II CSK 84/14

Sygn. akt II CSK 84/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. M.

przeciwko M. H. i małoletniej N. H.

o ustalenie ojcostwa,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 30 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 27 września 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

K. M. wniósł o ustalenie, że jest ojcem małoletniej N. H., przyznanie mu

władzy rodzicielskiej nad córką i nadanie jej nazwiska ojca. Matka małoletniej

uznała powództwo w zakresie ustalenia ojcostwa i na rozprawie strony zgodnie

oświadczyły, że zgodnie wnoszą o nadanie małoletniej nazwiska matki „H.”

Sąd Rejonowy w S. ustalił, że powód jest ojcem małoletniej N. i nadał jej

nazwisko „H.” na podstawie art. 89 § 2 w zw. z § 1 k.r.o.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w S. wskutek apelacji powoda,

w której odwołał poprzednio złożone oświadczenie i złożył nowe zgodne z treścią

pozwu, zmienił wyrok Sądu Rejonowego w punkcie drugim w ten sposób, że nadał

małoletniej N. nazwisko „H. – M.” zamiast nazwiska „H.”

Wskazał, że w świetle art. 89 § 2 w zw. z art. 89 § 1 k.r.o. złożenie przez

rodziców dziecka zgodnych oświadczeń co do jego nazwiska jest dla sądu wiążące,

natomiast w braku oświadczeń lub w razie ich sprzeczności sąd nadaje dziecku

nazwisko według reguł określonych w art. 89 § 1 zd. trzecie k.r.o., a więc przez

połączenie nazwiska matki z nazwiskiem ojca. Istotne znaczenie przypisał

terminowi, do którego oświadczenia rodziców mogą zostać skutecznie złożone.

Podzielił te poglądy doktryny, które wskazują, że zarówno oświadczenie o nazwisku

dziecka jak i odwołanie oświadczenia może być złożone do momentu zamknięcia

rozprawy apelacyjnej. Jako argumenty przemawiające za tym poglądem przywołał

treść art. 316 § 1 k.p.c., który poprzez art. 391 § 1 k.p.c. znajduje odpowiednie

zastosowanie w postępowaniu apelacyjnym oraz zasadę dyspozycyjności stron

procesu i decydujące znaczenie woli podmiotów w nim uczestniczących. W ocenie

Sądu drugiej instancji powód był uprawniony do odwołania złożonego oświadczenia

w przedmiocie nazwiska dziecka poprzez złożenie nowego oświadczenia,

wywołującego skutki materialnoprawne, do chwili zamknięcia rozprawy apelacyjnej.

Dopuszczalności zmiany stanowiska powoda nie wyłączał art. 383 k.p.c. skoro

przedmiotem żądania pozwu jest ustalenie ojcostwa, jak również nie pozostawała

ona w sprzeczności z art. 207 § 6 w zw. z art. 212 § 1 k.p.c. lub art. 381 k.p.c.

Uznał także za bezprzedmiotowe argumenty pozwanej odnoszące się stosunków

3

pomiędzy stronami, oświadczenie rodzica nie wymaga bowiem uzasadnienia i nie

podlega ocenie, a nadanie dziecku nazwiska wskazującego na jego pochodzenie,

nie może być uznane za sprzeczne z dobrem dziecka. W rezultacie przyjął,

że skoro strony nie złożyły zgodnych oświadczeń co do nazwiska dziecka,

małoletnia powinna nosić, zgodnie z art. 89 § 2 w zw. z art. 89 § 1 zd. trzecie k.r.o.,

nazwisko składające się z nazwiska matki i dołączonego do niego nazwiska ojca.

W skardze kasacyjnej pozwane wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji, ewentualnie o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżące zarzuciły błędną

wykładnię art. 89 § 1 i 2 k.r.o. polegającą na przyjęciu, że nie została spełniona

przesłanka uprawniająca do nadania małoletniej nazwiska matki, podczas gdy

strony złożyły na rozprawie zgodne oświadczenie w tym zakresie. Naruszenie

przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy upatrywały

natomiast w naruszeniu art. 213 § 2 k.p.c. wskutek przyjęcia, że oświadczenie

w przedmiocie nazwiska dziecka może być odwołane do czasu zamknięcia

rozprawy, mimo że jego złożenie stanowi uznanie powództwa, a powód nie powołał

żadnych okoliczności świadczących o zaistnieniu wad oświadczenia woli.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie dopuszczalności odwołania wniosku (obecnie oświadczenia)

w przedmiocie nazwiska dziecka było analizowane przez Sąd Najwyższy jedynie

w orzeczeniu z dnia 6 czerwca 1954 r., I C 606/54 (OSN z 1954 r., nr 4, poz. 97),

w którym wyrażony został pogląd, że jest ono dopuszczalne, natomiast po wejściu

w życie kodeksu cywilnego zagadnienie to nie było przedmiotem rozważań Sądu

Najwyższego. Do zbliżonego zagadnienia odniósł się Sąd Najwyższy w uchwałach

z dnia 25 października 2006 r., III CZP 87/06, OSN z 2007 r., nr 9, poz. 126 i z dnia

