I PK 65/14

Sygn. akt I PK 65/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSA Anna Szczepaniak-Cicha

w sprawie z powództwa P. F.

przeciwko Urzędowi Miasta i Gminy w R.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 29 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w O.

z dnia 4 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w O., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód P. F. wniósł o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia mu

warunków pracy i płacy, dokonanego przez pozwany Urząd Miasta i Gminy w R.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 21 maja 2013 r. zasądził od pozwanego

Urzędu Miasta i Gminy w R. na rzecz powoda P. F. kwotę 4.446 zł tytułem

odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie warunków pracy i płacy, a

w pozostałej części oddalił powództwo, nadając orzeczeniu rygor natychmiastowej

wykonalności do kwoty 3.768 zł oraz obciążył pozwanego kosztami postępowania.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód P. F. został zatrudniony w

pozwanym Urzędzie Miasta i Gminy w R. na podstawie umowy o pracę z dnia 1

kwietnia 2003 r., na czas określony w charakterze referenta, a następnie od dnia 1

kwietnia 2004 r. - na czas nieokreślony, jako specjalista. Powierzono mu czynności

w zakresie obsługi kasowej, podatku VAT, przeciwdziałania alkoholizmowi, kontroli

pobierania opłat miejscowych i targowych oraz innych czynności doraźnie

zlecanych przez przełożonych. Od dnia 30 maja 2011 r. Burmistrz miasta ponownie

określił powodowi zakres czynności i powierzył prowadzenie postępowań

związanych ze ściągalnością należności podatkowych i opłat lokalnych,

wydawaniem zaświadczeń dotyczących zaległości podatkowych, zawierania umów

z inkasentami opłaty miejscowej, prowadzenia postępowań dotyczących

składanych podań w sprawie umorzeń, odroczeń terminów płatności na raty,

prowadzenie sprawozdawczości dotyczącej ulg w spłacie podatków od

nieruchomości, rolnym, leśnym i od środków transportowych, oraz profilaktyki i

rozwiązywania problemów alkoholowych, administrację budynkiem Urzędu. W

kolejnym zakresie czynności od dnia 16 października 2012 r. odjęto powodowi

obowiązki związane z podpisywaniem umów z inkasentami, natomiast powierzono

sporządzanie sprawozdań z udzielonej lub nieudzielonej pomocy publicznej. Jego

wynagrodzenie jako specjalisty od maja 2012 r. wynosiło 3.140 zł. W dniu 28 lutego

2013 r. powodowi wręczono nowy zakres czynności. Z dotychczasowych

obowiązków pozostawiono mu zajmowanie się profilaktyką i rozwiązywaniem

problemów alkoholowych, a pozostałe czynności przekazano innym osobom,

natomiast powodowi powierzono obsługę interesantów oraz obsługę

3

korespondencji wpływającej i wychodzącej z Urzędu. W dniu 28 lutego 2013 r.

wręczono powodowi pismo o wypowiedzeniu warunków płacy, proponując

wynagrodzenie zasadnicze w kwocie 1.900 złotych oraz dodatek stażowy.

Wypowiedzenie warunków wynagradzania uzasadniono wcześniej zmienionym

zakresem czynności. Przyczyną zmiany zakresu czynności powoda była chęć

uporządkowania obowiązków pracowników, a dodatkowo również pojawiające się

zastrzeżenia do sposobu wykonywania przez powoda jego zadań. Krótko przed

dokonaniem wypowiedzenia zastrzeżenia pracodawcy wzbudził bowiem formalny

tryb wszczęcia przez powoda egzekucji należności podatkowych od właściciela

Hotelu N.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, powództwo P. F. w zakresie uznania za

bezskuteczne wypowiedzenia mu przez pracodawcę warunków pracy i płacy

zasługiwało na uwzględnienie, natomiast niesłuszne okazało się jego roszczenie o

przywrócenie do pracy. Zmiana zakresu czynności powoda oraz wysokości jego

wynagrodzenia były w istocie dwoma elementami tej samej decyzji pracodawcy, tj.

wypowiedzenia zmieniającego. Zabieg polegający na rozdzieleniu zmiany zakresu

obowiązków od zmiany wysokości wynagrodzenia i wskazanie pierwszej czynności

jako uzasadniającej drugą, należało potraktować jako obejście przez pozwanego

przepisów dotyczących trybu wypowiadania umów o pracę zawartych na czas

nieokreślony, w szczególności art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p. Według

wypowiedzi Burmistrza Miasta i Gminy R., faktyczną przyczyną powyższych zmian

były kwestie organizacyjne - dążenie do uporządkowania zakresów czynności

pracowników i skupienie w ręku jednej osoby przedmiotowo podobnych zadań, a

jednocześnie obsadzenie wolnego stanowiska do spraw obsługi klientów.

