I CSK 1/14

Sygn. akt I CSK 1/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSA Elżbieta Fijałkowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "S." przeciwko Gminie W.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 grudnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

W pozwie z dnia 28 marca 2008 r. powódka „S.” wniosła o zobowiązanie

pozwanej Gminy W. do złożenia oświadczenia woli o treści, że jest właścicielem

wymienionych w pozwie nieruchomości stanowiących wskazane tam działki oraz

budynku przeznaczonego na cele użytkowe (pawilonu handlowego wraz z

magazynem) o powierzchni 3000 m2

, wybudowanego na tych działkach,

wymienione nieruchomości są wolne od wszelkich obciążeń powódka wybudowała

sama z własnych środków, za zezwoleniem właściwego organu nadzoru, budynek

użytkowy znajdujący się na wymienionych działkach oraz zgłosiła do dnia

31 grudnia 1996 r. roszczenie o ustanowienie użytkowania wieczystego

i nieodpłatne przeniesienie własności tego budynku. Zawarcie umowy o oddanie

gruntu w użytkowanie wieczyste oraz przeniesienie własności budynków następuje

bez przetargu i bez obowiązku wniesienia pierwszej opłaty, a w chwili zawarcia

umowy działki znajdują się we władaniu powódki. Gmina W. na podstawie art. 208

ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami oddaje w

użytkowanie wieczyste nieruchomości o łącznej powierzchni 5625 m2

wymienione

w pozwie, przenosi nieodpłatnie własność budynku przeznaczonego na cele

użytkowe (pawilonu handlowego wraz z magazynem) o powierzchni 3000 m2

wybudowanego na działkach, ustala opłatę roczną w kwocie 3% ceny

nieruchomości.

W dniu 4 grudnia 2009 r. powódka popierając żądanie główne zgłosiła

żądanie ewentualne i wniosła o zobowiązanie pozwanej Gminy W. do złożenia

oświadczenia woli, które różniło się od żądania głównego tym, że zawierało

oświadczenie, iż budynek przeznaczony na cele użytkowe o powierzchni 3000 m2

,

wybudowany na wymienionych działkach uległ zniszczeniu wskutek pożaru

mającego miejsce w dniu 30 stycznia 2008 r., co nie ma wpływu na uprawnienie

powódki do zgłoszenia roszczenia o ustanowienie użytkowania wieczystego

działek.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo i ustalił, że decyzją z 14 maja 1974 roku

na wniosek poprzednika prawnego powódki tj. „S.", wydane zostało pozwolenie na

budowę pawilonu handlowego „M." wraz z kotłownią tymczasową i stacją trafo na

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa, położonej w W. Pawilon

handlowy został wybudowany ze środków własnych poprzedniczki prawnej

3

powódki. Budowa pawilonu trwała od 10 kwietnia do 23 maja 1978 r., a w dniu

12 sierpnia 1978 r. budynek „M." o powierzchni 3000 m2

został odebrany

i przekazany do eksploatacji.

W dniu 20 listopada 1992r. powódka wystąpiła z wnioskiem o wydanie

decyzji przekazującej nieruchomości w użytkowanie wieczyste. W dniu 15 grudnia

1995 r. Zastępca Burmistrza W. poinformował powódkę, że nieruchomość nie ma

uregulowanego stanu prawnego, w związku z tym nie może być przedmiotem

użytkowania wieczystego, a sprawa będzie załatwiona po uzyskaniu przez gminę

praw do gruntu. Własność nieruchomości została uregulowana postanowieniem

Sądu Rejonowego w W. z dnia 13 sierpnia 1997 r. stwierdzającym zasiedzenie.

Burmistrz W. pismem z dnia 11 lipca 2007 r. podał do publicznej wiadomości,

że położone w W. przy ul. W. 29 grunty zostały zabudowane pawilonem

handlowym przez powódkę i mają być jej przekazane w użytkowanie wieczyste,

jako zaspokojenie roszczeń wynikających z art. 208 ust. 2 ustawy z dnia 21

sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr

102, poz. 651 ze zm., dalej u.g.n.). Pismem złożonym w Urzędzie Miejskim w dniu

4 stycznia 2008 r. powódka zwróciła się ponownie o przekazanie w użytkowanie

wieczyste działek. W dniu 30 stycznia 2008 r. w wyniku pożaru całkowitemu

zniszczeniu uległ budynek M.