14 listopada 2006 r., III CZP 105/06, OSN z 2007 r., nr 9, poz. 129, w których

rozważał charakter oświadczeń stron o wyrażeniu zgody na rozwód bez orzekania

o winie w aspekcie możliwości ich odwołania w postępowaniu apelacyjnym i wyraził,

powszechnie akceptowany pogląd, o dopuszczalności jego odwołania zarówno

4

w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jak i w postępowaniu

odwoławczym.

Dokonując wykładni art. 89 § 1 i 2 k.r.o. wskazać trzeba, że nazwisko

dziecka, jako jeden z elementów jego stanu cywilnego, jest nim determinowane

w tym znaczeniu, że w zależności od zdarzenia prawnego, które ten stan kreuje

(pochodzenie od męża matki, ustalenie ojcostwa, nieznane ojcostwo), przepisy

prawa rodzinnego określają zasady jego nadania. W wypadku sądowego ustalenia

ojcostwa wiążące dla sądu jest złożenie przez rodziców dziecka zgodnych

oświadczeń w tym przedmiocie, natomiast w braku lub sprzeczności oświadczeń

sąd nadaje dziecku nazwisko matki połączone z nazwiskiem ojca (art. 89 § 2 w zw.

z § 1 k.r.o.). O ile oświadczenie o uznaniu dziecka stanowi zdarzenie prawotwórcze,

bo tworzy nowy stan cywilny dziecka, o tyle oświadczenie co do jego nazwiska nie

nosi takiego charakteru – nie wpływa na powstanie stanu cywilnego a jedynie może

kształtować jego element w zakresie nazwiska w wypadku złożenia zgodnych

oświadczeń. Nie wywiera natomiast takiego skutku prawnego złożenie oświadczeń

sprzecznych albo nie złożenie ich w ogóle, bo zastosowanie ma wówczas

uregulowanie ustawowe (art. 89 § 3 w zw. z § 1 k.p.c.).

Oświadczenie o uznaniu dziecka stanowi jednostronną czynność prawną

z zakresu prawa rodzinnego o mieszanym charakterze oświadczenia woli i wiedzy.

Zgodne oświadczenie każdego z rodziców w przedmiocie nazwiska dziecka,

aczkolwiek musi być złożone jednocześnie z oświadczeniem o uznaniu, nie stanowi

jego elementu a należy je zakwalifikować jako odrębne oświadczenie o charakterze

procesowym, które wywiera skutki materialnoprawne, ale w tym znaczeniu,

że stanowią one zgodny wyraz woli stron co do zastosowania przez sąd art. 89 § 2

w zw. z § 1 zd. 1 k.r.o. W przypadku sądowego ustalenia ojcostwa składane jest

w toku procesu przed sądem, a więc zachodzi pytanie, czy w razie złożenia

zgodnych oświadczeń przed sądem pierwszej instancji dopuszczalne jest

odwołanie oświadczenia przez jednego z rodziców i złożenie oświadczenia innej

treści w postępowaniu apelacyjnym. Zasada dyspozycyjności przesądza,

że decydujące znaczenie dla wszczęcia, kontynuowania postępowania oraz

dokonywania i odwoływania czynności procesowych ma wola stron. Regułą

w postępowaniu cywilnym jest także fakultatywność i odwołalność czynności

5

procesowych i procesowych oświadczeń woli, chociaż nie znalazła ona

normatywnego wyrazu w przepisach postępowania cywilnego. Odwołanie oznacza

upadek wszystkich skutków tej czynności (oświadczenia) z chwilą odwołania, chyba

że przepis ustawy określa inny moment. W doktrynie wskazuje się, że przyczynę

odwołania takich oświadczeń mogą stanowić zarówno jego wady, jak i inne

przyczyny następcze związane z okolicznościami zewnętrznymi, przy czym nie

wyklucza się powołania się na tzw. wady procesowe oświadczeń woli takie jak błąd,

