II CSK 171/14

Sygn. akt II CSK 171/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Barbara Trębska

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości A. – B.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej

z siedzibą w P.

przeciwko Gminie D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 listopada 2013 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. oddala wniosek strony powodowej o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2012 r. Sąd Okręgowy w Ł. oddalił powództwo

Syndyka masy upadłości A.-B. sp. z o.o. w upadłości w P. przeciwko Gminie D. o

zapłatę 883.446,96 zł.

Ustalił, że 2 sierpnia 2006 r. strony zawarły umowę o roboty budowlane,

której przedmiotem było wybudowanie przez „A. – B." sali sportowo - widowiskowej

przy szkole w D., zgodnie z projektem budowlanym, złożoną przez wykonawcę

ofertą oraz kosztorysem ofertowym. Strony uzgodniły, że w przypadku wystąpienia

konieczności wykonania prac dodatkowych nie objętych kosztorysem ofertowym

oraz specyfikacją techniczną, wykonawcy nie wolno ich realizować bez uzyskania

dodatkowego zamówienia na podstawie odrębnej umowy. Strony zastrzegły w

umowie prawo naliczania przez zamawiającego kar umownych za nieterminowe lub

nienależyte wykonanie przedmiotu umowy, a wykonawca wyraził zgodę na

potrącenie z faktur należności z tytułu kar umownych, natomiast zamawiający

zastrzegł sobie prawo dochodzenia odszkodowania uzupełniającego do wysokości

rzeczywiście poniesionej szkody. Strony ustaliły, że wykonawca wniesie

zabezpieczenie należytego wykonania umowy w kwocie 180.879,88 zł w formie

gwarancji bankowej, które w przypadku nienależytego wykonania umowy stanie się

własnością zamawiającego i będzie wykorzystane do zgodnego z umową

wykonania robót i pokrycia roszczeń z tytułu rękojmi i gwarancji jakości za

wykonane roboty. Strony ustaliły wynagrodzenie ryczałtowe za wykonanie całego

przedmiotu umowy w wysokości 3.617.597,69 zł, przy czym zaplata miała

następować na podstawie faktur częściowych. Wszelkie zmiany umowy wymagały

formy pisemnej zastrzeżonej pod rygorem nieważności. Umowa przewidywała

prawo odstąpienia od niej w określonych sytuacjach. Odstąpienie od umowy

powinno nastąpić w formie pisemnej pod rygorem nieważności i zawierać

uzasadnienie. W trakcie realizacji budowy dochodziło do rozbieżności między

inwestorem i wykonawcą na tle sposobu wykonania niektórych prac oraz zakresu

robót koniecznych, a nie przewidzianych w umowie oraz jakości użytych materiałów.

Dnia 13 sierpnia 2007 r. do Urzędu Gminy w D. wpłynęło pismo wykonawcy

3

zawierające oświadczenie o odstąpieniu od umowy zawartej 2 sierpnia 2006 r., z

powołaniem się na naruszenie przez zamawiającego jej postanowień i

spowodowanie przez to utraty zasadniczych korzyści wynikających z umowy przez

wykonawcę. Mimo złożonego oświadczenia, wykonawca kontynuował prace przy

budowie aż do 20 września 2007 r. Dnia 17 sierpnia 2007 r. Gmina wystosowała

pismo do wykonawcy, uznając, że dokonane przez niego odstąpienie od umowy

jest bezpodstawne i nieskuteczne i wezwała do kontynuowania prac objętych

umową z zastrzeżeniem możliwości odstąpienia do umowy przez inwestora w

przypadku niezastosowania się do tego wezwania. Następnie, dnia 13 września

2007 r., Gmina złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy z 2 sierpnia 2006 r. w