Obowiązkiem pracodawcy jest jednak wskazanie takiej przyczyny w samym

uzasadnieniu wypowiedzenia. Naruszenie przez pozwanego trybu wypowiadania

umów o pracę było zatem oczywiste i rodziło roszczenia określone w art. 45 § 1 k.p.

Z uwagi na faktyczne wdrożenie zmian organizacyjnych w Urzędzie, Sąd Rejonowy

uznał jednak, że przywracanie powoda na poprzednie warunki pracy i płacy jest

niecelowe i dlatego z mocy art. 45 § 2 k.p. zasądził na jego rzecz odszkodowanie w

wysokości różnicy w wynagrodzeniu uzyskiwanym na poprzednim i obecnym

stanowisku pracy.

4

Na skutek apelacji powoda, Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 4

października 2013 r. zmienił zaskarżone orzeczenie i przywrócił P. F. do pracy na

poprzednich warunkach pracy i płacy.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że w rozpoznanej sprawie Sąd Rejonowy we

właściwy sposób dokonał ustaleń stanu faktycznego oraz prawidłowo oparł

podstawę rozstrzygnięcia o przepisy Kodeksu pracy regulujące problematykę

wypowiedzenia zmieniającego. Jednakże zebrany materiał dowodowy - wbrew

zaskarżonemu rozstrzygnięciu - uprawnia do całkowitego uwzględnienia żądania

pozwu i przywrócenia powoda do pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy.

Nieuwzględnienie tej treści żądania i zasądzenie na rzecz pracownika

odszkodowania na podstawie art. 45 § 2 k.p. powinno być bowiem poprzedzone

dokonaniem przez sąd pracy ustaleń co do braku możliwości lub niecelowości

przywrócenia do pracy. W niniejszej sprawie nawet gdyby przyjąć, że pozwany

pracodawca wdrożył zmiany organizacyjne w Referacie Finansowym, to nie ma

podstaw do uznania, iż przywrócenie powoda do pracy byłoby niecelowe lub

niemożliwe. Zatrudnienie nowego pracownika w miejscu zwolnionego z pracy nie

wystarcza do zastosowania art. 45 § 2 k.p. Przywrócenie pracownika do pracy na

poprzednich warunkach oznacza, że pracodawca jest obowiązany zatrudnić go na

takim samym stanowisku, jakie zajmował dotychczas oraz zapewnić mu możliwość

wykonywania takiej samej pracy i za wynagrodzeniem zgodnym z obowiązującymi

u tego pracodawcy przepisami płacowymi.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną pozwanego. Skargę

oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: art. 45 § 2 k.p.,

przez przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji nie miał podstaw do uznania, iż

przywrócenie powoda do pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy było

niecelowe lub niemożliwe. Ponadto skargę oparto na podstawie naruszenia

przepisów postępowania, tj. art. 382 k.p.c., przez jego niezastosowanie, albowiem –

Sąd drugiej instancji zmieniając zaskarżony wyrok i stwierdzając w uzasadnieniu,

że Sąd pierwszej instancji „nie dokonał ustaleń, co do braku możliwości lub

niecelowości przywrócenia do pracy”, powinien był sam uzupełnić materiał

dowodowy w sposób pozwalający na dokonanie takich ustaleń w ramach

postępowania apelacyjnego, czego Sąd ten nie uczynił, natomiast stwierdził, że

5

„(...) w świetle zgromadzonych dowodów stan rzeczy w sprawie został dostatecznie

wyjaśniony”. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w sprawie okolicznością

bezsporną jest fakt, iż obowiązki powoda (zakres czynności) - wskutek wdrożonych

przez pozwanego zmian organizacyjnych, polegających na uporządkowaniu

zakresów czynności pracowników Referatu Finansowego Urzędu Miasta i Gminy w

R. (przez skupienie na jednym stanowisku, u jednego pracownika przedmiotowo

podobnych czynności) - zostały przydzielone pozostałym pracownikom referatu,

czego skutkiem była konieczność ustalenia nowego zakresu czynności powoda i co

spowodowało jednocześnie potrzebę dokonania zmiany jego stanowiska pracy.

