszenie miało wpływ na ocenę prawidłowości dokonanego

wypowiedzenia, ale do zarysowania działań pozwanej, która przez ograniczenie

funkcjonowania biblioteki do jednej godziny tygodniowo stworzyła pretekst do

rozwiązania umowy o pracę. W ocenie powódki skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona, gdyż rozstrzygnięcie pozostaje w opozycji do zapatrywań dotychczas

prezentowanych w orzecznictwie w przedmiocie stosowania art. 8 k.p. do działaczy

związkowych domagających się przywrócenia do pracy - wyjątkowo i w

okolicznościach wskazujących na zawinione działanie pracownika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona.

Trafne są zarzuty podniesione w ramach podstaw kasacyjnych wskazanych

w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c., w postaci naruszenia art. 45 § 1 k.p. w zw. art. 45 § 3

k.p. i art. 8 k.p. Zarzuty te pozostają w ścisłym związku z wytknięciem obrazy

art. 4771

k.p.c., który daje sądowi orzekającemu uprawnienie do uwzględnienia z

urzędu innego roszczenia alternatywnego, jeżeli zgłoszone przez pracownika

roszczenie okaże się nieuzasadnione. Przepis art. 45 § 1 k.p. przewiduje owe

roszczenia alternatywne: przywrócenie do pracy bądź odszkodowanie, przy czym z

treści art. 45 § 3 k.p. wynika zakaz orzekania o odszkodowaniu, w miejsce

przywrócenia do pracy, w przypadku pracownika objętego szczególną ochroną

przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem stosunku pracy. Zakaz ten nie ma

charakteru bezwzględnego, gdyż wykonywanie prawa w stosunkach pracy podlega

9

ocenie w aspekcie klauzul generalnych z art. 8 k.p., a więc z punktu widzenia zasad

współżycia społecznego i społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa. Od

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1994 roku, I PZP 40/93, nie jest

kwestionowany pogląd, że na podstawie art. 4771

k.p. sąd może uwzględnić

roszczenie o odszkodowanie zamiast roszczenia o przywrócenie do pracy

zgłoszone przez pracownika objętego ochroną przed rozwiązaniem stosunku pracy

z art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 roku o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55,

poz. 234 ze zm.), wówczas gdy roszczenie to okaże się nieuzasadnione ze

względu na jego sprzeczność ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa

lub zasadami współżycia społecznego (OSNCP 1994 nr 12, poz. 230 z glosą

U. Jackowiak, OSP 1995 nr 4, poz. 81, zob. także wyroki z dnia 13 maja 1998 r.,

I PKN 106/98, OSNP 1999 nr 10, poz. 336, z dnia 26 listopada 2002 r., I PKN

535/01, LEX nr 1165843, z dnia 3 sierpnia 2011 r., I PK 30/11, LEX nr 1101326).

Nie chodzi przy tym o brak zasadności powództwa w ogóle, gdyż w takim wypadku

zachodziłaby konieczność oddalenia powództwa, a nie zasądzenia odszkodowania

w miejsce wybranego przez pracownika roszczenia przywrócenia do pracy

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006 r., III PK 12/06, OSNP 2007

nr 7-8, poz. 90).

Analiza zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ich wzajemnym

powiązaniu prowadzi do wniosku, że w pierwszym rzędzie rozważań wymaga

zarzut niewłaściwego zastosowania art. 8 k.p., a więc rozstrzygnięcie, czy doszło

do błędnej wykładni bądź mylnej subsumpcji na tle tej normy, gdyż dopiero

potwierdzenie tego zarzutu toruje drogę do stwierdzenia zasadności zarzutu

pominięcia art. 45 § 3 k.p. W zakresie podstawy przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. mieści się błędne ustalenie treści ogólnych pojęć prawnych, czyli również

klauzul generalnych w postaci zasad współżycia społecznego i społeczno-

gospodarczego przeznaczenia prawa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

stycznia 1998 r., I CKN 424/97, OSNC 1998 nr 9, poz. 136). Należy mieć przy tym

na względzie, że nie jest możliwa tak ścisła wykładnia art. 8 k.p., która zawierałaby