części nie objętej protokołami odbiorów częściowych, powołując się na

zaprzestanie realizacji przez wykonawcę dalszych prac przy budowie mimo

wcześniejszego wezwania. Wykonawca zaprzestał prowadzenia dalszych prac

dopiero po 20 września 2007 r. Mimo podejmowanych prób ponownego ich

podjęcia, strony nie doszły do porozumienia. Przedmiotem sporu były przede

wszystkim kwestie zapłaty za roboty dodatkowe, na które nie zostały zawarte

umowy oraz przedłużenia terminu zakończenia prac. Wartość brutto robót

ogólnobudowlanych wraz z kosztem pracy sprzętu wykonanych przez „A. – B.", w

ramach umowy łączącej strony, wynosi 2.381.327,54 zł bez uwzględnienia kosztów

zakupu przez wykonawcę blachy trapezowej na pokrycie dachu oraz kosztów

niezbędnych do usunięcia wad wykonawczych. Poniesiony przez wykonawcę koszt

zakupu blachy trapezowej położonej na dachu hali sportowo-widowiskowej, zamiast

przewidzianej w pierwotnym projekcie blachy fałdowej wynosi 47.593,29 zł. Koszt

usunięcia wad robót wykonanych przez „A. – B." wynosi 112.993,26 zł. Wartość

pracy rusztowań faktycznie wykonanych przez „A. – B." na wysokość powyżej 4

metrów wyniosła 24.833,66 zł. Gmina zapłaciła wykonawcy za wykonane prace

łącznie 2.521.469,95 zł, odmawiając zapłaty dwóch ostatnich faktur: na kwotę

370.610,45 zł obejmującą roboty podstawowe oraz na kwotę 332.113,04 zł

obejmującą prace dodatkowe według wyceny wykonawcy. Dnia 1 października

2007 r. Gmina D. otrzymała od Banku P. kwotę 180.879,88 zł tytułem kary umownej

z gwarancji udzielonej przez ten bank na zabezpieczenie należytego wykonania

umowy.

4

W postępowaniu upadłościowym Spółki „A. – B." Gmina D. zgłosiła w

postępowaniu upadłościowym wierzytelność pieniężną, na którą składały się: kwota

361.759,77 zł tytułem zapłaty kary umownej z umowy z 2 sierpnia 2006 r.,

100.170,29 zł tytułem odsetek ustawowych od tej kary umownej, 31.491,54 zł

tytułem kosztów procesu, którego przedmiotem było dochodzenie powyższych

należności. Dnia 22 sierpnia 2011 r. Gmina złożyła kolejne pismo zawierające

zgłoszenie wierzytelności pieniężnej w kwocie 589.730,23 zł z tytułu

odszkodowania za nienależyte wykonanie umowy. Wraz z tym drugim zgłoszeniem,

Gmina złożyła pisemne oświadczenie o potrąceniu wierzytelności w kwocie

180.879,89 zł z tytułu części kary umownej niezapłaconej przez „A. – B.",

w wysokości 589.730,23 zł z tytułu odszkodowania za nienależyte wykonanie

łączącej strony umowy, z wierzytelnością upadłego. Żadna z wierzytelności

pozwanego nie została uznana.

Sąd pierwszej instancji uznał, że zarówno oświadczenie o odstąpieniu od

umowy złożone w przez „A. – B.", jak i Gminę są pozbawione podstaw. W jego

ocenie, doszło faktycznie do rozwiązania umowy łączącej strony w zakresie tych

prac, które nie zostały wykonane przez „A. – B.", na skutek obustronnego

odstąpienia od niej. Wobec tego należy uznać, że skutek ten nastąpił z przyczyn,

za które odpowiadają obie strony umowy. Przyczyną tą jest uznanie przez każdą

z nich złożonego przez siebie oświadczenia o odstąpieniu od umowy za skuteczne.

W tej sytuacji uznał, że do wzajemnych rozliczeń między stronami zastosowanie

ma art. 494 k.c. Kwota należna powodowi to 2.340.761,23 zł, czyli mniej niż

faktycznie zapłacił zamawiający w trakcie wykonywania prac, a zatem żądanie

zasądzenia kwoty 702.723,49 zł podlega oddaleniu jako bezzasadne. Z uwagi na

rozwiązanie umowy z przyczyn leżących po obu stronach zamawiającemu

nie należy się kara umowna. Podobnie pobranie przez Gminę kwoty 180.879,88 zł

z gwarancji bankowej nie było zasadne. Wskazał jednak, że powód nie może

dochodzić zwrotu tej kwoty w oparciu o przepisy o nienależnym świadczeniu.

