II UK 40/14

Sygn. akt II UK 40/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSA Anna Szczepaniak-Cicha

w sprawie z wniosku M. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o odsetki od zasiłku chorobowego oraz zasiłku macierzyńskiego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 23 września 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 23 września 2013 r. oddalił apelację

odwołującej się od wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 28 marca 2013 r., którym

oddalono odwołanie M. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17

lutego 2012 r., odmawiającej wypłaty odsetek od zasiłku chorobowego za okres od

2

6 kwietnia 2008 r. do 25 września 2008 r. oraz od zasiłku macierzyńskiego za okres

od 26 września 2008 r. do 12 lutego 2009 r.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

zgodnie z którymi odwołująca się zawarła w dniu 18 stycznia 2008 r. umowę o

pracę z prowadzącą działalność gospodarczą pod nazwą A. A. W., swoją matką, na

podstawie której została zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy z

wynagrodzeniem w kwocie 8.000 zł miesięcznie. W okresie od 3 marca 2008 r. do

27 września 2008 r. ubezpieczona była niezdolna do pracy. Za czas tej

niezdolności do 5 kwietnia 2008 r. otrzymywała wynagrodzenie, zaś w dniu 6

kwietnia 2008 r. wystąpiła z wnioskiem o wypłatę zasiłku chorobowego. W dniu 26

września 2008 r. odwołująca się urodziła dziecko. Decyzją z dnia 19 czerwca 2008

r. organ rentowy ustalił, że M. W. nie podlega ubezpieczeniom: emerytalnemu,

rentowym i chorobowemu z tytułu zatrudnienia u płatnika A. – A.W., uznając

zawartą między stronami umowę o pracę za pozorną. Postanowieniem z dnia 29

sierpnia 2008 r. organ rentowy zawiesił postępowanie w sprawie zasiłku

chorobowego za okres od 6 kwietnia 2008 r. Prawomocnym wyrokiem z dnia 8

listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w W. zmienił decyzję organu rentowego z dnia 19

czerwca 2008 r. w ten sposób, że ustalił, iż M. W. podlega ubezpieczeniom

społecznym od dnia 18 stycznia 2008 r. z tytułu zatrudnienia. Wyrok ten doręczono

organowi rentowemu w dniu 20 grudnia 2011 r. Zasiłek chorobowy za okres od 6

kwietnia 2008 r. do 25 września 2008 r. został wypłacony ubezpieczonej w dniu 2

lutego 2012 r., zaś zasiłek macierzyński za okres od 26 września 2008 r. do 12

lutego 2009 r. wypłacono w dniu 9 lutego 2012 r. Zaskarżoną w niniejszej sprawie

decyzją organ rentowy odmówił natomiast wypłaty odsetek zarówno od zasiłku

chorobowego, jak i od zasiłku macierzyńskiego.

Sąd Okręgowy za trafną uznał też ocenę prawną tego stanu faktycznego,

podnosząc że zgodnie z art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze

zm., dalej jako: ustawa systemowa), jeżeli Zakład - w terminach przewidzianych w

przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania świadczeń

pieniężnych z ubezpieczeń społecznych lub świadczeń zleconych do wypłaty na

mocy odrębnych przepisów albo umów międzynarodowych - nie ustalił prawa do

3

świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, jest obowiązany do wypłaty odsetek

od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych określonych przepisami

prawa cywilnego. Nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub

wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które Zakład nie ponosi

odpowiedzialności. Zdaniem Sądu drugiej instancji, w ustalonym stanie faktycznym

nie można przypisać organowi rentowemu odpowiedzialności za brak wypłaty

zasiłków chorobowego i macierzyńskiego w terminach wynikających z art. 64 ust. 1

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r.,

poz. 159, dalej jako: ustawa zasiłkowa), biorąc pod uwagę, że w dacie wydania

decyzji z dnia 19 czerwca 2008 r. organ ten miał podstawy do kwestionowania

rzeczywistego charakteru ubezpieczenia odwołującej się z tytułu umowy o pracę.