swoiste „wytyczne” w jakich (kazuistycznie) sytuacjach sąd powszechny miałby

uwzględnić albo nie uwzględnić zarzuty pracodawcy o sprzeczności żądania

pracownika z art. 8 k.p., także gdy dotyczy to sytuacji pracownika szczególnie

10

chronionego (tak Sąd Najwyższy w post. z dnia 17 lutego 2012 r., III PK 70/11, LEX

nr 1215290). Nadto ocena, czy w konkretnym przypadku ma zastosowanie art. 8

k.p. mieści się w granicach swobodnego uznania sędziowskiego, po uznaniu

całokształtu okoliczności faktycznych konkretnej sprawy, toteż uwzględnienie

nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest skarga kasacyjna, nastąpić może

tylko w przypadku oczywistego naruszenia art. 8 k.p. (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 marca 2014 r., I PK 204/13, LEX nr 1464689).

Artykuł 8 k.p. statuuje dyrektywę zakazującą czynienie ze swego prawa

użytku, który byłby sprzeczny z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub

zasadami współżycia społecznego. Obie autonomiczne przesłanki, ograniczające

korzystanie z przysługujących w stosunkach pracy uprawnień, mają przymiot

klauzul generalnych, a więc zwrotów ustawowych o niedookreślonym zakresie.

Choć są to klauzule generalne ich znaczenie nie jest uniwersalne w tym sensie, że

należy je odnosić do okoliczności danego przypadku mając na względzie, że istotą

tej konstrukcji jest uniknięcie sytuacji, w której stosowanie prawa doprowadziłoby

do skutków niemożliwych do zaakceptowania, z uwagi na cel określonej regulacji

lub normy moralne. Klauzule te wprowadzają do stosunków pracy konieczny

pierwiastek elastyczności. W praktyce mechanizm nadużycia prawa ma duże

zastosowanie w sferze praw i wolności związkowych. W szczególności nadużycia

prawa można dopatrywać się w razie utworzenia organizacji związkowej z

wiodącym zamiarem uzyskania przez jej członków szczególnej ochrony trwałości

stosunku pracy. W tym kontekście trafny jest pogląd wielokrotnie w wyrażany

judykaturze, że jako sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

prawa może być oceniony wybór pracownika do zarządu organizacji związkowej

wyłącznie w celu obrony przed dokonanym już przez pracodawcę wypowiedzeniem

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2007 r., II PK 335/06, LEX nr

898861). Sąd Najwyższy rozpatrując niniejszą skargę kasacyjną aprobuje jednak w

pełni stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 marca 2013

roku, iż objęcie pracownika ochroną związkową bezpośrednio po podjęciu przez

pracodawcę działań zmierzających do wypowiedzenia umowy o pracę, z

powołaniem się na przyczynę formalnie niezwiązaną z aktywnością związkową

11

pracownika, nie oznacza samo przez się nadużycia prawa do tej ochrony (I PK

208/12, OSNP 2013 nr 21-22, poz. 252).

Związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy,

powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów związkowych i

socjalnych, przy czym jest niezależny w swojej działalności statutowej od

pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego oraz od innych

organizacji. Ustawodawca, biorąc po uwagę szczególną rolę związków

zawodowych w sektorze pracy, wprowadził zakaz dyskryminacji związkowej oraz

gwarancję stałości zatrudnienia funkcyjnych członków związków zawodowych,

zawarowaną art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 roku o związkach

zawodowych (t.j.: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), która wyraża się

zakazem wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę z imiennie wskazanym

uchwałą zarządu członkiem związku lub innym pracownikiem, upoważnionym do

reprezentowania tej organizacji wobec pracodawcy albo organu lub osoby

dokonującej za pracodawcę czynności w sprawach z zakresu prawa pracy. Przepis

art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych nie zawiera żadnych wyłączeń

spod przewidzianej w nim ochrony. W każdym przypadku powzięcia zamiaru

wypowiedzenia (rozwiązania) umowy o pracę pracownikowi objętemu ochroną z

art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych pracodawca jest związany

