II CSK 60/14

Sygn. akt II CSK 60/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Samodzielnego Publicznego Szpitala

Wojewódzkiego w G.

przeciwko U. P. i Skarbowi Państwa - Prezesowi

Sądu Okręgowego w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 30 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej U. P.

od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 19 czerwca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację pozwanych U.

P. i Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w G. od wyroku Sądu

Rejonowego w G., którym została zasądzona od nich solidarnie na rzecz

Samodzielnego Publicznego Szpitala Wojewódzkiego w G. kwota 54.949,63 zł z

tytułu odszkodowania na podstawie art. 23 ust. 1 - 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997

r. o komornikach sądowych i egzekucji za szkodę poniesioną wskutek pobrania

przez zastępcę komornika opłat egzekucyjnych od kwot, które wpłynęły w okresie

zawieszenia postępowania egzekucyjnego.

Sądy obu instancji ustaliły, że Komornik Sądowy Rewiru III przy Sądzie

Rejonowym w G. prowadził postępowanie egzekucyjne wobec Samodzielnego

Publicznego Szpitala Wojewódzkiego w G. z wniosku Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w dziewięciu sprawach. Pozwana w okresie od 1 maja do 31 grudnia

2007 r. pełniła funkcję zastępcy komornika. W toku postępowania, w okresie jego

zawieszenia, wydała postanowienia o sporządzenia planów podziału sum

uzyskanych oraz ustaliła i pobrała opłaty stosunkowe od kwot, które wpływały

wskutek wcześniejszego zajęcia wierzytelności w Narodowym Funduszu Zdrowia i

były przekazywane do depozytu sądowego - w sprawach … 6276/04 - 4.808,35

zł, …8227/04 - 6835,92 zł, … 8229/04 - 6.563,13 zł, … 8230/04 - 6.569,69 zł, …

9227/04 - 8.549,07 zł, … 9228/04 - 5.529,53 zł, … 2178/05 - 5.257,89 zł, …

2179/05 - 5.382,69 zł, … 5553/05 - 5.453,36 zł. Następca pozwanej podjął

postępowanie, umorzył je i ustalił koszty egzekucji obejmując również koszty

pobrane przez pozwaną. Powód (dłużnik) wniósł skargi na czynności komornika

dotyczące ustalenia opłaty stosunkowej wskazując, że od dnia 1 sierpnia 2005 r.

postępowanie egzekucyjne było zawieszone, w tym okresie dłużnik spłacił dług i na

wniosek wierzyciela postępowanie zostało umorzone. Sąd Rejonowy uchylił

zaskarżone postanowienia i zobowiązał komornika do ustalenia kosztów

postępowania zgodnie z obowiązującymi przepisami. Komornik sądowy ustalił

koszty niezbędne dla celowego prowadzenia egzekucji w kwotach po 16 zł

i stwierdził, że opłata ponad tę kwotę została pobrana przez zastępcę komornika U.

P.

3

Sąd Okręgowy wskazał jako podstawę odpowiedzialności art. 23 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (j.t. Dz. U. z 2006 r.,

nr 167, poz. 1191; dalej u.k.s.i.e.) i uznał, że pozwana jako zastępca komornika

ponosi odpowiedzialność tak jak komornik w zakresie czynności, które wykonywała

i jest to odpowiedzialność deliktowa, której przesłanką jest bezprawność. Podzielił

pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale z dnia 16 października 2008 r.,

III CZP 90/08 (OSNC z 2009 r., nr 9, poz. 123, Biul. SN z 2008 r., nr 10, poz. 9),

iż w okresie zawieszenia postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny nie

wykonuje żadnych czynności egzekucyjnych, poza tymi, które zmierzają do

podjęcia postępowania (art. 179 § 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). W ocenie