Potwierdzenie tego faktu znajduje się w treści samego pozwu, w którym powód

wskazał, że jego obowiązki przejął inny pracownik, który zastępował powoda w

razie nieobecności. Nie było to w żadnym razie zatrudnienie: „nowego pracownika

w miejsce zwolnionego z pracy”, jak stwierdził Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku, lecz wyłącznie przejęcie przez innego pracownika (z tego

samego referatu) obowiązków powoda jako dodatkowych, w stosunku do

dotychczasowego zakresu czynności tego pracownika. Wykonywane przez powoda

(do dnia wypowiedzenia zmieniającego) czynności z zakresu windykacji zaległości

podatkowych zostały przekazane innemu pracownikowi referatu i włączone do jego

zakresu obowiązków. W Referacie Finansowym Urzędu Miasta i Gminy w R.

faktycznie wdrożono zmiany organizacyjne, polegające na uporządkowaniu i

poszerzeniu zakresów czynności pracowników tego referatu, skutkujące

zmniejszeniem zatrudnienia w Referacie Finansowym o jedną osobę, przy

jednocześnie występującej długotrwałej nieobecności w pracy E. K. Jedynie ta

okoliczność spowodowała, że do wykonywania czynności z zakresu windykacji

zaległości podatkowych w Referacie Finansowym przesunięto (wyłącznie na

określony czas w sezonie urlopowym) innego pracownika wykonującego na stałe

swoje obowiązki pracownicze w Referacie Informacji, Promocji i Funduszy

Unijnych. Osoba ta jedynie czasowo wspomagała, w wykonywaniu powierzonych

obowiązków, M. P., która prowadząc między innymi sprawy związane z wymiarem

6

podatku od nieruchomości, ma aktualnie w zakresie czynności również

prowadzenie spraw związanych z windykacją zaległości podatkowych. Natomiast

docelowo E. K., po powrocie do pracy z urlopu macierzyńskiego będzie prowadzić

między innymi sprawy związane z windykacją zaległości podatkowych. Ponadto

istotną okolicznością w sprawie jest fakt, że w Urzędzie Miasta i Gminy w R.

zachodziła potrzeba skierowania na wolne stanowisko do obsługi interesantów

osoby/pracownika z odpowiednio długim stażem pracy w tej instytucji, znającego

strukturę i praktykę jej funkcjonowania, w celu usprawnienia i podniesienia jakości

tejże obsługi. Okoliczności te zostały podniesione w odpowiedzi na apelację.

Jednocześnie fakt ten pozwolił pozwanemu uniknąć zastosowania wobec powoda

wypowiedzenia definitywnego. Wszelkie zaś twierdzenia powoda o rzekomo jego

„najlepszym wykształceniu” wśród pracowników Urzędu oraz podawane przez

niego przyczyny przeniesienia go na inne stanowisko są nieprawdziwe,

nieuprawnione i subiektywne. Pozwany przed Sądem pierwszej instancji w sposób

wiarygodny i udokumentowany wykazał, że zmiany organizacyjne dokonane w

Referacie Finansowym skutkują zmniejszeniem zatrudnienia w tym referacie o

jedną osobę. Jeśli zaś określone czynności może wykonywać w referacie mniejsza

liczba pracowników, to utrzymywanie zwiększonej liczby etatów/stanowisk (ze

środków publicznych) jest ekonomicznie nieuzasadnione i fakt ten w zasadzie nie

wymaga dokonywania jakichś szczególnie skomplikowanych ustaleń, interpretacji

czy ocen, co powoduje, że zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji przepisu