stanowiskiem zarządu zakładowej organizacji związkowej w tym zakresie. Decyzja

co do dalszego pozostawania w zatrudnieniu działacza związkowego leży więc w

gestii zarządu organizacji związkowej, a brak zgody na wypowiedzenie lub

rozwiązanie umowy nie pozwala pracodawcy na dokonanie tej czynności wobec

działacza związkowego, niezależnie od przyczyny leżącej u podstaw zamiaru

pracodawcy. Skutkiem pogwałcenia przez pracodawcę zakazu wynikającego z

art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy jest, co do zasady, uwzględnienie żądania pracownika

przywrócenia do pracy - art. 45 § 3 k.p. Organy związku zawodowego powinny

oczywiście w ramach swej autonomii wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności

konkretnego przypadku. Może się jednak zdarzyć, że zarząd zakładowej organizacji

związkowej nie wykaże należytego obiektywizmu biorąc w obronę działacza

związkowego, który w okolicznościach danego przypadku na ochronę nie

zasługuje, a to ze względu na brak poszanowania swych obowiązków

12

pracowniczych lub prawa w ogóle. Taka decyzja stanowi podstawę odmowy

uwzględnienia roszczenia o przywrócenie do pracy wobec nadużycia prawa do

ochrony związkowej lub sprzeczności żądania przywrócenia do pracy ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa podmiotowego bądź zasadami współżycia

społecznego (art. 8 k.p.). Ugruntowany jest przy tym pogląd, że konstrukcja

nadużycia prawa podmiotowego ma charakter wyjątkowy i może być zastosowana

tylko po wykazaniu wyjątkowych okoliczności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 stycznia 2014 r., I PK 149/13, M.P.Pr. 2014 nr 4, s. 204-209).

Rację ma skarżąca, że orzecznictwo różnie rozkłada akcenty w związku ze

stosowaniem art. 8 k.p. w stosunku do działaczy związkowych. Wyraźnie

skonkretyzowane jest stanowisko przyjmujące, że odmowa przywrócenia do pracy

może być uzasadniona, gdy ochrona związkowa służyć ma wyłącznie

uniemożliwieniu pracodawcy zasadnego rozwiązania umowy o pracę, gdy owa

zasadność dotyczy postawy pracownika, bez związku z wykonywaniem zadań

związkowych. Celem ochrony stosunku pracy działacza jest przede wszystkim

zagwarantowanie mu niezależności w wypełnianiu funkcji. Tak rozumie się brak

bezwzględnego charakteru ochrony związkowej, przy czym przepisy wyznaczające

tę ochronę są regulacją szczególną i muszą być wykładane ściśle. Przeciwny

sposób myślenia byłby dyskryminujący dla tych pracowników, którzy członkami

związków zawodowych nie są albo nie sprawują w nich żadnej funkcji (zob. wyroki

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2006 r., SK 42/04, OTK-A 2006

nr 9, poz. 125, z dnia 7 kwietnia 2003 r., P 7/02, OTK-A 2003 nr 4, poz. 29, wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2003 r., I PKN 616/02, Pr. Pracy 2004 nr 6,

s. 34, z dnia 11 września 2001 r., I PKN 619/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 376).

Zauważa się także, że wobec jednoznacznej treści przepisu art. 32 ustawy

związkowej nie można ograniczać ochrony zeń wynikającej tylko do zachowań

związanych stricte z działalnością związkową, gdyż hipoteza przepisu obejmuje

ochroną stosunek pracy jako całość, stąd oddalenie powództwa o przywrócenie do

pracy może mieć miejsce tylko w okolicznościach szczególnie rażącego naruszenia

obowiązków pracowniczych lub obowiązujących przepisów prawa, np. spożywanie

alkoholu na terenie zakładu pracy, przystąpienie do pracy w stanie nietrzeźwości,

przywłaszczenie mienia na szkodę pracodawcy, ujawnienie istotnych tajemnic

13

zawodowych, pobicie współpracownika itp. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 stycznia 2011 r., I PK 112/10, LEX nr 738389 i orzecznictwo tam wskazane).