Sądu sprzeczne z art. 179 § 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a więc bezprawne, było

sporządzenie przez pozwaną planu podziału wpływających kwot, w tym ustalenie

kosztów należnych komornikowi i ich pobranie, nie wiadomo było bowiem, czy

zostaną one zwrócone dłużnikowi, czy też zostaną przeznaczone do podziału

pomiędzy wierzycieli. Kwoty pobrane w toku zawieszonego postępowania i złożone

do depozytu sądowego zostały zwrócone dłużnikowi na wniosek wierzyciela i nie

stały się nigdy roszczeniem wyegzekwowanym, a zgodnie z art. 770 k.p.c.

komornik może pobierać tylko koszty niezbędne do celowego prowadzenia

egzekucji. Przeciwko pobraniu opłaty egzekucyjnej przemawia również zasada

wyrażona w art. 45 ust. 2 ustawy z dn. 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych

i egzekucji w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 września 2001 r. o zmianie

ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz zmianie niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 130, poz. 1452) oraz w art. 49 i 59 tej ustawy (j.t. Dz. U. z 2006 r., nr 167,

poz. 1191 ze zm.), że opłata należy się od wyegzekwowanego roszczenia.

Sąd drugiej instancji odwołując się do treści art. 63 ust. 4 u.k.s.i.e. wskazał,

że dochodem komornika są ściągnięte i pobrane opłaty w danym miesiącu oraz

zwrot wydatków, pomniejszone o koszty działalności egzekucyjnej komornika, z tym

że są to opłaty pobrane i ściągnięte zgodnie z prawem. Odnosząc się do zarzutu

przedawnienia roszczenia podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że początek

biegu przedawnienia wyznacza data uprawomocnienia się postanowień komornika

z dnia 3 września 2009 r. o ustaleniu kosztów egzekucyjnych. Dopiero od tej

daty poszkodowany dowiedział się o szkodzie, jej wysokości i osobie za

4

nią odpowiedzialnej, a więc wobec wytoczenia pozwu w dniu 1 lipca 2011 r.

trzyletni termin przedawnienia z art. 4421

§ 1 k.c. nie upłynął. Początku biegu

terminu przedawnienia nie wyznacza natomiast data sporządzenia planów podziału,

tj. 10.VII, 17.X. i 30.XI. 2007 r., bo postępowanie było wtedy zawieszone, wynik

postępowania egzekucyjnego nie był znany i zależał od czynności stron po

jego podjęciu.

W skardze kasacyjnej pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości,

ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego

zarzuciła naruszenie art. 4421

§ 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie,

że miarodajnym momentem dla powzięcia wiedzy o szkodzie i osobie zobowiązanej

do naprawienia szkody jest chwila otrzymania prawomocnego postanowienia

komornika, art. 23 ust. 2 w zw. z ust. 1 u.k.s.i.e. przez niewłaściwe zastosowanie

i przyjęcie, że zachowanie pozwanej wypełnia przesłanki odpowiedzialności

deliktowej, pomimo że nie było bezprawne oraz naruszenie art. 26 - 28 u.k.s.i.e.

przez nieuwzględnienie, iż pozwana wykonywała czynności jako zastępca

odwołanego komornika. Naruszenie przepisów postępowania pozwana wywiodła

z naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę kasacyjną jedynie

wtedy, gdy skarżący wykaże, że z powodu wadliwości uzasadnienie uniemożliwia

Sądowi Najwyższemu sprawdzenie prawidłowości orzeczenia. Taka sytuacja

zachodzi jeżeli uzasadnienie kwestionowanego orzeczenia nie ma wszystkich

wymaganych elementów, bądź zawiera braki uniemożliwiające kontrolę kasacyjną

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK 120/09, wyrok

z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 244/09, niepubl.). Motywy zaskarżonego wyroku

takich wadliwości nie wykazują, a wskazane przez skarżącą niedokładności zostały

sprostowane postanowieniem z dnia 26 września 2013 r. Wbrew twierdzeniu

pozwanej Sąd drugiej instancji odniósł się do podniesionego w apelacji zarzutu

5

braku jej legitymacji wskazując na treść przesądzającego tę kwestię art. 23 ust. 1

pkt 2 u.k.s.i.e., zaś pewna lakoniczność uzasadnienia w tym zakresie nie jest

równoznaczna z naruszeniem wskazanego przepisu.