Podstawą prawną roszczenia powódki był przepisu art. 208 ust. 2 u.g.n.,

zgodnie z którym spółdzielniom i ich związkom oraz Krajowej Radzie Spółdzielczej

i innym osobom prawnym, które na gruntach stanowiących własność Skarbu

Państwa lub własność gminy do dnia 5 grudnia 1990 roku wybudowały budynki

przysługuje roszczenie o ustanowienie użytkowania wieczystego gruntów oraz

o nieodpłatne przeniesienie własności znajdujących się na nich budynków.

Roszczenie to zależy od udowodnienia wybudowania budynków samodzielne

i z własnych środków przez osobę występującą z roszczeniem albo przez jej

poprzednika prawnego oraz wybudowanie ich za zezwoleniem właściwego organu

nadzoru budowlanego. Dodatkowym warunkiem jest posiadanie nieruchomości

objętych roszczeniem w dniu zgłoszenia roszczenia. Poza tym zakres roszczenia

jest ograniczony do gruntów niezbędnych do prawidłowego korzystania z budynku.

Realizacja roszczenia następuje zgodnie z art. 208 ust. 3 u.g.n. przez zawarcie

4

umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste oraz o przeniesienie własności

budynków, bez przetargu oraz bez obowiązku wniesienia pierwszej opłaty.

W przepisie art. 208 ust. 4 u.g.n. wyznaczony został termin wygaśnięcia roszczeń,

o których mowa w art. 208 ust. 2 u.g.n., będący zarazem najpóźniejszym terminem

składania wniosków uwłaszczeniowych na podstawie art. 208 ust. 2 u.g.n. Termin

ten, oznaczony na dzień 31 grudnia 1996 r., jest terminem zawitym.

Powódka złożyła wniosek o ustanowienie użytkowania wieczystego gruntu

zajętego pod budynek przed dniem 31 grudnia 1996 r. i wykazała istnienie

przesłanek wymienionego przepisu. Roszczenie określone w art. 208 ust. 2 u.g.n.

o ustanowienie użytkowania wieczystego gruntów oraz o nieodpłatne przeniesienie

własności znajdujących się na nich budynków jest roszczeniem majątkowym.

Termin przedawnienia wymienionego roszczenia jest 10- letni. Zgodnie

z dyspozycją art. 120 k.c. roszczenie powódki stało się wymagalne w dniu

7 grudnia 1995 r., tj. w następnym po złożeniu wniosku o ustanowienie

użytkowania wieczystego nieruchomości przez powódkę. Ostatecznie jednak Sąd

przyjął, że istotne znaczenie dla początku biegu przedawnienia miał dzień

1 stycznia 1998 r., a więc dzień wejścia w życie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami. Ustawa ta nie wprowadzała nowego uprawnienia

dla spółdzielni, jednak przepis art. 208 ust. 2 u.g.n. wyznaczał graniczny termin

zgłaszania roszczeń na dzień 31 grudnia 1996 r. Wobec tego to wejście w życie

ustawy powinno decydować o początku biegu przedawnienia. Pozwana podniosła

zarzut przedawnienia, a Sąd, uznając zarzut za skuteczny, oddalił powództwo

w całości. Rację przyznał jednak powódce, że dla skuteczności roszczenia z art.

208 ust. 2 u.g.n. nie ma znaczenia spalenie budynku w dniu 30 stycznia 2008 r.,

gdyż istniał on w dniu zgłoszenia roszczenia.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki. Stwierdził, że Sąd Okręgowy

przyjmując, iż roszczenie majątkowe przedawniło się z dniem 2 stycznia 2008 r.,

nie wziął pod uwagę oświadczenia Burmistrza W. Pismem z dnia 11 lipca 2007 r.