Wyrokiem z dnia 14 listopada 2013 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji i zasądził na rzecz powoda kwotę 352.005,35 zł wraz

z odsetkami ustawowymi. Sąd ten uzupełnił postępowanie dowodowe poprzez

dopuszczenie dowodu z ustnej uzupełniającej opinii biegłego J. K. i na jej

5

podstawie stwierdził, że powód oprócz robót ogólnobudowlanych wykonał także

prace instalacyjne i elektryczne o wartości 350.122,69 zł netto. Sąd Apelacyjny

podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że oświadczenia obu stron

o odstąpieniu od umowy, nie były skuteczne w świetle postanowień zawartej

umowy. Przyjął przy tym, że z uwagi na zaprzestanie realizacji umowy przez strony,

w sposób dorozumiany nastąpiło jej rozwiązanie. Rozwiązanie umowy

spowodowało jej wygaśnięcie ze skutkiem ex nunc, a zatem wykonawcy należało

się wynagrodzenie za prace wykonane do czasu jej wygaśnięcia. Uznał, że strony

ustaliły w umowie wynagrodzenie ryczałtowe, a więc ryzyko powstania ewentualnej

straty związanej z nieprzewidzianym wzrostem rozmiaru lub koszów prac obciąża

przyjmującego zamówienie. Wykonawcy należało się zatem wynagrodzenie

ryczałtowe w wysokości odpowiadającej procentowemu zakresowi wykonania prac.

Sąd Apelacyjny uwzględnił jedynie wartość prac objętych umową, według

wynagrodzenia ryczałtowego, mając na względzie rzeczywiste zaawansowanie

prac, które obliczył biegły. Wyliczoną w ten sposób kwotę 2.808.477,22 zł brutto

pomniejszył o kwotę wynagrodzenia wypłaconego w toku trwania umowy,

tj. 2.521.469,95 zł brutto, co dało kwotę do zapłaty w wysokości 287.997,27 zł

brutto. Tak wyliczone wynagrodzenie należało pomniejszyć o koszt wodomierza,

za który pozwany zapłacił wykonawcy, tj. o kwotę 2888,54 zł oraz o kwotę

112.993,26 zł z tytułu stwierdzonych wad. Ostatecznie wynagrodzenie należne

wykonawcy za wykonany zakres prac wynosi 171.125,47 zł. Sąd Apelacyjny

uwzględnił także zarzut błędnego oddalenia powództwa w zakresie zwrotu na rzecz

powoda kaucji gwarancyjnej w kwocie 180.879,88 zł. Skoro odstąpienie od umowy

przez pozwanego było bezskuteczne, to brak było podstaw do obciążenia powoda

karą umowną i pobrania na ten cel gwarancji. W zakresie tej kwoty pozwany

pozostaje zatem bezpodstawnie wzbogacony, co przesądza o zasadności

powództwa również w tej części.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta na obu podstawach

określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów

postępowania skarżący zarzucił obrazę art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art.

231 k.p.c., art. 381 i art. 368 § 1 w zw. z art. 128 k.p.c. oraz art. 382 w zw. z art.

227 i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., a w ramach podstawy naruszenia prawa

6

materialnego obrazę art. 3531

k.c. w zw. art. 139 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. 2013, poz. 907),

art. 505 k.c. w zw. z art. 147 ust. 1 i 2 oraz art. 151 ust. 2 i 3 ustawy z dnia

29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych. W oparciu o te zarzuty skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawa kasacyjna naruszenia przepisów postępowania była

nieuzasadniona. Wbrew zarzutowi skarżącego uzasadnienie wyroku Sądu drugiej

instancji czyni zadość wymogom wynikającym z art. 328 § 2 k.p.c. Wskazano w nim

okoliczności faktyczne ustalone przez Sąd pierwszej instancji, które w ocenie Sądu

Apelacyjnego miały znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy oraz okoliczności

faktyczne ustalone dodatkowo w postępowaniu apelacyjnym oraz ich podstawę.

Sąd Apelacyjny dokonał także oceny prawnej, stwierdzając w szczególności, jaki

charakter miała umowa łącząca strony, uznał za bezskuteczne oświadczenia

o odstąpieniu od umowy złożone przez strony, zakwalifikował dalsze zachowanie

stron jako prowadzące do rozwiązania umowy w sposób dorozumiany oraz wskazał

podstawę prawną rozliczeń w zakresie robót, które wykonała strona powodowa.

