IV KK 172/14

Sygn. akt IV KK 172/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący)

SSN Dorota Rysińska (sprawozdawca)

SSA del. do SN Krzysztof Eichstaedt

Protokolant Jolanta Grabowska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Zbigniewa Siejbika

w sprawie G. K.

skazanego z art. 177 § 1 kk w zw. z art. 178 § 1 kk, art. 178a § 1 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 23 października 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w T.

z dnia 6 marca 2014 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w B.

z dnia 14 listopada 2013 r.,

uchyla wyrok w zaskarżonej części co do punktu I. 1.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy w B. uznał oskarżonego

G. K. za winnego tego, że:

I. w dniu 4 czerwca 2013 r. w miejscowości G., umyślnie naruszył zasady

2

bezpieczeństwa w ruchu lądowym w ten sposób, że prowadząc samochód

osobowy marki Seat Ibiza o numerze rejestracyjnym […] w stanie nietrzeźwości,

przy stwierdzonej zawartości 0,42 oraz 0,43 mg/1 alkoholu w wydychanym

powietrzu, pokonując łuk drogi wprawo nie dochował szczególnej ostrożności i nie

dostosował prędkości do panujących warunków drogowych, w wyniku czego utracił

panowanie nad kierowanym pojazdem a następnie wjechał do przydrożnego rowu

usytuowanego po lewej stronie drogi, uderzając w rosnące tam drzewo, w

następstwie czego pasażerka tego pojazdu P. Z. doznała obrażeń ciała w postaci

urazu głowy, stłuczenia mózgu w zakresie prawego płata czołowego,

wieloodłamowego złamania kości czołowej, złamania ściany górnej i przyśrodkowej

oczodołu prawego oraz rany tłuczonej okolicy prawego łuku brwiowego, które

spowodowały naruszenie czynności narządów ciała na czas przekraczający dni

siedem,

i za czyn ten, zakwalifikowany na podstawie art. 177 § 1 k.k. w zw. z art. 178 § 1

k.k. skazał go na karę roku pozbawienia wolności;

II. w dniu 4 czerwca 2013 r. w miejscowości B. i miejscowości G., kierował w ruchu

lądowym samochodem osobowym marki Seat Ibiza o numerze rejestracyjnym […],

będąc w stanie nietrzeźwości, przy stwierdzonej zawartości 0,42 oraz 0,43 mg/l

alkoholu w wydychanym powietrzu,

i za to przestępstwo skazał go, na mocy art. 178a § 1 k.k., karę 6 miesięcy

pozbawienia wolności.

Na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. Sąd Rejonowy orzekł wobec G. K.

karę łączną roku pozbawienia wolności, której wykonanie, na mocy art. 69 § 1 i

2 k.k. i art. 70 § 2 k.k. warunkowo zawiesił na okres próby 3 lat, oddając

oskarżonego w okresie próby, na podstawie art. 73 § 2 k.k., pod dozór kuratora

sądowego.

Na mocy art. 42 § 2 k.k. Sąd Rejonowy orzekł wobec oskarżonego zakaz

prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 2 lat z wyłączeniem

kat. „T”, z jednoczesnym zaliczeniem okresu faktycznego zatrzymania prawa

jazdy od dnia 4.06.2013 r. Orzekł ponadto o kosztach sądowych.

Powyższy wyrok w zakresie orzeczenia o karze zaskarżyli prokurator

oraz obrońca oskarżonego.

3

Prokurator zarzucił wyrokowi obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art.

42 § 2 k.k. poprzez nieorzeczenie za jedno z przypisanych oskarżonemu

przestępstw obligatoryjnego środka karnego zakazu prowadzenia pojazdów

mechanicznych, a nadto rażącą niewspółmiemość kary pozbawienia wolności

wymierzonej oskarżonemu za przestępstwo z art. 177 § 1 k.k. w zw. z art. 178 § 1

k.k. i wobec tego wniósł o uchylenie wyroku i skierowanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Obrońca podniósł zarzuty obrazy art. 53 k.k. i art. 86 k.k. oraz wymierzenia

kar jednostkowych i kary łącznej pozbawienia wolności oraz zakazu prowadzenia

pojazdów mechanicznych – w wymiarze niewspółmiernie surowym i domagał się

zmiany zaskarżonego wyroku i wymierzenia oskarżonemu łagodniejszych kar

jednostkowych.