Burmistrz podał do publicznej wiadomości, że działki zabudowane przez powódkę

pawilonem handlowym mają być jej przekazane w użytkowanie wieczyste jako

zaspokojenie roszczeń z art. 208 ust. 2 u.g.n. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

oświadczenie to było uznaniem roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c.,

5

które przerwało bieg przedawnienia. Powództwo było niezasadne jednak z innej

przyczyny. Sąd Apelacyjny uznał mianowicie, że roszczenie o oddanie gruntu

w użytkowanie wieczyste powinno być realizowane tylko w związku z zasadniczym

roszczeniem wynikającym z tego przepisu, tj. roszczeniem o przeniesienie

własności budynku. Za taką interpretacją przemawia, w jego ocenie, treść art. 208

ust. 1 u.g.n. Intencją ustawodawcy w odniesieniu do podmiotów wymienionych

w art. 208 ust. 2 u.g.n. była regulacja stanów prawnych, poprzez uwłaszczenie

jedynie nieruchomości zabudowanych. Fakt istnienia budynku na dzień 5 grudnia

1990 r. miałby znaczenie dla zasadności roszczenia, gdyby na dzień wyrokowania

budynek w dalszym ciągu istniał. Wobec spalenia budynku (nieruchomość

pozostaje niezabudowana) roszczenie powódki jest nieusprawiedliwione.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego

przepisu art. 208 ust. 2 w zw. z art. 207 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2000 r. nr 102, poz. 651) poprzez

błędną wykładnię i ustalenie, że warunkiem skuteczności roszczenia o oddanie

gruntu w użytkowanie wieczyste jest istnienie budynku wybudowanego

w warunkach dyspozycji wymienionego przepisu w dacie rozstrzygania przez Sąd;

użyte pojęcie „niezbędności gruntu" odnosi się do zdarzeń zaistniałych po dniu

zgłoszenia roszczenia podmiotowi zobowiązanemu do ustanowienia prawa;

roszczenie o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste może być realizowane tylko

z zasadniczym roszczeniem o przeniesienie własności budynku oraz przepisu 384

k.p.c. poprzez orzeczenie wbrew zasadzie reformationis in peius, na niekorzyść

strony wnoszącej apelację.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W rozpoznawanej sprawie powstał problem, czy za prawidłową można

uznać wykładnię przepisu art. 208 ust. 2 w zw. z art. 207 ust. 1 i 2 u.g.n.

przyjmującą, że realizacja roszczenia o ustanowienie użytkowania wieczystego

gruntu, w okolicznościach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia,

możliwa jest tylko łącznie z nieodpłatnym przeniesieniem własności budynków.

6

Według utrwalonych w orzecznictwie zasad interpretacji przepisów prawa,

podstawowe znaczenie ma wykładnia językowa, a dopiero wtedy, gdy ta zawodzi,

prowadząc do wyników nie dających się pogodzić z racjonalnym działaniem

ustawodawcy i celem, jaki ma realizować dana norma, sięga się do dyrektyw

wykładni systemowej i funkcjonalnej. Stanowisko takie znajduje potwierdzenie

w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz Trybunału Konstytucyjnego (por.

w szczególności wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1992 r. III CRN

50/92, OSNCP 1993, z. 10, poz. 181; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia

1998 r. III CZP 47/98 oraz orzecz. Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja

1986 r. U 1/86 i z dnia 5 listopada 1986 r. U 5/86). Z orzeczeń tych wynika, że w

drodze "wykładni nie można uzupełniać ustawodawcy", a podstawy do ustalania

praw i obowiązków powinny wprost wynikać z ustawy.

Tekst przepisu prawnego powinien być tak rozumiany, jak wskazują na to

reguły składniowe oraz normy znaczeniowe danego języka, natomiast zadaniem

ustawodawcy powinno być dochowanie jak najdalej idącej staranności i dbałości

o to, by jego wola znalazła właściwe odzwierciedlenie w adekwatnym do niej

brzmieniu tekstu aktu prawnego. Dokonywana następnie przez sądy wykładnia

prawa, jako element jego stosowania, nie może przeradzać się w tworzenie

pożądanego, a niekiedy nawet wręcz społecznie oczekiwanego, stanu prawnego

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2001 r. III CZP 29/01).

Przepis art. 208 ust. 2-4 u.g.n. stanowi element procesu regulowania przez

ustawodawcę przekształceń stanu prawnego gruntów wchodzących dawniej

w skład tzw. funduszu jednolitej własności państwowej, zapoczątkowanego

oddzieleniem mienia Skarbu Państwa od mienia innych państwowych osób

prawnych oraz wprowadzeniem instytucji mienia komunalnego i komunalizacją

znacznej części majątku państwowego. Jest on odpowiednikiem przepisów art. 88a

ust. 2-4 u.g.g. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 10 czerwca 1994 r. zmieniającą

ustawę o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz niektóre inne

ustawy (Dz. U. Nr 84, poz. 384). Taki model uwłaszczenia dotyczył wszelkich

spółdzielni i ich związków, a także innych osób prawnych, które w dniu 5 grudnia

1990 r. nie były użytkownikami gruntów, więc nie mogły skorzystać z możliwości

7

uwłaszczenia na podstawie art. 204 u.g.n. Ratio legis art. 208 ust. 2-4 u.g.n. jest

oczywiste, przepis ten dotyczył jedynie nieruchomości zabudowanych.