Zachowania takie z reguły wyczerpują przesłankę ciężkiego naruszenia

podstawowych obowiązków pracowniczych z art. 52 § 1 pkt 1 k.p. W orzecznictwie

ostatnich lat wyrażane są również zapatrywania, które ochronę z art. 32 ustawy o

związkach zawodowych zawężają, dopuszczając nieuwzględnienie roszczenia

pracownika o przywrócenie do pracy na podstawie art. 8 k.p. nie tylko wtedy, gdy

zasadne byłoby rozwiązanie z nim umowy w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., ale również

w razie rozwiązania umowy za wypowiedzeniem (zob. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 2 lutego 2012 r., III PK 132/11, M.P.Pr. 2012 nr 5, s. 254-260, z dnia 3 sierpnia

2007 r., I PK 82/07, LEX nr 470023, uchwałę siedmiu sędziów z dnia 16 maja

2012 r., III PZP 3/12, OSNP 2012 nr 23-24, poz. 279).

Sąd Najwyższy rozpoznając niniejszą skargę kasacyjną dostrzega ową

ewolucję poglądów, których przytoczenie było konieczne, także aby unaocznić, że

w sprawach tych nie obowiązuje schematyzm w orzekaniu, jednakże akceptuje i

uznaje za adekwatne zapatrywania wyrażone w motywach wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 17 lipca 2009 roku (I PK 45/09, LEX nr 607245). Jeśli

pracodawca rozwiązał umowę o pracę ze skutkiem natychmiastowym z winy

pracownika szczególnie chronionego, działacza związkowego, z naruszeniem

przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę, to rodzaj czynu pracownika decyduje o

tym, czy można uznać jego roszczenie o przywrócenie do pracy za nadużycie

prawa. Jeżeli zachowanie pracownika nie zostało uznane za ciężkie naruszenie

podstawowych obowiązków pracowniczych, to „zwykłe” naruszenie obowiązków

pracownika co do zasady nie pozwala na ocenę jego żądania przywrócenia do

pracy, jako nadużywania swego prawa podmiotowego. Zastosowanie konstrukcji

sprzeczności z zasadami współżycia społecznego lub ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa, stanowiącej wyjątek od nadrzędnej reguły wzmożonej

ochrony trwałości stosunku pracy funkcyjnych działaczy związkowych, wymaga

przekonującego wykazania, na czym ta sprzeczność polega. Powództwo

pracownika szczególnie chronionego oparte na zarzucie braku zgody związku

zawodowego na rozwiązanie z nim umowy o pracę może być uwzględnione nawet

wtedy, gdy pracownik dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych

14

obowiązków pracowniczych. Za oddaleniem powództwa o przywrócenie do pracy i

ewentualnie zasądzeniem odszkodowania zawsze muszą przemawiać szczególne

względy. Z pewnością korzystanie z ochrony przed rozwiązaniem stosunku pracy

przez działaczy związkowych w sytuacjach, gdy budzi to dezaprobatę z powodów

etycznych i odbierane jest przez innych pracowników jako korzystanie z

nieuzasadnionych przywilejów, nie służy umacnianiu pozycji związków

zawodowych. Dotyczy to jednak sytuacji, w których szczególnie chroniony działacz

związkowy w jakikolwiek sposób narusza prawo, zasady współżycia społecznego

albo ciążące na nim obowiązki pracownicze, bez związku z pełnioną funkcją

związkową (I PK 45/09, LEX nr 607245).

Odnosząc te rozważania do rozpatrywanej sprawy nie można stwierdzić, aby

Sąd Okręgowy przekonująco wykazał, że za oddaleniem powództwa o

przywrócenie do pracy E. N. przemawiają szczególne względy. Powódka nie

została zwolniona w związku z ciężkim naruszeniem podstawowych obowiązków

pracowniczych. Pracodawca wypowiedział jej nauczycielski stosunek pracy na

podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela z powodu zmian organizacyjnych,

wskutek których ograniczeniu uległa ilość godzin funkcjonowania biblioteki szkolnej.

Przyczyna wypowiedzenia leżała więc po stronie pozwanego. Jako zachowanie

powódki świadczące o nadużyciu prawa do przywrócenia do pracy Sąd Okręgowy

wskazał zawarcie przez powódkę porozumienia zmieniającego warunki pracy w

dniu 24 maja 2011 roku, a następnie udanie się w dniu 27 maja 2011 roku na

zwolnienie lekarskie - do dnia 7 października 2011 roku, po czym skorzystanie z

urlopu dla poratowania zdrowia w okresie od 8 października 2011 roku do 29 lipca

2012 roku, co zdezorganizowało pracę pozwanego i dwóch innych jednostek.