Wyrokiem z dnia 6 marca 2014 roku Sąd Okręgowy w T.

I. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

1. uchylił ustęp V wyroku Sądu I instancji, zawierający orzeczenie o dozorze

kuratora na podstawie art. 72 § 3 k.k.,

2. orzeczony w ustępie VI środek kamy odniósł do czynu przypisanego w ustępie I,

3. na mocy art. 42 § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonego środek kamy zakazu

prowadzenia pojazdów mechanicznych z wyjątkiem pojazdów kategorii „T” na

okres roku, odnosząc to rozstrzygnięcie do czynu przypisanego w ust. II,

4. na mocy art. 90 § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonego łączny środek kamy zakazu

prowadzenia wszelkich pojazdów z wyjątkiem pojazdów kategorii „T” na okres 2 lat,

5. zaliczenie okresu zatrzymania prawa jazdy z ust. VI odniósł do orzeczonego w

pkt 4 niniejszego wyroku łącznego środka karnego;

II. w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył kasacją, wniesioną na

niekorzyść G. K., Prokurator Generalny. Skarżąc ten wyrok w zakresie orzeczenia

o karze zarzucił mu „rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie

prawa karnego procesowego – art. 440 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1 k.p.k.,

polegające na przekroczeniu granic środka odwoławczego i reformatoryjnym

orzeczeniu co do środka probacyjnego w postaci dozoru kuratora sądowego,

poprzez jego uchylenie, co nastąpiło w konsekwencji z rażącą obrazą przepisu

4

prawa materialnego w postaci art. 73 § 2 k.k. stanowiącego obligatoryjną podstawę

orzeczenia rzeczonego środka probacyjnego z uwagi na fakt, iż oskarżony

korzystał w trakcie postępowania ze statusu młodocianego sprawcy przestępstwa

umyślnego w rozumieniu art. 115 § 10 k.p.k.” Na podstawie tak sformułowanego

zarzutu Prokurator Generalny wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

poprzez jego uchylenie w pkt. I ust. 1.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługuje na uwzględnienie, jako że zaskarżone nią rozstrzygnięcie

Sądu Okręgowego, uchylające orzeczenie Sądu I instancji, którym poddano G. K.

dozorowi kuratora sądowego w okresie próby warunkowego zawieszenia

wykonania wymierzonej mu kary łącznej pozbawienia wolności, w rażący sposób

narusza przepis art. 73 § 2 k.k. Unormowanie to stanowi wprost, że dozór jest

obowiązkowy wobec młodocianego sprawcy przestępstwa umyślnego, wystąpienie

zaś w realiach sprawy obu wymienionych przesłanek było niesporne. G. K. urodził

się w dniu 29 listopada 1994 r., przypisanych mu przestępstw dopuścił się w dniu 4

czerwca 2013 r., a Sąd I instancji wyrokował w jego sprawie w dniu 14 listopada

2013 r. Oznacza to, że w datach tych oskarżony liczył sobie lat 18 (w czasie

orzekania przez Sąd odwoławczy miał 19 lat), a więc w myśl unormowania art. 115

§ 10 był sprawcą młodocianym. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że drugie z

przypisanych mu przestępstw, zakwalifikowane z art. 178a § 1 k.k., ma charakter

umyślny. Obligatoryjny charakter orzeczenia przewidzianego w art. 73 § 2 k.k. – do