Z jego językowej wykładni wynika, że roszczenie wygasa tylko w sytuacji,

w której uprawniony nie złożył wniosku o zawarcie umowy i przeniesienie

własności budynku; jakiekolwiek inne zmiany, w szczególności w odniesieniu do

stanu budynku, które zaistniały po zgłoszeniu wniosku właścicielowi nieruchomości,

nie powinny mieć żadnego znaczenia dla istnienia roszczenia uprawnionego.

Według ustaleń Sądu Apelacyjnego w dacie zgłoszenia pozwanemu roszczenia

skarżąca spełniła wszystkie wymagania przewidziane wymienioną normą, tj. za

zezwoleniem właściwego organu nadzoru budowlanego dokonała zabudowy

gruntu, o jakim mowa w tym przepisie, a w dniu skierowania do pozwanego

wniosku, złożonego w terminie określonym ust. 4 art. 208 u.g.n., była posiadaczem

nieruchomości w rozumieniu art. 207 u.g.n.

Nie można jednak nie dostrzegać problemu w realizacji roszczenia

wynikającego z art. 208 ust 2 u.g.n., który ogranicza roszczenie posiadacza do

gruntów niezbędnych do prawidłowego korzystania z budynku, co prima facie

może uzasadniać stanowisko Sądu Apelacyjnego, że o zasadności roszczenia

decydować będzie wyłącznie istnienie i wielkość budynku w dacie realizacji

roszczenia.

Stanowisko to jednak trudno obronić, gdyż roszczenie posiadacza

musiałoby być rozważane w oderwaniu od stanu z dnia 5 grudnia 1990 r. i chwili

złożenia wniosku, a w konsekwencji o jego istnieniu decydowałyby przesłanki

niezawarte w dyspozycji przepisu art. 208 ust 2 i 4 u.g.n.. Istnienie roszczenia

stałoby się uzależnione od zdarzeń, nawet przypadkowych, na które posiadacz nie

miał żadnego wpływu. Taki kierunek rozumowania pozwalałaby również uzasadnić

roszczenie posiadacza, gdyby po złożeniu wniosku nastąpiła rozbudowa budynku,

gdyż te większe grunty stałyby się niezbędne, według treści przepisu, do

prawidłowego korzystania z budynku. Możliwość wyprowadzenia tak odmiennych

wniosków co do istnienia roszczenia, przy przyjęciu za prawnie relewantne

istnienie budynku w dacie realizacji roszczenia, jest nie do pogodzenia

z domniemaną zasadą racjonalności ustawodawcy.

8

Ustawa wprowadziła dwa terminy: pierwszy dzień 5 grudnia 1990 r. który był

końcowym dla oceny, czy roszczenie w ogóle powstało i drugi dzień 31 grudnia

1996 r. - zawity termin do zgłaszania wniosków o realizację roszczenia. Zgłoszenie

wniosku przez uprawnionego skorelowane zostało z obowiązkiem pozwanego

zawarcia umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste i nieodpłatne

przeniesienie własności budynku. Treść przepisu wskazuje, że liczył się stan

istniejący w dacie zgłoszenia wniosku, o czym świadczy zastrzeżenie o obowiązku

posiadania nieruchomości na dzień zgłoszenia wniosku. Ustawa nie wprowadziła

innych wymagań, w szczególności warunku uzależniającego realizację roszczenia

od istnienia budynku w takim stanie, w jakim był na dzień zgłoszenia wniosku.

Porównywanie przez Sąd Apelacyjny zakresu norm przepisu art. 208 ust. 1

i 208 ust. 2 u.g.n. celem uzasadnienia tezy, że tylko w odniesieniu do gruntu

zabudowanego w chwili realizacji roszczenia przepis ust. 2 art. 208 u.g.n. znajduje

zastosowanie, jest pozbawione racji, gdyż są to dwie odrębne regulacje

uwłaszczenia podmiotów uprawnionych, dotyczące różnego zakresu

podmiotowego oraz różnych przesłanek powstania roszczenia.