Podniesione przez skarżącą zarzuty naruszenia prawa materialnego

sprowadzają się do zakwestionowania prawidłowości stanowiska Sądu drugiej

instancji w zakresie legitymacji biernej pozwanej, zaistnienia bezprawności

działania jako przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej oraz ustalenia

początku biegu przedawnienia na datę wydania prawomocnych postanowień

o ustaleniu kosztów egzekucji.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.k.s.i.e. komornik jest obowiązany do naprawienia

szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy

wykonywaniu czynności, zaś ustęp drugi stanowi, że zastępca komornika ponosi

odpowiedzialność jak komornik w zakresie czynności, które wykonywał. Komornik

sądowy ma status funkcjonariusza publicznego ale wykonuje czynności na własny

rachunek (art. 3, 3a u.k.s.i.e). Nie ma sporu ani w doktrynie ani w judykaturze

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2001 r., II CKN 250/99, nie publ.),

że zarówno pod rządem uchylonego z dniem 27 stycznia 2004 r. art. 769 k.c.,

jak i w okresie, gdy podstawę odpowiedzialności komornika stanowi wyłącznie art.

23 u.k.s.i.e. odpowiedzialność ta ma zawsze charakter osobisty - odpowiedzialność

odszkodowawczą ponosi nie komornik, który pełni tę funkcję w dacie wytoczenia

pozwu a komornik, którego czynności lub zaniedbania wyrządziły szkodę.

Nie budząca wątpliwości treść art. 23 ust. 2 u.k.s.i.e. przesądza, że zastępca

komornika ponosi odpowiedzialność tak jak komornik, a więc w granicach

dokonanych czynności odpowiada osobiście za szkodę wyrządzoną działaniem

niezgodnym z prawem niezależnie od tego, czy pełni nadal tę funkcję.

Błędny jest zatem pogląd skarżącej, że biernie legitymowany jest ten komornik,

który przejął kancelarię komorniczą lub ten, który prawomocnie ustalił koszty

egzekucji. Skarżąca pomija, że powód dochodzi roszczenia odszkodowawczego,

a więc istotne znaczenie przy ustaleniu legitymacji biernej ma to zdarzenie, które

wyrządziło szkodę. Odpowiada ten komornik, który wadliwie ustalił koszty i pobrał

zawyżone opłaty a nie ten, który wydał prawidłowe i prawomocne postanowienie

o ustaleniu kosztów egzekucji. Bez znaczenia pozostają również argumenty

6

związane z zagadnieniem wysokości wynagrodzenia zastępcy komornika,

które pozwana uzyskała z bezprawnie pobranych opłat albo z kwestią wysokości

kosztów poniesionych na utrzymanie kancelarii. Decydujące znaczenie ma bowiem

powstanie szkody i jej wysokość, która zgodnie z teorią różnicową wyraża

się różnicą pomiędzy obecnym stanem majątkowym poszkodowanego a stanem,

jaki zaistniałby, gdyby nie nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę.

Okoliczności wskazane przez skarżącą mogłyby mieć wpływ na rozstrzygnięcie

jedynie w razie oparcia roszczenia na przepisach dotyczących bezpodstawnego

wzbogacenia, ale ta podstawa nie była przedmiotem rozstrzygnięcia. Z tej

przyczyny nie mogą być także uzasadnione wywody dotyczące braku dostępu

byłego zastępcy komornika do konta bankowego kancelarii komorniczej, na które

zostały przelane wadliwie pobrane opłaty lub podnoszony publiczny charakter opłat

egzekucyjnych. Kwestia rozliczeń pomiędzy byłym zastępcą a obecnym

komornikiem i ewentualnego wzbogacenia tego komornika pozostaje poza

zakresem rozpoznania w niniejszej sprawie. W sprawie o odszkodowanie nie jest

relewantne to, czy wskutek czynu niezgodnego z prawem pozwana lub inny

komornik odnieśli korzyść, lecz to, czy czynem tym została wyrządzona szkoda.