Wątpliwości te były spowodowane obiektywnymi przesłankami, tj. wcześniejszym

zatrudnieniem wyłącznie na ¼ etatu, powierzeniem stanowiska dyrektora przy

braku doświadczenia zawodowego oraz wykształcenia kierunkowego,

niejasnościami co rzeczywistego odbywania wyjazdów służbowych. Okoliczności te

dostrzegł Sąd Apelacyjny, uchylając wyrokiem z dnia 13 stycznia 2011 r. pierwszy

wyrok Sądu Okręgowego z dnia 29 czerwca 2010 r., zmieniający decyzję z dnia 19

czerwca 2008 r. i przekazując sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania. Dopiero w trakcie ponownego rozpoznania sprawy, po przedłożeniu

dokumentów, a także na podstawie zeznań świadków i stron oraz opinii biegłej,

możliwe stało się ustalenie, że odwołująca się podlegała ubezpieczeniom

społecznym z tytułu zatrudnienia od 18 stycznia 2008 r. W takiej sytuacji nie można

uznać, że organ rentowy ponosi odpowiedzialność za nieustalenie okoliczności

umożliwiających wypłatę zasiłków w rozumieniu art. 85 ust. 1 ustawy systemowej, a

tym samym brak jest podstaw do przyznania ubezpieczonej odsetek od tych

świadczeń niewypłaconych w terminie.

Sąd odwoławczy zauważył również, że wyrok Sądu Okręgowego z dnia 8

listopada 2011 r. odnosi się wyłącznie do podlegania przez odwołującą się

ubezpieczeniom społecznym, wobec czego nie rozstrzyga o podstawie wymiaru

składek na te ubezpieczenia. Ta podstawa nie została dotychczas zweryfikowana

ani przez Sąd, ani przez organ rentowy, choć z okoliczności sprawy wynika, że nie

4

było przesłanek do przyznania wynagrodzenia w tak wygórowanej wysokości, w

oderwaniu od rzeczywistych obowiązków, możliwości pracownika, kwalifikacji i

doświadczenia zawodowego.

Ubezpieczona wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego,

zarzucając naruszenie:

1. art. 85 ust. 1 ustawy systemowej, przez niewłaściwe zastosowanie

polegające na uznaniu, że ZUS nie ponosi odpowiedzialności za brak zapłaty

zasiłków w terminie z uwagi na to, że skarżąca nie wykazała prawa do zasiłków w

postępowaniu przed organem rentowym, a dopiero w postępowaniu sądowym;

2. art. 85 ust. 1 w związku z art. 123 ustawy systemowej, przez

niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że ZUS nie ponosi

odpowiedzialności za brak zapłaty zasiłków w terminie, bowiem ocena okoliczności

sprawy na etapie prowadzenia postępowania przez ZUS, skutkująca decyzją

odmowną w przedmiocie wypłaty zasiłków była spowodowana okolicznościami

niezależnymi od ZUS w postaci ograniczeń dowodowych występujących w

postępowaniu przed organem rentowym;

3. art. 382 k.p.c., art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. i art. 328 § 2 w

związku z art. 391 k.p.c., prze nierozważenie wszystkich zarzutów i twierdzeń

wskazanych przez skarżącą w apelacji i brak szczegółowego odniesienia się do

nich w uzasadnieniu, co powoduje, że Sąd drugiej instancji nie rozpoznał sprawy w

granicach apelacji, natomiast zaskarżony wyrok nie poddaje się kontroli kasacyjnej;

4. art. 382 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c., art. 378 § 1 zdanie pierwsze

k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c., przez nieodniesienie się do

istotnej części zebranego w aktach rentowych materiału dowodowego i niepoddanie

rozważaniom wszystkich twierdzeń i dowodów przedstawionych przez skarżącą w

apelacji oraz oparcie wyroku na dowodach przeprowadzonych na okoliczności

nieistotne w sprawie, co skutkowało uznaniem, że dopiero w postępowaniu

sądowym zostały wyjaśnione okoliczności mające istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy, co w konsekwencji uniemożliwia ocenę prawidłowości

dokonanej przez Sąd drugiej instancji subsumcji stanu faktycznego sprawy do

normy zawartej w art. 85 ust. 1 ustawy systemowej;