podstęp czy przymus psychiczny. Nie oznacza to jednak stosowania przepisów

kodeksu cywilnego dotyczących uchylenia się od skutków oświadczenia woli - mają

one bowiem zastosowanie do czynności cywilnoprawnych a nie do czynności

procesowych. Ustawodawca w art. 89 § 1 i 2 k.r.o. nie odwołuje się do pojęcia

„oświadczenia woli” a określa czynność dokonywaną przez rodziców jako

„oświadczenie”, co nakazuje przyjąć kwalifikację jako oświadczenia procesowego

o skutkach ograniczonych do zastosowania przez sąd art. 89 § 2 w zw. z § 1 zd. 1

k.r.o., natomiast nie wywierającego dalszych skutków w sferze prawa materialnego

zarówno w odniesieniu do rodziców, jak i dziecka.

Nie jest również uzasadnione odwoływanie się do charakteru i zasad

dotyczących oświadczenia o cofnięcia pozwu, lub uznaniu powództwa które są

procesowymi czynnościami dyspozytywnymi podlegającymi kontroli sądu (art. 203

§ 4 i 213 § 2 k.p.c.) i które wywołują skutki materialnoprawne bezpośrednio

odnoszące się do podstawy faktycznej i prawnej żądania. Odwołanie zgodnego

oświadczenia w przedmiocie nazwiska dziecka nie nosi takiego charakteru a nadto

nie dotyczy żądania pozwu, którego treścią jest ustalenie ojcostwa. Orzeczenie

o nazwisku dziecka wynika z zasady integralności wyroku ustalającego ojcostwo,

sąd bowiem orzeka o wszystkich elementach stanu cywilnego dziecka, do których

zalicza się także jego nazwisko, niezależnie od tego, czy w treści pozwu zostało

zamieszczone oświadczenie lub strony złożyły je w toku postępowania. Wyrażenie

zgody przez jednego z rodziców na nadanie nazwiska drugiego nie oznacza,

że zrezygnował on z ochrony prawnej i kontynuacji wszczętego postępowania.

W sprawie niniejszej tym bardziej jest to widoczne, że w pozwie powód wnosił

o nadanie dziecku jego nazwiska i odwołując złożone na rozprawie oświadczenie

o zgodzie na nadanie nazwiska matki, powrócił do pierwotnego stanowiska

6

procesowego. Z powyższych przyczyn nie ma podstaw do uwzględnienia zarzutu

naruszenia art. 213 § 2 k.p.c.

W doktrynie nie ma również wątpliwości, że model apelacji pełnej,

zakładający rozpoznanie sprawy ab novo przez sąd drugiej instancji pod względem

faktycznym i prawnym, umożliwia obojgu rodzicom złożenie zgodnych oświadczeń

woli w przedmiocie nazwiska dziecka w toku postępowania apelacyjnego, jeżeli

takich oświadczeń strony nie złożyły przed sądem pierwszej instancji albo jednemu

z rodziców odwołanie oświadczenia niezgodnego z oświadczeniem drugiego

z rodziców i złożenie oświadczenia zgodnego. Brak zatem racjonalnych

argumentów dla stanowiska zakazującego zmiany oświadczenia zgodnego na

niezgodne ze stanowiskiem drugiego z rodziców. Zasada aktualności orzeczenia

(art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.) nakazuje sądowi apelacyjnemu,

rozpoznającemu sprawę merytorycznie, wzięcie pod uwagę stanu rzeczy

istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy a więc również tych oświadczeń stron,

które nie naruszają zakazu wynikającego z art. 383 k.p.c. Cofnięcie oświadczenia

w przedmiocie nazwiska dziecka i złożenie oświadczenia o innej treści

w postępowaniu apelacyjnym, czyli zmiana treści oświadczenia, nie zmienia

przedmiotu procesu w stosunku do jego przedmiotu przed sądem pierwszej

instancji. W konsekwencji przyjąć należy, że rodzic, który może w sposób

niesformalizowany i bez uzasadnienia złożyć oświadczenie co do nazwiska dziecka

zgodne z oświadczeniem drugiego rodzica, może również zmienić treść tego

oświadczenia na oświadczenie niezgodne zarówno przed sądem pierwszej, jak

i przed sądem drugiej instancji do chwili zamknięcia rozprawy przez sąd

odwoławczy. W sprawie o ustalenie ojcostwa dopuszczalne jest cofnięcie

w postępowaniu apelacyjnym oświadczenia w przedmiocie nazwiska dziecka

(art. 89 § 2 w zw. z § 1 k.r.o.).

Z tych względów, wobec bezzasadności zarzutu naruszenia art. 89 § 1 i 2

k.r.o., orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 14

k.p.c.

7