Zgodnie z brzmieniem art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., naruszenie przepisów

postępowania może być podstawą skargi kasacyjnej, jeżeli uchybienia tym

przepisom mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wymagane przez art. 3984

§ 1 pkt 2 k.p.c. uzasadnienie zarzutów naruszenia przepisów postępowania

powinno wskazywać zatem nie tylko przytoczenie naruszonych przepisów, ale

wskazywać także na istotny wpływ każdego z zarzucanych uchybień na wynik

sprawy. Uzasadnienie zarzutów naruszenia przepisów postępowania zawarte

w skardze kasacyjnej strony pozwanej nie odpowiada tym wymogom,

gdyż skarżący ograniczył się wyłącznie do samego stwierdzenia, że zarzucane

uchybienia przepisom postępowania mogły mieć wpływ na wynik sprawy.

Tak sformułowane zarzuty nie mogły stanowić podstawy uwzględnienia skargi

kasacyjnej. Były one także nieuzasadnione bowiem uzasadnienie zaskarżonego

wyroku nie daje np. podstaw dla stwierdzenia, że Sąd Apelacyjny dokonał ustaleń

7

faktycznych stosując domniemania faktyczne w miejsce oceny przeprowadzonych

dowodów. Z kolei ustalenia, że strona pozwana otrzymała od Banku P. kwotę

180.879,88 zł z tytułu gwarancji bankowej dokonał już Sąd Okręgowy, a zatem nie

było to ustalenie dokonane przez Sąd Apelacyjny z naruszeniem art. 381 k.p.c.,

mimo że w toku postępowania apelacyjnego strona powodowa złożyła pismo banku

potwierdzające dokonanie tej wypłaty. Natomiast dokonanie przez Sąd Apelacyjny

ustaleń, które nie pokrywały się z twierdzeniami strony pozwanej nie oznacza, że

Sąd Apelacyjny pominął dowody, które miały je uzasadniać.

Pozbawiona uzasadnionych podstaw były także zarzuty naruszenia prawa

materialnego. Z faktu, że art. 139 ust. 2 p.z.p. przewiduje formę pisemną dla

zawierania umów w sprawie zamówień publicznych nie wynika, aby ta sama forma

była przewidziana dla rozwiązania umowy i uregulowanie zawarte w art. 139 ust. 2

p.z.p. wyłączało możliwość rozwiązania takiej umowy poprzez tzw. czynności

konkludentne, takie jak zaprzestanie wykonywania umowy przez strony.

Takiej wykładni art. 139 ust. 2 p.z.p. sprzeciwia się podstawowy cel tej regulacji.

Jest nim transparentność procesu wyłaniania wykonawcy robót finansowanych

ze środków publicznych.

Sąd Apelacyjny wskazał, że żądanie zasądzenia na rzecz strony powodowej kwoty

180.879,47 zł z tytułu zwrotu części kaucji gwarancyjnej, wypłaconej stronie

pozwanej, jest uzasadnione z tego względu, że w tym zakresie strona pozwana

uzyskała bezpodstawne wzbogacenie, gdyż jej odstąpienie od umowy okazało się

bezskuteczne. W tym zakresie Sąd Apelacyjny nie zastosował zatem art. 505 k.c.,

który wskazuje jakiego rodzaju wierzytelności nie mogą być umorzone przez

potrącenie.

Sąd Apelacyjny ocenił, że obie strony umowy nie współdziałały prawidłowo przy

wykonaniu umowy. Podkreślił, że strona pozwana swoimi działaniami opóźniała

wykonanie prac, czym narażała wykonawcę na kary umowne. Z dokonanych

w sprawie ustaleń, do których odwołał się Sąd Apelacyjny, wynika zaś między

innymi, że strona pozwana kwestionowała np. bezzasadnie jakość użytego betonu,

co spowodowało wstrzymanie prac na około dwa tygodnie. Nieuzasadniony jest

zatem zarzut niewłaściwego zastosowania art. 354 k.c. na skutek błędnego

8

przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że odmowa wypłaty wynagrodzenia dodatkowego

oraz żądanie zdjęcia wykonanego dachu świadczy o braku należytego

współdziałania strony pozwanej. Tak sformułowany zarzut wskazuje bowiem,

że jedynie z tych powodów Sąd drugiej instancji ocenił zachowanie strony pozwanej

jako nienależyte wykonywanie zobowiązania, co jak wyżej wskazano nie

odpowiada stanowi rzeczywistemu.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była pozbawiona

uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 w zw.

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.