5

5. art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z

art. 391 k.p.c., przez przekroczenie granic apelacji i rozpoznanie sprawy w zakresie

wykraczającym poza przedmiot postępowania apelacyjnego, co implikuje

wadliwość uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

Opierając skargę na takich podstawach, ubezpieczona wniosła o uchylenie

wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o

zmianę tego wyroku przez zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej

kwoty 46.436, 29 zł oraz kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy art. 4 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 ustawy zasiłkowej określają warunki

nabycia prawa do zasiłku chorobowego przewidując, że ubezpieczony nabywa

prawo do zasiłku chorobowego po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia

chorobowego - jeżeli podlega obowiązkowo temu ubezpieczeniu oraz, że zasiłek

chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z

powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Z art. 29 ust. 1 pkt

1 tej ustawy wynika natomiast, że zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej,

która w okresie ubezpieczenia chorobowego urodziła dziecko. Zasadniczą

przesłanką prawa do zasiłku chorobowego i zasiłku macierzyńskiego jest więc

ziszczenie się ryzyka ubezpieczeniowego (powstanie niezdolności do pracy z

powodu choroby, urodzenie dziecka) w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego.

Inaczej rzecz ujmując, prawo do zasiłku chorobowego nabywa ten, kto stał się

niezdolny do pracy w okresie podlegania ubezpieczeniu chorobowemu, a prawo do

zasiłku macierzyńskiego – ubezpieczona, która w tym okresie urodziła dziecko.

W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy było bezsporne, że

ubezpieczona, choć została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych, w tym także

do ubezpieczenia chorobowego, poczynając od 18 stycznia 2008 r., to jednak

została następnie wyłączona z tego ubezpieczenia na podstawie decyzji organu

rentowego z dnia 19 czerwca 2008 r. Tym samym, w okresie od 19 czerwca 2008 r.

aż do czasu uprawomocnienia się wyroku Sądu Okręgowego z dnia 8 listopada

6

2011 r., zmieniającego wymienioną decyzję, ubezpieczona musiała być uznawana

za osobę niepodlegającą ubezpieczeniu chorobowemu, a co za tym idzie

niespełniającą przesłanek określonych w art. 4, art. 6 i art. 29 ustawy zasiłkowej.

Nie mogła zatem w tym czasie skutecznie domagać się wypłaty zasiłku

chorobowego oraz zasiłku macierzyńskiego. Wspomniany wyrok z dnia 8 listopada

2011 r. miał zaś ten walor, że z chwilą uprawomocnienia się potwierdził fakt

podlegania przez ubezpieczoną ubezpieczeniom społecznym w okresie od 18

stycznia 2008 r., przy czym bez względu na charakter tego wyroku, przed jego

uprawomocnieniem się nie istniała podstawa do uznania, iż ubezpieczona

podlegała ubezpieczeniom społecznym. Choć bowiem orzeczenie to, jako że

wydane w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, miało charakter ustalający

(deklaratoryjny), to jednak do czasu jego uprawomocnienia się skutkującego

ostatecznym rozstrzygnięciem sporu dotyczącego podlegania ubezpieczeniom

społecznym organ rentowy, z przyczyn od niego niezależnych, nie mógł wypłacić

na rzecz ubezpieczonej wnioskowanych przez nią świadczeń (por. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., II UK 214/02, OSNP 2004

nr 5, poz. 89).

Z art. 85 ust. 1 ustawy systemowej wynika, że jeżeli Zakład - w terminach

przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania

świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych lub świadczeń zleconych do

wypłaty na mocy odrębnych przepisów albo umów międzynarodowych - nie ustalił

prawa do świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, jest obowiązany do

wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych

określonych przepisami prawa cywilnego. Nie dotyczy to przypadku, gdy

opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem

okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności.