Wcześniej, w 2010 i 2011 roku, powódka także długotrwale przebywała na

zwolnieniach lekarskich z powodu choroby. Innymi słowy, działanie powódki nie

miało cech ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych ani nie

było przyczyną wypowiedzenia. Zważyć przy tym należy, że zachowanie powódki, a

więc choroba po podpisaniu porozumienia z dnia 24 maja 2011 roku, miało miejsce

rok przed sprzecznym z prawem wypowiedzeniem stosunku pracy. Niezdolność do

pracy z powodu choroby wyłącza możliwość wykonywania pracy niezależnie od

woli pracownika i pracodawcy uniemożliwiając świadczenie pracy z obiektywnego

15

powodu, niezawinionego przez pracownika. E. N. nie mogła przejawiać negatywnej

postawy wobec pracodawcy nie przebywając w pracy z powodu złego stanu

zdrowia potwierdzonego zwolnieniami lekarskimi, przy czym w podstawie

faktycznej, którą Sąd Najwyższy jest związany, brak jest jakichkolwiek ustaleń co

do tego, że pracodawca wszczął procedurę badania zasadności zwolnień, jaki był

charakter schorzeń i ich ewentualny związek z pracą (np. wypadkowe), co mogłoby

sugerować złą wolę powódki lub ją wykluczyć. Powódka już w apelacji zarzuciła

naruszenie art. 8 k.p. poprzez błędne jego zastosowanie, mimo iż zebrany w

sprawie materiał dowodowy nie wskazuje na rażące naruszenie obowiązków

pracowniczych lub inne rażące naruszenie prawa, powołując się na stosowne

zapatrywania judykatury. Wadliwość stanowiska w zakresie przyjęcia, że powódka

nadużyła swego prawa podmiotowego, a w konsekwencji odmowa jej ochrony

określonej w art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy związkowej, polega w ocenie Sądu

Najwyższego na braku w podstawie faktycznej takich elementów, które stanowiłyby

płaszczyznę subsumcyjną przyjętego przez Sąd Okręgowy art. 8 k.p. Długotrwała

niezdolność do pracy istotnie dezorganizująca pracę w jednostce zatrudniającej

może być w określonych okolicznościach faktycznych usprawiedliwioną przyczyną

wypowiedzenia umowy. Jednakże nadużycie prawa to takie zachowanie osoby

uprawnionej, które nie mieści się w granicach dozwolonego celu lub sposobu

wykonywania prawa, a zatem niezdolność do pracy spowodowana chorobą nie jest

wystarczającym uzasadnieniem uchylenia ochrony związkowej i uznania, że

nauczyciel korzystający ze zwolnień lekarskich, a nawet urlopu dla poratowania

zdrowia, który zakończył się w okresie wypowiedzenia, nadużywa swego prawa

podmiotowego żądając przywrócenia do pracy. Sąd drugiej instancji w motywach

zaskarżonego wyroku, odnosząc się do zarzutu powódki, w zasadzie ograniczył

swe rozważania do powtórzenia argumentacji przedstawionej przez Sąd pierwszej

instancji, choć zastosowanie art. 8 k.p. wymaga przekonującego i precyzyjnego

uzasadnienia nadużycia prawa do ochrony. Decyzja o zwolnieniu powódki została

podjęta w sprzeczności z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych. W

ustalonych okolicznościach Sąd Okręgowy wadliwie przyjął, że pozwanemu

pracodawcy udało się wykazać nadużycie prawa do ochrony zawarowanej tym

przepisem. Powódce nie można przypisać nasilenia złej woli i stopnia winy lub

16

naruszenia jakichkolwiek obowiązków pracowniczych, które uzasadniałoby

pominięcie ochrony związkowej przez zastosowanie art. 8 k.p. Powódka działała w

granicach obowiązującego prawa korzystając ze swych uprawnień związanych z

ochroną zdrowia, jej postawa nie była nieetyczna. Sąd Najwyższy miał w polu

widzenia, że wyrokiem z dnia 12 lutego 2012 roku (II PK 132/11, M.P.Pr. 2012 nr 5,