Fakt, że umowa o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste musi być

zawarta w formie aktu notarialnego, a wpis prawa użytkowania wieczystego ma

charakter konstytutywny, do czego odwoływał się Sąd Apelacyjny uzasadniając

swoje stanowisko, nie ma żadnego znaczenia dla zasadności roszczenia.

„Akcesoryjność" prawa własności budynków w stosunku do użytkowania

wieczystego (art. 235 § 2 k.c.) oznacza co do zasady, prawo do samodzielnego

dochodzenia roszczenia o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste,

w oderwaniu od roszczenia o przeniesienie własności budynku. Zniszczenie, czy

unicestwienie budynku nie jest zatem prawnie doniosłą przeszkodą w zawarciu

umowy. Skarżąca spełniła wszystkie warunki ustawowe i tylko na skutek leżących

po stronie pozwanego okoliczności nie doszło do zawarcia umowy o oddanie

gruntu w użytkowanie wieczyste przed spaleniem budynku. Do tego momentu była

ona posiadaczem nieruchomości, a w budynku który był pawilonem handlowym do

30 stycznia 2008 r., prowadziła działalność gospodarczą. Odmowa realizacji

roszczenia nie jest zatem uzasadniona.

9

Przyjąć zatem należy, że na istnienie roszczenia o ustanowienie

wieczystego użytkowania gruntów oraz o nieodpłatne przeniesienie

własności budynków, którego skuteczność nabycia oceniana jest na dzień

złożenia wniosku, nie miały wpływu zdarzenia prowadzące do uszkodzenia

lub eliminacji wzniesionego na tym gruncie budynku, które wystąpiły po

złożeniu wniosku. Inna interpretacja przepisu art. 208 ust. 2-4 u.g.n.

prowadziłaby do odmiennej oceny nabytych roszczeń, różnicowała sytuację

uprawnionych, którą kształtowałyby zdarzenia przypadkowe, niezależne od

stron.

Roszczenie, którego kształt w odniesieniu do wielkości gruntu

ograniczony został przez ustawodawcę do niezbędnego do prawidłowego

korzystania z budynku, istniejącego w dacie złożenia wniosku, nie może być

dochodzone bez określenia jego stanu. Wprawdzie z ustaleń wynika,

że budynek nie istnieje, ale nie jest wyjaśnione jaka jest sytuacja prawna

związana z potrzebą jego odbudowy i kontynuowania działalności

gospodarczej, do której odwołuje się skarżąca.

Zgodnie z art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. prawo budowlane

(jednolity tekst Dz. U. z 2013 r. poz. 1409) budynek to taki obiekt

budowlany, który jest trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni

za pomocą przegród budowlanych oraz posiada fundamenty i dach.

Przyjęcie, że ustawodawca sformułowaną w wymienionej ustawie definicją

legalną posługuje się również w przepisie art. 208 ust. 2 u.g.n. oznacza

konieczność ustalenia wielkości budynku, którego odbudowy zamierza

podjąć się skarżąca. Od tego bowiem zależy ocena „niezbędności gruntu do

korzystania z budynku". Sposób korzystania z gruntu oddanego

w użytkowanie wieczyste powinien być określony w umowie (art. 239

k.c.). Wobec rato legis art. 208 ust. 2 u.g.n. uwłaszczającego grunty zabudowane

realizacja roszczenia w razie zniszczenia budynku powinna być powiązana z

odpowiednim zastosowaniem przepisu art. 239 § 2 k.c.

10

W okolicznościach rozstrzyganej sprawy nie można mówić w ogóle

o naruszeniu przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 384 k.p.c., gdyż nie nastąpiło

uchylenie ani też zmiana wyroku na niekorzyść skarżącej. Przyjęcie przez Sąd

drugiej instancji innej przyczyny niezasadności powództwa, którą Sąd I instancji

uznał za niemającą znaczenia, nie spowodowało niekorzystnego rozstrzygnięcia na

skutek wywiedzionej apelacji.

Wobec tego na podstawie art. 39815

k.p.c., a co do kosztów postępowania - art.

108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.