art. 45 § 2 k.p. było w pełni uzasadnione. Sąd pracy nie może pozbawiać

pracodawcy możliwości zmian organizacyjnych, ani też zmuszać do przerostu

zatrudnienia w instytucji utrzymywanej ze środków publicznych. Tymczasem

wyrokiem nakazującym przywrócenie powoda na dotychczasowe stanowisko, Sąd

drugiej instancji wymusza na pozwanym pracodawcy albo powrót do zwiększonej

liczby stanowisk w Referacie Finansów albo też - przy zachowaniu zredukowanej

liczby stanowisk - wypowiedzenie umowy któremukolwiek innemu pracownikowi z

tego referatu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

7

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od

podkreślenia, że rozpoznając powództwo P. F. o uznanie za bezskuteczne

wypowiedzenia mu warunków pracy i płacy przez pozwany Urząd Miasta i Gminy w

R., a następnie o przywrócenie do pracy na dotychczasowych warunkach, Sąd

Rejonowy - Sąd Pracy w S. stwierdził, iż dokonane przez pracodawcę

wypowiedzenie zmieniające jest sprzeczne z przepisami art. 30 § 4 k.p. w związku

z art. 42 § 1 k.p. i jedynie z uwagi na niecelowość żądanej przez powoda restytucji

stosunku pracy w jego dotychczasowej treści, z mocy art. 45 § 2 k.p. orzekł w to

miejsce o odszkodowaniu. Wobec niezaskarżenia wyroku pierwszoinstancyjnego

przez pozwanego, przedmiotem sporu na etapie postępowania apelacyjnego była

tylko kwestia prawidłowości rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego o roszczeniu

alternatywnym do żądania pozwu. To zagadnienie stanowi też istotę problemu w

niniejszym postępowaniu kasacyjnym.

Warto zatem przypomnieć, że według art. art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42

§ 1 k.p. pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę na czas

nieokreślony, któremu wypowiedziano warunki pracy i płacy w sposób

nieuzasadniony lub z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów o pracę,

przysługują alternatywne roszczenia o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, a

jeśli umowa uległa rozwiązaniu – o przywrócenie do pracy na poprzednich

warunkach albo o odszkodowanie. Przepis art. 45 § 2 k.p. pozwala natomiast

sądowi pracy nie uwzględnić zgłoszonego w pozwie żądania przywrócenia do pracy

i w jego miejsce orzec o odszkodowaniu, lecz tylko wtedy, „jeżeli ustali”, że

przywrócenie do pracy byłoby niemożliwe lub niecelowe. Zwrot „jeżeli ustali” użyty

w wymienionym przepisie wskazuje jednoznacznie, że przyznanie pracownikowi

innego roszczenia niż przez niego wybrane, jest wyjątkiem, którego

dopuszczalność zależy od ustalenia, iż przywrócenie do pracy byłoby niemożliwe

lub niecelowe. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 25

marca 1999 r., I PKN 641/98 (OSNAPiUS 2000, nr 11, poz. 416), znaczenie pojęcia

„ustali” wymaga od sądu przeprowadzenia postępowania dowodowego w

odpowiednim zakresie. Nie jest dopuszczalne formułowanie przez sąd ocen jedynie

na podstawie twierdzeń stron. Gdyby bowiem ustawodawca dopuścił taką

możliwość, zamiast zwrotu „jeżeli ustali”, użyłby zwrotu „jeżeli uzna”. Kryteriów

8

oceny niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania pracownika w

zakresie przywrócenia do pracy, sąd pracy powinien zatem poszukiwać przede

wszystkim w ustaleniach faktycznych, tylko bowiem odwołanie się do ocen

powiązanych ściśle z podłożem faktycznym sprawy może stworzyć przeciwwagę

dla przedstawionych w pozwie przesłanek zasadności żądania powrotu na

dotychczas zajmowane stanowisko pracy.

W wyroku z dnia 23 czerwca 2010 r., II PK 6/10 (LEX nr 619630) Sąd

Najwyższy stwierdził, że o możliwości zastosowania art. 45 § 2 k.p. każdorazowo

powinny być uprzedzone strony, po to by mogły przedstawić one swoje stanowiska

co do niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania przywrócenia do

pracy zwolnionego pracownika. Podobna myśl pojawia się też w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 24 września 2009 r., III PK 69/09 (LEX nr 529773). Wyrażono

w nim pogląd, że ustalenie, iż uwzględnienie żądania pracownika przywrócenia do

pracy na poprzednich warunkach jest niemożliwe lub niecelowe, następuje zgodnie

z zasadą kontradyktoryjności, a sąd nie ma obowiązku prowadzenia w tym zakresie

postępowania dowodowego z urzędu. Do sądu pracy należy natomiast ocena, czy

w konkretnej sprawie spełnione są przesłanki zastosowania art. 45 § 2 k.p.