Przesłanką powstania obowiązku organu rentowego wypłaty odsetek jest

opóźnienie tego organu w ustaleniu prawa do świadczenia pieniężnego z

ubezpieczenia społecznego lub wypłaty tego świadczenia. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyrażono pogląd, że zawarte w art. 85 ust. 1 ustawy określenie „nie

ustalił prawa do świadczenia” oznacza zarówno niewydanie w terminie decyzji

przyznającej świadczenie, jak i wydanie decyzji odmawiającej przyznania

7

świadczenia, mimo spełnienia warunków do jego uzyskania (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 marca 2001 r., II UKN 402/00, OSNAPiUS 2002 nr 20,

poz. 501), a zatem w tym ostatnim wypadku chodzi o sytuacje, w których organ

rentowy, odmawiając przyznania świadczenia, naruszył przepisy prawa

materialnego określające przesłanki nabycia prawa do świadczenia pieniężnego z

ubezpieczenia społecznego, przy czym dla powstania obowiązku wypłaty odsetek

konieczne jest stwierdzenie naruszenia prawa przez organ rentowy prawomocnym

wyrokiem sądu zmieniającym decyzję organu rentowego i przyznającym prawo do

tego świadczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2004 r.,

II UK 485/03, OSNP 2005 nr 10, poz. 147 i z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 159/04,

OSNP 2005 nr 19, poz. 308).

W warunkach charakterystycznych dla rozpoznawanej sprawy było

niesporne, iż niewypłacenie ubezpieczonej świadczeń z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa nastąpiło w następstwie decyzji

organu rentowego z dnia 19 czerwca 2008 r., którą stwierdzono, że ubezpieczona

nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu umowy o pracę zawartej z A. W.,

prowadzącą działalność gospodarczą pod nazwą A. Decyzja ta została następnie

prawomocnie zmieniona wyrokiem Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 8 listopada 2011 r. przez stwierdzenie, że ubezpieczona od

dnia 18 stycznia 2008 r. podlegała ubezpieczeniu społecznemu w związku z

umową o pracę zawartą z A. W. Tym samym doszło do spełnienia dyspozycji art.

85 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy systemowej, tzn. organ rentowy nie ustalił w

terminie prawa ubezpieczonej do wnioskowanych przez nią świadczeń.

Przedmiotem sporu było natomiast to, czy w rozpoznawanej sprawie

odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu opóźnienia w

ustaleniu i wypłacie prawa do świadczenia pieniężnego z ubezpieczenia

społecznego jest wyłączona na podstawie art. 85 ust. 1 zdanie drugie ustawy

systemowej, który przewiduje, że obowiązek wypłaty odsetek nie dotyczy

przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest

następstwem okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności. W

związku z treścią tego przepisu należy wskazać, że po pierwsze - do skutków

opóźnienia, o którym mowa w tym przepisie, nie stosuje się odpowiednio przepisów

8

Kodeksu cywilnego, ponieważ przepisy ustawy systemowej nie odsyłają do takiego

stosowania przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących skutków opóźnienia w

spełnieniu świadczenia pieniężnego (art. 481 § 1 k.c.); po drugie - do skutków

opóźnienia w ustaleniu i wypłacie świadczenia pieniężnego tym bardziej nie stosuje

się przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących odpowiedzialności opartej na winie

sprawcy (art. 415 k.c.) oraz obowiązku naprawienia szkody wynikłej z niewykonania

lub nienależytego wykonania zobowiązania (art. 471 k.c.), nawet w drodze analogii;

po trzecie - żądanie odsetek nie jest zależne od poniesienia przez ubezpieczonego

szkody jako następstwa opóźnienia.