s. 254-260 z aprobującą glosą K. Stępnickiej, LEX/el. 2012) Sąd Najwyższy uznał

za sprzeczną ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa przywrócenia do

pracy próbę uczynienia z tego prawa użytku, w sytuacji gdy zainteresowany nie

może ze względów zdrowotnych wykonywać obowiązków na danym stanowisku,

jednak w stanie faktycznym tej sprawy chodziło o działacza związkowego, który

przez cztery lata z niewielkimi przerwami nie świadczył pracy korzystając ze

zwolnień lekarskich, w tym czasie aktywnie oddawał się działalności politycznej i

społecznej (radny, ławnik sądowy), a długotrwała niezdolność do pracy stanowiła

przyczynę rozwiązania umowy, toteż wyrażona teza nie przystaje do okoliczności

rozpatrywanej sprawy.

Konsekwencją zasadności zarzutu obrazy art. 8 k.p. jest uznanie naruszenia

art. 45 § 3 k.p. i art. 4771

k.p.c, gdyż w przypadku pracownika objętego ochroną

szczególną na podstawie art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach zawodowych sąd

nie ma kompetencji do nieuwzględnienia żądania przywrócenia do pracy i

orzeczenia alternatywnie o odszkodowaniu, jeśli działaczowi związkowemu nie

można przypisać nadużycia prawa. Zważyć przy tym trzeba, że niezdolność do

pracy na określonym stanowisku, udokumentowana zaświadczeniem lekarskim

lekarza medycyny pracy, może prowadzić do zastosowania dyspozycji art. 45 § 2

k.p. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., I PK 8/11, LEX nr

952333), jednakże nie w stosunku do funkcyjnego członka związku podlegającego

ochronie przed wypowiedzeniem (art. 45 § 3 k.p.), a nadto w stanie faktycznym

niniejszej sprawy brak jest ustaleń, jakoby powódka nie odzyskała zdolności do

pracy po zakończeniu urlopu zdrowotnego w dniu 29 lipca 2012 roku. Reaktywacji

stosunku pracy E. N. nie sprzeciwia się wzgląd na sytuację pozwanego, gdyż nie

doszło do likwidacji biblioteki szkolnej, co zresztą (podobnie jak podział i połączenie

bibliotek) jest niedopuszczalne - jak słusznie wskazała skarżąca, a to w świetle art.

22 ust. 1 i art. 13 ust. 6 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 roku o bibliotekach (t.j.:

17

Dz.U. z 2012 r., poz. 642 ze zm.) w zw. z art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7

września 1991 roku o systemie oświaty (t.j.: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze

zm.). Kwestia niemożności przywrócenia pracownika do pracy w sytuacji, gdy

doszło do likwidacji zajmowanego przez niego stanowiska była wielokrotnie

przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w wyroku z dnia 16

kwietnia 2003 roku (I PK 154/02, Pr. Pracy 2003 nr 11, s. 35) wyraził pogląd, że

likwidacja stanowiska pracy, jako jedyna przesłanka, nie stanowi przeszkody do

przywrócenia do pracy pracownika, z którym pracodawca rozwiązał umowę o pracę

z naruszeniem prawa. Pogląd ten został podtrzymany w kolejnych orzeczeniach

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 2006 r., I PK 56/06, M. Prawn. 2007

nr 4, poz. 206). Tym bardziej nie może być więc mowy, aby żądanie przywrócenia

do pracy zgłoszone przez pracownika objętego szczególną ochroną związkową,

jeśli nawet zajmowane przez niego stanowisko zostało zlikwidowane, w każdych

okolicznościach stanowiło nadużycie prawa, które nie korzystałoby z ochrony w

myśl art. 8 k.p. (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 marca 2012 r., II PK

295/11, LEX nr 1214579). Sumując, zmiany organizacyjne u pozwanego

doprowadziły do ograniczenia etatu nauczyciela-bibliotekarza, lecz z tego względu

nie można odmówić powódce przywrócenia do pracy.

Wobec zasadności skargi Sąd Najwyższy orzekł kasatoryjnie, z mocy

art. 39815

§ 1 k.p.c., natomiast podstawa rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego lokuje się w treści art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c.