Skoro orzeczenie o roszczeniu innym niż dochodzone przez pracownika jest

wyjątkiem od reguły związania sądu żądaniem pozwu, przepis art. 45 § 2 k.p.

należy interpretować ściśle. Ocena w tym zakresie powinna zmierzać do

wyjaśnienia, na ile w świetle okoliczności konkretnej sprawy restytucja

rozwiązanego lub przekształconego stosunku pracy jest realna i czy reaktywowany

w wyniku wyroku sądowego stosunek pracy w jego dotychczasowej postaci ma

szanse na prawidłowe funkcjonowanie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja

2011 r., II PK 276/10, LEX nr 949027).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostały wypracowane ogólne wytyczne

oceny roszczenia o przywrócenie do pracy z punktu widzenia kryterium

„możliwości” i „celowości” dalszego zatrudnienia pracownika. Przyjmuje się, że

ocena tego roszczenia w aspekcie przesłanek „możliwości” i „celowości” dalszego

zatrudniania pracownika powinna uwzględniać takie okoliczności, jak: rodzaj

przyczyny wypowiedzenia definitywnego lub zmieniającego, podstawa orzeczenia o

przywróceniu do pracy (bezzasadność zarzutów czy też naruszenie przez

9

pracodawcę wymagań formalnych obowiązujących przy wypowiadaniu umów o

pracę), skutki mogące wyniknąć dla jednej lub drugiej strony z przywrócenia

pracownika do pracy lub z zasądzenia na jego rzecz odszkodowania (konieczność

ponownego rozwiązania przez pracodawcę stosunku pracy, zwolnienia dobrze

pracujących pracowników, możliwość odrodzenia się sytuacji konfliktowej w

zakładzie pracy, pozbawienie pracownika okresu zatrudnienia wymaganego do

nabycia pewnych uprawnień itp.). Niemożliwość lub niecelowość wydania

orzeczenia o przywróceniu pracownika do pracy uzasadniają zatem okoliczności

wiążące się z jednej strony z funkcjonowaniem zakładu pracy, z drugiej zaś – z

pewnymi, nawet niezawinionymi okolicznościami dotyczącymi osoby pracownika,

najczęściej jednak z jego na tyle nagannym postępowaniem, że powrót do pracy

tegoż pracownika byłby niewskazany (wyroki Sądu Najwyższego z 10 października

2000 r., I PKN 66/00, OSNP 2002 nr 10, poz. 235 i z dnia 18 marca 2008 r., II PK

258/07, LEX nr 846571).

Jako przykłady niemożliwości przywrócenia pracownika do pracy na

dotychczasowych warunkach w orzecznictwie Sądu Najwyższego podaje się, m.

in.: 1) sytuację pozwanego pracodawcy spowodowaną siłą wyższą lub działaniem

nieprzewidzianych zdarzeń przypadkowych (wyrok z dnia 13 maja 1998 r., I PKN

104/89, OSNAPiUS 1999, nr 10, poz. 334); 2) likwidację stanowiska pracy i brak

środków na utrzymanie dotychczasowego poziomu zatrudnienia (wyrok z dnia 14

maja 1999 r., I PKN 57/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 576), ale już nie samo

zmniejszenie stanu zatrudnienia, jeśli redukcja etatów nie dotyczy stanowiska pracy

zajmowanego przez zwolnionego pracownika (wyrok z dnia 26 marca 1998 r.,

I PKN 566/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 166), ani fakt zatrudnienia innego

pracownika w miejsce zwolnionego (wyrok z dnia 17 lutego 1998 r., I PKN 572/97,

OSNAPiUS 1999 nr 3, poz. 83); 3) konieczność zatrudnienia nowych pracowników

z odpowiednimi kwalifikacjami, których powód nie posiada (wyrok z dnia 9 lutego

1999 r., I PKN 565/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 225); 4) stwierdzona

orzeczeniem lekarskim niezdolność zwolnionego pracownika do pracy na danym

stanowisku (wyrok z dnia 13 lipca 2011 r., I PK 8/11, MPP 2011 nr 10, s. 506) lub

spowodowania stanem zdrowia niemożność wykonywania przez pracownika

10

większości zadań na tymże stanowisku (wyrok z dnia 9 grudnia 1998 r., I PKN

502/98, OSNAPiUS 2000, nr 3, poz. 107).