Nie ulega też wątpliwości, że przewidziane w art. 85 ust. 1 zdanie drugie

ustawy systemowej wyłączenie obowiązku organu rentowego wypłaty odsetek nie

jest zależne od wykazania, że organ rentowy nie ponosi winy w powstaniu

opóźnienia. Zdaniem Sądu Najwyższego, zawarte w tym przepisie określenie

„okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności” jest bardziej zbliżone

znaczeniowo do używanego w przepisach prawa określenia „przyczyn niezależnych

od organu”, co oznacza, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest obowiązany

do wypłaty odsetek nie tylko wtedy, gdy nie ponosi winy w opóźnieniu, lecz także

wtedy, gdy opóźnienie w ustaleniu i wypłacie prawa do świadczenia pieniężnego z

ubezpieczenia społecznego jest skutkiem innych przyczyn niezależnych od Zakładu.

W rozpoznawanej sprawie Sądy przyjęły, że dopiero w postępowaniu

sądowym toczącym się w związku z odwołaniem ubezpieczonej od decyzji organu

rentowego, którą stwierdzono, że nie podlega ona ubezpieczeniom społecznym od

18 stycznia 2008 r., przedstawiono takie dowody, których przeprowadzenie

umożliwiło ostateczne wyjaśnienie wątpliwości co do fikcyjnego charakteru

zatrudnienia ubezpieczonej i zmiany zaskarżonej decyzji organu rentowego.

Ustaleń tych nie mogły podważyć podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia przepisów postępowania, biorąc pod uwagę niepodlegający

kwestionowaniu fakt uchylenia pierwszego z wyroków Sądu Okręgowego

zmieniającego decyzję ZUS z 19 czerwca 2008 r. przez Sąd Apelacyjny i

przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania ze

wskazaniem na dalej istniejące wątpliwości co do rzeczywistego charakteru

zatrudnienia ubezpieczonej w spornym okresie i związanej z tym konieczności

9

przeprowadzenia stosownego postępowania dowodowego. Oznacza to bowiem,

wbrew twierdzeniom skarżącej, że w postępowaniu przed organem rentowym

ubezpieczona nie przedstawiła dowodów wystarczających do ustalenia, że w

spornym okresie podlegała ubezpieczeniom społecznym z mocy prawa. Z kolei w

tak ustalonym stanie faktycznym, wszelkie rozważania odnośnie do obowiązku

organu rentowego - w tej konkretnej sprawie - w zakresie prowadzenia

postępowania dowodowego i współdziałania w tym zakresie z ubezpieczonym,

mają walor abstrakcyjny i hipotetyczny, skoro jest niewątpliwe, że Sąd ustalił -

inaczej niż uważa wnosząca skargę – iż wszelkie dowody umożliwiające ustalenie

podlegania przez nią ubezpieczeniom społecznym zgłoszone zostały dopiero w

postępowaniu sądowym. Przy takich zaś ustaleniach Sądu nie można uznać, że

wypłacenie skarżącej zasiłków chorobowego i macierzyńskiego po terminie

wynikającym z art. 64 ust. 1 ustawy zasiłkowej było spowodowane przyczynami

zależnymi od organu rentowego, wobec czego podstawy skargi kasacyjnej w tym

zakresie należy uznać za nieusprawiedliwione.

Przyznać natomiast należy rację skarżącej, że uzasadnienie wyroku Sądu

drugiej instancji w części wykracza poza przedmiot sporu i przedmiot zaskarżenia

apelacyjnego. W sprawie nie było bowiem sporu odnośnie do wysokości podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne skarżącej, wobec czego wszelkie

dywagacje Sądu Okręgowego dotyczące wysokości tej podstawy oraz ewentualnej

możliwości jej weryfikacji z tego powodu, że była „wygórowana”, nie mieszczą się

zakresie sprawy podanej mu pod osąd. Trafność zarzutów skarżącej w tym

zakresie nie może jednak spowodować uwzględnienia skargi kasacyjnej, albowiem

pozostaje bez wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia spornej w sprawie kwestii

braku podstaw do przyznania odwołującej się prawa do odsetek od wypłaconych jej

przez organ rentowy zasiłków.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).