jakiego to rygoru dostosował się Sąd I instancji – nie zezwalał zatem Sądowi

odwoławczemu na podjęcie rozstrzygnięcia o uchyleniu orzeczenia o

zastosowaniu wobec oskarżonego dozoru kuratora, bez narażenia się na

całkowicie słuszny zarzut rażącego uchybienia wymienionemu przepisowi prawa

materialnego. Bez wątpienia, zaskarżenie apelacjami wyroku Sądu I instancji w

zakresie orzeczenia o karze uprawniało (i obligowało) Sąd odwoławczy, zgodnie z

treścią art. 447 § 2 k.p.k., do przeprowadzenia kontroli całości rozstrzygnięcia o

karze i środkach karnych; w tak zakreślonych ramach mieściło się również

dokonanie instancyjnej kontroli orzeczenia o poddaniu oskarżonego dozorowi

kuratora, choć przeciwko temu orzeczeniu nie skonkretyzowano żadnego zarzutu

apelacyjnego. W realiach sprawy nie znajduje więc dostatecznego

5

odzwierciedlenia doszukiwanie się przez autora kasacji uchybienia przez Sąd

Okręgowy także przepisom art. 440 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1 k.p.k. – tym bardziej,

że stanowisko tego Sądu żadną miarą nie wskazuje, by uchylenie orzeczenia

wydanego na podstawie art. 73 § 2 k.k. podyktowane było stwierdzeniem rażącej

niesprawiedliwości tego orzeczenia.

Z motywów uzasadnienia zaskarżonego kasacją wyroku wyraźnie wynika, że

pierwotnym źródłem stwierdzonego naruszenia prawa materialnego było

przeoczenie przez Sąd Okręgowy umyślnego charakteru drugiego z przypisanych

G. K. występków, za który orzeczono karę pozbawienia wolności, objętą następnie

węzłem kary łącznej, której wykonanie warunkowo zawieszono. Sąd odwoławczy

nie miał wątpliwości co do tego, że w takiej sytuacji orzeczenie dozoru wobec

sprawcy młodocianego jest obligatoryjne. W wywodzie swym zawarł natomiast

refleksje, prezentowane na tle oceny kryminologicznej sylwetki oskarżonego,

dotyczące sensowności zawartego w art. 73 § 2 k.k. rozwiązania ustawowego –

stanowiącego omawiany nakaz bez względu na okoliczności konkretnego

przypadku oraz realną potrzebę stosowania środka szeroko rozumianej reakcji

karnej, a przy tym podał w wątpliwość zgodność wymienionego przepisu z

unormowaniami art. 31 ust. 3 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP „w zakresie, w

jakim sankcjonuje on pozycję sądu jako automatu judykacyjnego, pozbawionego

możliwości merytorycznej oceny zastosowania wobec danego podmiotu” tego

środka w konkretnych okolicznościach.

Oceniając powyższe stanowisko stwierdzić trzeba, że uwagi Sądu

Okręgowego mogą być traktowane jedynie w kategoriach postulatu de lege

ferenda i w żadnym razie nie mogą mieć wpływu na ocenę słuszności zapadłego

orzeczenia z punktu widzenia obowiązującego prawa. O ile natomiast Sąd

Okręgowy dostrzegł wątpliwość co do zgodności z Konstytucją przepisu art. 73 § 2

k.k., to oczywiste jest, że przed podjęciem rozstrzygnięcia uchybiającego treści

tego przepisu, powinien był najpierw wszcząć odpowiednią procedurę zmierzającą

do wyjaśnienia tych wątpliwości przez Trybunał Konstytucyjny, jako jedyny organ w

tej kwestii kompetentny.

