II CSK 687/13

Sygn. akt II CSK 687/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSA Barbara Trębska

w sprawie z powództwa D. S. i S. S.

przeciwko "C." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł. i U. S.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej - Miasta Ł.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej interwenienta ubocznego

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 11 kwietnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy w Ł., w sprawie z

powództwa D. S. i S. S. przeciwko pozwanym C. Spółce z o.o. oraz U. S., ustalił, że

umowa przeniesienia udziału w prawie wieczystego użytkowania nieruchomości w

zamian za zwolnienie z długu zawarta w dniu 19 grudnia 2007 r. pomiędzy

pozwanymi przed notariuszem M. W., zarejestrowana w repertorium […], jest

nieważna.

Przyjął, że nieruchomość położona w Ł. przy ul. P. 131 (działka nr 351/5)

oraz 129 (działka nr 351/3) stanowi działkę gruntu, której właścicielem jest Skarb

Państwa. Nieruchomość pozostaje w użytkowaniu wieczystym do dnia 12 czerwca

2089 r. i jest przeznaczona pod zabudowę domem mieszkalnym. D. S. oraz S. S.

przysługuje udział w prawie użytkowania wieczystego do tej nieruchomości

wynoszący 6/16 części na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej, a S. S.

przysługuje nadto udział w wysokości 2/16 części. Dla nieruchomości prowadzona

jest księga wieczysta nr […] przez Sąd Rejonowy w Ł. U. S. przysługiwał udział w

prawie użytkowania wieczystego nieruchomości wynoszący 1/16 części. W dniu 1

grudnia 2007 r. pomiędzy C. Spółką z o.o., jako pożyczkodawcą, a U. S., jako

pożyczkobiorcą, doszło do zawarcia umowy pożyczki. Według umowy,

pożyczkodawca udzielił pożyczkobiorcy pożyczki pieniężnej w kwocie 60 000 zł.

Pożyczka miała zostać wypłacona pożyczkobiorcy w dniu podpisania umowy.

Pożyczka została udzielona na czas nieokreślony. Pożyczkodawcy przysługiwało

prawo wypowiedzenia umowy. W dniu upływu terminu wypowiedzenia

pożyczkobiorca zobowiązany był zwrócić całą kwotę udzielonej pożyczki wraz z

należnym pożyczkodawcy oprocentowaniem naliczonym do daty rozwiązania

umowy. Strony umowy przewidziały także prawne zabezpieczenia pożyczki w

postaci weksla in blanco nie na zlecenie wystawionego przez pożyczkobiorcę. Poza

tym pożyczkobiorca zobowiązał się przedstawić w terminie 7 dni od daty zawarcia

umowy dwóch osób fizycznych, które poręczą za ten weksel.

W dniu 19 grudnia 1997 r. pomiędzy U. S. a C. Spółką z o.o. została zawarta

w formie aktu notarialnego umowa przeniesienia udziału w prawie wieczystego

użytkowania nieruchomości w zamian za zwolnienie z długu (datio in solutum). W

3

umowie tej strony oświadczyły, że U. S. jest dłużnikiem spółki C. Spółki z o.o. z

tytułu umowy pożyczki zawartej pomiędzy nimi w dniu 1 grudnia 2007 r. i jej

zadłużenie z tego tytułu wynosi 60 000 zł. Stawający oświadczyli, że wierzytelność

z tytułu umowy pożyczki jest wymagalna, gdyż wierzyciel zażądał zwrotu pożyczki.

Według treści § 3 aktu notarialnego, przy zawieraniu umowy z dnia 19 grudnia 2007

r. okazano uchwałę podjętą przez Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników C.

Spółki z o.o. z dnia 18 grudnia 2007 r., według której Zgromadzenie wyraziło zgodę

na nabycie udziału wynoszącego 1/16 części w prawie wieczystego użytkowania

gruntu położonego w Ł. przy ul. P. nr 131 od U. S. w celu zwolnienia z obowiązku

zapłaty długu o wartości 60 000 zł, wynikającego z umowy pożyczki zawartej

pomiędzy stronami. U. S. oświadczyła, że przenosi na C. Spółkę z o.o. udział

wynoszący 1/16 części w prawie wieczystego użytkowania wieczystego

nieruchomości opisanej w § 1 umowy w celu zwolnienia z obowiązku zapłaty długu

o wartości 60 000 zł, zaś M. K. działający w imieniu i na rzecz C. Spółki z o.o.

oświadczył, że wyraża na powyższe zgodę i przyjmuje to oświadczenia, nadto

oświadczył, iż wobec nabycia przez spółkę udziału, wierzytelność wobec U. S.

wygasła.

Również pozostałe udziały w prawie użytkowania wieczystego

nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P. 129 i 131 C. Spółka z o.o. nabyła na

podstawie umów przeniesienia udziałów w prawie wieczystego użytkowania

nieruchomości w zamian za zwolnienie z długu (umowy zawarte w dniach: 22

lutego 2007 r., 1 czerwca 2007 r. i z dnia 6 lipca 2007 r. odpowiednio: z K. i J.

małżonkami W., z M. K. i z E. L.). W każdym z tych przypadków umowa

przeniesienia udziału w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości była

poprzedzona zawarciem umowy pożyczki pomiędzy zbywcą prawa użytkowania

wieczystego nieruchomości a C. Spółką z o.o.

Postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2008 r. Sądu Rejonowego C. Spółka z

o.o. została ustanowiona zarządcą tymczasowym nieruchomości położonej w Ł.

przy ul. P. 131/129. Natomiast postanowieniem z dnia 9 września 2009 r. Sąd ten

na podstawie art. 612 § 1 k.p.c. pozbawił S. S. oraz D. S. prawa używania

wymienionej wyżej nieruchomości. W dniu 21 lipca 2010 r. C. spółka z o.o. i

wystąpiła do Sądu Okręgowego przeciwko D. S. oraz S. S. z powództwem o

4

zapłatę kwoty 191 250 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu. W

2011 r. toczyło się postępowanie przed Sądem Rejonowym w Ł. z powództwa C.

Spółki z o.o. przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta Ł. w przedmiocie

ustalenia zasadności podwyżki opłaty z tytułu użytkowania wieczystego

nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P. nr 131.

W ocenie Sądu Rejonowego powodowie mają interes prawny w wytoczeniu

powództwa. Uznał, że analiza całokształtu okoliczności sprawy uzasadnia wniosek,

że umowa z dnia 19 grudnia 2007 r. została zawarta w celu obejścia prawa,

tj. art. 109 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.).

W konsekwencji, umowa ta na podstawie art. 58 § 1 k.c. jest nieważna.

Na skutek apelacji pozwanych Sąd Okręgowy, wyrokiem z dnia 11 kwietnia

2013 r., zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że

powództwo oddalił. Zdaniem Sądu drugiej instancji, powodowie nie mieli interesu

prawnego, o którym mowa w art. 189 k.p.c., do wytoczenia powództwa o ustalenie

nieważności umowy. Wszelkie uprawnienia powodów do nieruchomości położonej

przy ul. P. 129/131 w Ł. wyczerpują się w posiadanych przez nich udziałach w tej

nieruchomości w związku z czym rozporządzenie prawem przez pozostałych

współużytkowników wieczystych nie zmienia zakresu ich uprawnień do tej

nieruchomości. Rozstrzygnięcie o wniesionym powództwie nie zmieni więc ich

sytuacji prawnej. Z tych względów bezprzedmiotowe stało się odniesienie się przez

Sąd drugiej instancji do pozostałych zarzutów podniesionych w apelacjach.

Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony w całości przez interwenienta

ubocznego Miasto Ł. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

zarzucono naruszenie art. 58 k.c. i art. 189 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do

istoty sprawy przez oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c. jest bezprzedmiotowy, gdyż na

skutek przyjęcia, że powodowie nie mieli interesu prawnego w wytoczeniu

5

powództwa o ustalenie Sąd drugiej instancji oddalił powództwo, stosując wyłącznie

art. 189 k.p.c.

Sąd drugiej instancji przyjął, że istnienie interesu prawnego w rozumieniu art.

189 k.p.c. po stronie powodów wyłącza to, że nie istnieje wątpliwość co do zakresu

ich udziału w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości, której dotyczyło

postępowanie. Nie ma więc sporu, jaki zakres praw przysługuje powodom

niezależnie od tego, czy kwestionowana umowa w pozwie umowa była nieważna.

Tylko wtedy gdyby wyrok o charakterze ustalającym miał wpływ na określenie

zakresu prawa przysługującego powodom mieliby oni interes prawny w wytoczeniu

powództwa. Z taką oceną prawną nie można się zgodzić.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwała z dnia 19 kwietnia 1988 r.,

III CZP 26/88, OSNC 1989, nr 9, poz. 140 oraz wyroki z dnia 2 lutego 2006 r., II CK

395/05, nie publ i z dnia 30 października 2008 r., II CSK 233/08, nie publ.) przyjęto,

że interes prawny w wytoczeniu powództwa w ustaleniu (nieistnieniu) stosunku

prawnego może mieć nawet osoba trzecia niebędąca stroną tego stosunku

prawnego, a więc taka, której rozstrzygnięcie o powództwie ustalającym nie wpłynie

na określenie zakresu przysługującego jej prawa obligacyjnego bądź rzeczowego.

O istnieniu interesu prawnego po jej stronie może więc rozstrzygać okoliczności,

że na jej sytuację prawną może mieć wpływ istnienie lub brak stosunku prawnego

zawiązanego między stronami w następstwie zawarcia umowy. Powołano się przy

tym na ten nurt orzecznictwa (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego

2003 r., I CKN 58/01 oraz z dnia 27 stycznia 2004 r., II CK 387/02, nie publ.),

według którego uzależnienie powództwa o ustalenie od interesu prawnego należy

pojmować elastycznie z uwzględnieniem celowościowej wykładni pojęcia interesu

prawnego, konkretnych okoliczności danej sprawy, i od tego, czy w drodze

powództwa o świadczenie strona może uzyskać pełną ochronę swoich praw.