Pozwana zarzucając niewłaściwe zastosowanie art. 23 ust. 2 w zw. z ust. 1

u.k.s.i.e. w zakresie przyjęcia bezprawności jej działania wywodzi, że ustalenie

opłat w okresie zawieszenia postępowania egzekucyjnego nie było obiektywnie

bezprawne, dłużnik wniósł bowiem skargi do Sądu Rejonowego, które zostały

oddalone, a nadto wskazuje, że wątpliwości co do sposobu ustalania opłat

w związku z restrukturyzacją publicznych zakładów opieki zdrowotnej zostały

rozstrzygnięte dopiero uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2008 r.,

III CZP 90/08. Skarżąca pomija jednak, że w wyniku postępowania odwoławczego

postanowienia oddalające skargi zostały zmienione i postanowienia w przedmiocie

ustalenia kosztów postępowania egzekucyjnego przez nią wydane zostały uchylone.

Ponadto nawet gdyby skargi zostały prawomocnie oddalone to błędne oddalenie

przez sąd skargi na czynność komornika, która spowodowała szkodę, nie wyłącza

odpowiedzialności komornika na podstawie art. 23 u.k.s.i.e. z tej przyczyny,

że decydujące znaczenie ma źródło szkody. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 16 marca 2007 r., III CSK 381/06 (OSNIC z 2008 r., nr 2, poz. 28) pogląd

7

traktujący jako zasadę wyłączenie odpowiedzialności komornika w wypadku

wyrządzenia szkody czynnościami zaskarżonymi skargą, która została oddalona,

utracił aktualność po uchyleniu art. 769 k.p.c. przewidującego jako przesłankę

odpowiedzialności niemożność zapobieżenia szkodzie za pomocą środków

przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego. W stanie prawnym

obowiązującym w dniu powstania szkody powoda, odpowiedzialność komornika lub

jej wyłączenie (art. 23 u.k.s.i.e.) nie jest uwarunkowana zaskarżeniem wadliwych

czynności. Wątpliwości natomiast, które zdaniem skarżącej istniały w 2007 r.

odnośnie do zakresu czynności, które komornik może podjąć w czasie zawieszenia

postępowania egzekucyjnego, nie mogą przesądzić o bezprawności działania,

która jest pojęciem obiektywnym. Sprzeczność z przepisami prawa istnieje,

niezależnie od tego czy dana kwestia prawna była przedmiotem wykładni Sądu

Najwyższego. Stanowisko o niedopuszczalności dokonywania w czasie

zawieszenia postępowania innych czynności, niż zmierzające do jego podjęcia było

wówczas przedmiotem wypowiedzi zarówno doktryny, jak i judykatury (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 1978 r., IV CR 463/67, OSNCP z 1978 r., nr 10,

poz. 186). Art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 15 kwietnia 2005 r. o pomocy publicznej

i restrukturyzacji publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. nr 78, poz. 684

ze zm.) wprowadza zawieszenie postępowania egzekucyjnego z mocy prawa na

okres od dnia wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego do dnia wydania

decyzji o umorzeniu albo o zakończeniu postępowania restrukturyzacyjnego.