W nawiązaniu do treści kolejnych uwag prezentowanych w motywach

zaskarżonego wyroku wypada natomiast zaakcentować, że obligatoryjne

6

stosowanie dozoru wobec młodocianego sprawcy przestępstwa umyślnego

podyktowane jest przyjętym przez ustawodawcę założeniem, iż w takiej sytuacji

zawsze niezbędne jest podjęcie wzmożonej kontroli nad zachowaniem

młodocianego w okresie próby, przy czym kontrola ta ma służyć nie tylko – co

podkreśla Sąd odwoławczy – readaptacji społecznej sprawcy (której potrzeby w

sprawie nie dostrzegł), ale również bieżącemu nadzorowaniu przestrzegania przez

niego porządku prawnego oraz, co równie istotne, udzielaniu mu pomocy w

sprawach życiowych i pokonywaniu ewentualnych trudności, które mogą

przeciwdziałać utrwaleniu właściwej postawy życiowej. Z pola widzenia Sądu

zniknęła ta zasadnicza okoliczność, że omawiany przepis odnosi się do ludzi

młodych, najczęściej nie do końca ukształtowanych, podatnych na wpływy

zewnętrzne, niemających jeszcze umiejętności radzenia sobie z problemami

życiowymi – choćby i nie wykazywali dotąd postaw aspołecznych a ich środowisko

nie było dysfunkcjonalne; stanowi on zatem konkretne uzupełnienie dyrektywy

wymiaru kary (art. 54 § 1 k.k.), wskazującej sądowi na potrzebę kierowania się

przede wszystkim tym, aby sprawcę młodocianego wychować. Potrzeba

oddziaływania wychowawczego przez kuratora w czasie poddania tego sprawcy

próbie zachodzi więc w każdym przypadku popełnienia przez niego przestępstwa

umyślnego, niezależnie od incydentalnego charakteru popełnionego przestępstwa.

Do przyjętego rozwiązania ustawowego przystają zresztą i okoliczności

sprawy, niedostrzeżone bądź niedocenione przez Sąd Okręgowy. Z pewnością

Sąd zbagatelizował, że będącego przedmiotem osądu przestępstwa dopuścił się

sprawca wówczas zaledwie 18-letni, który w godzinach popołudniowych (około

godz. 15.00), po zakończeniu akcji Ochotniczej Straży Pożarnej, spożywał wódkę

w ilości, która jeszcze późnym wieczorem (przed godziną 23.00) wywołała u niego

poziom stężenia alkoholu w wydychanym powietrzu w rozmiarze 0,42-0,43 mg/l.

Nie docenił też Sąd lekkomyślności oskarżonego, która ostatecznie doprowadziła

do spowodowania wypadku drogowego, jak również opisywanej przez siebie

sytuacji rodzinnej i życiowej młodocianego, który funkcjonuje w niepełnej rodzinie

(ojciec zmarł) i musi radzić sobie z pomocą matce w utrzymaniu gospodarstwa.

Zaprzeczenie, przy uwzględnieniu powyższego, funkcji i celowi unormowania art.

73 § 2 k.k., nakazującego sądowi stosowanie względem młodocianego dozoru w

7

okresie probacji nie znajduje zatem żadnego uzasadnienia, także w realiach

sprawy. Przeciwnie, okoliczności te dobitnie potwierdzają nie tylko rażący

charakter uchybienia wymienionemu przepisowi prawa materialnego, ale świadczą

również o istotnym wpływie tego uchybienia na treść zaskarżonego

rozstrzygnięcia. Nie trzeba szerzej przekonywać, że orzeczenie to, z jednej strony,

w bezpodstawny sposób zmniejszyło zakres stosowanej wobec oskarżonego

represji karnej, z drugiej zaś, mogło przynieść dla niego niekorzystne, z punktu

widzenia omawianej funkcji przepisu art. 73 § 2 k.k., konsekwencje.

Z tych zatem powodów Sąd Najwyższy uwzględnił przedłożony w kasacji

wniosek i uchylił wyrok Sądu Okręgowego w zaskarżonej co do pkt. I. 1. części –

zawierającej rozstrzygnięcie o uchyleniu opartego na podstawie art. 73 § 2 k.k.

orzeczenia Sądu Rejonowego – co nie wymagało już wydawania przez Sąd

kasacyjny żadnego rozstrzygnięcia następczego.