Poza tym pojęcie interesu prawnego powinno być interpretowane z uwzględnieniem

szeroko pojmowanego dostępu do sądów w celu zapewnienia ochrony prawnej

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 58/01, nie publ.

oraz z dnia 30 maja 2003 r., III CKN 1137/00, nie publ.). Wyrok wydany na

podstawie art. 189 k.p.c. usuwa bowiem niepewność stanu prawnego zachodzącą

w stosunkach pomiędzy legitymowanym interesem prawnym powodem,

6

a wyznaczonym tym interesem pozwanym. Interes prawny oznacza więc istniejącą

po stronie powoda potrzebę wprowadzenia jasności i pewności prawnej w sferze

jego sytuacji prawnej, wyznaczonej konkretnym stosunkiem cywilnoprawnym,

a zagrożonej, a niekiedy nawet naruszonej już przez pozwanego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CSK 125/03, nie publ.). Należy też

odnotować, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki z dnia 2 lutego

2006 r., II CK 395/05 oraz z dnia 18 czerwca 2009 r., OSNC-ZD 2010, nr 2, poz. 47)

przyjęto, że interes prawny należy rozumieć szeroko, z uwzględnieniem także

ogólnej sytuacji prawnej powoda ocenianej w płaszczyźnie zarówno obecnych, jak

i przyszłych (możliwych), ale obiektywnie prawdopodobnych stosunków prawnych

z jego udziałem.

Uwzględniając powyższe należy przyjąć, że powodowie wykazali istnienie po

ich stronie interesu prawnego, o którym stanowi art. 189 k.p.c. Wprawdzie, trafnie

zauważył Sąd drugiej instancji, że wyrok ustalający, o wydanie którego wnieśli

powodowie, nie wpłynie bezpośrednio na ich sytuację prawnorzeczową w stosunku

do nieruchomości, do której przysługują im udziały w prawie użytkowania

wieczystego, ale nie jest to okoliczność, która sama w sobie eliminuje istnienie po

ich stronie istnienie interesu prawnego. Podmioty posiadające udziały w prawie

użytkowania wieczystego nieruchomości są związane stosunkiem prawnym

wynikającym z posiadania udziałów ułamkowych do tego prawa, do którego stosuje

się odpowiednio przepisy o współwłasności. Na skutek czynności prawnej

dokonanej przez pozwanych, kwestionowanej w pozwie, powstała wątpliwość co do

podmiotu, z którym powodowie pozostają połączeni węzłem wspólnego prawa.

Pomiędzy powodami a nabywcą udziału w prawie użytkowania wieczystego (C.

Spółką z o.o.) toczyły się bądź z dużym prawdopodobieństwem mogą toczyć się

dalsze postępowania sądowe związane z zarządem nieruchomością. Dla tych

postępowań, kwestią zasadniczą jest jasne i jednoznaczne usunięcie wątpliwości

co do skutecznego nabycia udziału w prawie użytkowania wieczystego przez

pozwaną C. Spółką z o.o. Należy mieć przy tym na uwadze, że ewentualne

rozstrzygnięcie tej kwestii zawarte w uzasadnieniach orzeczeń wydanych w

poszczególnych postępowaniach sądowych, nie stworzy co do tej kwestii powagi

rzeczy osądzonej (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia

7

2004 r., II CK 387/02). Pomijając kwestię legitymacji procesowej po stronie

powodów, właściwym postępowaniem do rozstrzygnięcia tej niepewności prawnej

nie jest również postępowanie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 u.k.w.h.). Powództwo to zmierza bowiem do

ustalenia rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości jedynie na dzień orzekania

przez sąd o tym rodzaju powództwa, a nie w przeszłości (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 282/98, Prokuratura i Prawo 1999,

nr 4, s. 37). Powództwo o ustalenie nieważności umowy sprzedaży udziału w

prawie użytkowania wieczystego zmierza zaś do wykazania, że nigdy nie doszło do

prze-niesienia udziału w tym prawie przez pozwaną U. S. na rzecz pozwanej C.

Spółkę z o.o., co ma znaczenie nie tylko dla stosunków pomiędzy tymi podmiotami

na przyszłość, ale także dla relacji pomiędzy nimi w przeszłości od chwili, gdy na

podstawie kwestionowanej przez powodów czynności prawnej, pozwana C. z o.o.

nabyła udział w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości. Uzasadnia to

wniosek, że powodowie nie mają innego, dalej idącego powództwa o świadczenie,

czy ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego, w ramach którego możnaby

rozstrzygnąć o niepewności co do tego, czy pozwanej spółce przysługuje udział

w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości, co wykluczałoby istnienie po ich

stronie interesu prawnego.

Z tych względów, uznając za uzasadniony zarzut naruszenia art. 189 k.p.c.,

orzeczono, jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw.

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.