Pozwana nie kwestionuje wiedzy o obowiązku zawieszenia postpowania,

a prowadzenie czynności polegających na dokonaniu planu podziału kwot

uzyskanych z egzekucji, w sytuacji gdy wynik postępowania restrukturyzacyjnego,

a w konsekwencji dalszy bieg postępowania egzekucyjnego nie był wiadomy,

w sposób oczywisty narusza zarówno art. 24 ust. 2 ustawy restrukturyzacyjnej, jak

i art. 179 § 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Czynność wadliwego ustalenia kosztów

egzekucji była konsekwencją dokonanej wbrew powyższym przepisom czynności

ustalenia planu podziału. Ma rację skarżąca, że pobranie opłaty jest czynnością

przymusową ale dotyczy to należności wyegzekwowanej, a takiego charakteru nie

nosiły kwoty zajętych wierzytelności przechowywane w depozycie sądowym.

Jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy, nie było wówczas wiadomo, czy zostaną

8

przekazane wierzycielowi, czy zwrócone dłużnikowi, co stało na przeszkodzie

pobraniu opłat w świetle art. 45 ust. 2, 49 i 50 u.k.s.i.e. oraz art. 770 k.p.c.

Brak jest również podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 4421

§ 1

k.p.c. uzasadnionego twierdzeniem, że powód posiadał wiedzę o szkodzie

wcześniej, niż w dacie wydania prawomocnych postanowień o ustaleniu kosztów

postępowania egzekucyjnego w dniu 3 września 2009 r.

Do oceny zarzutu przedawnienia konieczne jest uzyskanie wiedzy o dwóch

faktach - o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Jedną

z przesłanek roszczenia odszkodowawczego na podstawie art. 23 u.k.s.i.e. jest

szkoda, a jej brak wyłącza w ogóle odpowiedzialność komornika. W konsekwencji

poszkodowany nabywa roszczenie przeciwko komornikowi z chwilą powstania

szkody. Jak wskazano wyżej szkoda wyraża się różnicą pomiędzy obecnym

stanem majątkowym poszkodowanego a stanem, jaki zaistniałby, gdyby nie

nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę. W toku postępowania egzekucyjnego

komornik dokonuje czynności o różnorodnym charakterze i w wypadku wyrządzenia

szkody moment jej powstania podlega ocenie poprzez analizę charakteru

dokonanej czynności. Szkoda może powstać bowiem równocześnie z dokonaną

czynnością lub w jakiś czas po tej czynności a chwila dowiedzenia się o szkodzie

może być tożsama z powstaniem szkody albo późniejsza. Z całą pewnością chwila

dowiedzenia się o szkodzie nie może poprzedzać jej powstania albo nie może być

utożsamiana ze świadomością bezprawności działania komornika. W niniejszej

sprawie szkoda została spowodowana wadliwym pobraniem opłat egzekucyjnych

ustalonych przez zastępcę komornika nieprawomocnym postanowieniem.

Jest to sytuacja szczególna, bo zarówno do pobrania opłat (art. 45 ust. 2 u.k.s.i.e.),

jak i ustalenia kosztów egzekucji (art. 770 k.p.c.) właściwy jest jedynie

komornik jako organ egzekucyjny i koszty te ustala postanowieniem. Do czasu

uprawomocnienia postanowienia strona postępowania egzekucyjnego nie wie,

nawet jeżeli ma świadomość bezprawności ich wcześniejszego ustalenia,

czy poniosła szkodę. Dopóki postanowienie komornika nie jest prawomocne

i może ulec zmianie, nie można mówić o powstaniu szkody, czyli uszczerbku

majątkowego. Dopiero prawomocne postanowienie komornika jest wiążące dla

sądu i stron postępowania egzekucyjnego i dopiero wówczas aktualizuje się

9

roszczenie odszkodowawcze. Przyjąć zatem należało, że bieg przedawnienia

roszczenia na podstawie art. 23 ust. 2 u.k.s.i.e. o odszkodowanie za szkodę

poniesioną wskutek bezprawnego pobrania opłat egzekucyjnych rozpoczyna się od

daty uprawomocnienia postanowienia komornika o ustaleniu kosztów egzekucji

(art. 4421

§ 1 k.c.).

Z tych względów zarzuty prawa materialnego są bezzasadne, wobec czego

orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.