Z kolei za niecelowością orzeczenia o przywróceniu do pracy przemawia

uzasadnione przypuszczenie, że po restytucji stosunku pracy powtórzy się

sytuacja, na którą zasadnie powoływał się pracodawca jako na przyczynę

zwolnienia pracownika w tym trybie, np. nieradzenie sobie przez pracownika z

obowiązkami zawodowymi. Nie można bowiem wymagać od pracodawcy, aby

zatrudniał pracownika na stanowisku pracy, na którym nie jest on w stanie podołać

stawianym mu zadaniom (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r.,

II PK 101/05, OSNP 2006 nr 19 – 20, poz. 300 i z dnia 8 czerwca 2006 r., II PK

315/05, OSNP 2007 nr 11 – 12, poz. 159). Przepis art. 45 § 2 k.p. ma też

zastosowanie w przypadku utraty zaufania pracodawcy do pracownika, zwłaszcza

gdy ten był zatrudniony na samodzielnym stanowisku związanym z

podejmowaniem istotnych decyzji, w tym finansowych. Owa utrata zaufania

powinna być zawiniona przez pracownika, a jej stwierdzenie musi znajdować

oparcie w przesłankach natury obiektywnej oraz racjonalnej i nie być wynikiem

arbitralnych ocen lub subiektywnych uprzedzeń (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

25 listopada 1997 r., I PKN 385/97, OSNAPiUS 1998, nr 18, poz. 538; z dnia 14

lipca 1999 r., I PKN 148/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 711 i z dnia 5 czerwca

2008 r., III PK 5/08, LEX nr 494088). Orzecznictwo w sprawach związanych ze

stosowaniem art. 45 § 2 k.p. pokazuje wreszcie, że częstymi przyczynami

nieuwzględniania roszczeń o przywrócenie do pracy z uwagi na przesłankę

niecelowości są cechy osobowościowe pracownika (jego konfliktowość, skłócenie z

innymi pracownikami lub przełożonymi), i to o takim nasileniu, że nie sprzyjają one

atmosferze pracy i są uciążliwością dla załogi oraz jej kierownictwa. Konflikt z

przełożonymi lub współpracownikami musi być jednak zawiniony przez pracownika

i na tyle poważny, że wymusza podejmowanie przez pracodawcę działań mających

przywrócić w zakładzie porządek i dyscyplinę pracy (wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 kwietnia 1997 r., I PKN 63/97, OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 74, z dnia 19

listopada 1997 r., I PKN 347/97, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 508, z dnia 28 lipca

1999 r., I PKN 110/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 780).

11

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy

przypomnieć, że przyczyną nieuwzględnienia przez Sąd Rejonowy roszczenia

powoda P. F. o przywrócenie go pracy w pozwanym Urzędzie Miasta i Gminy w R.

na dotychczasowych warunkach i zasądzenia w to miejsce odszkodowania była

niecelowość restytucji łączącego strony stosunku pracy w jego dotychczasowej

treści z uwagi na wdrożenie przez pracodawcę zmian organizacyjnych w Referacie

Finansowym Urzędu. W motywach zaskarżonego orzeczenia Sąd Okręgowy

wyraził natomiast pogląd, że nawet przy przyjęciu, iż pracodawca dokonał

wspomnianej reorganizacji, fakt ten nie przesądzają o niemożliwości lub

niecelowości uwzględnienia żądania pozwu, gdyż zatrudnienie nowego pracownika

w miejsce zwolnionego nie stanowi wystarczającej przesłanki dla zastosowania

przepisu art. 45 § 2 k.p. Wydając wyrok reformatoryjny z takim uzasadnieniem Sąd

drugiej instancji naruszył zarówno powołany wyżej przepis prawa materialnego, jak

i przepis procesowy – art. 382 k.p.c.

Godzi się zatem wyjaśnić, że przywoływany przez Sąd Okręgowy w zakresie

kryteriów oceny możliwości i celowości orzekania o przywróceniu do pracy pogląd

Sądu Najwyższego, zgodnie z którym brak podstaw do zastosowania art. 45 § 2

k.p. z tej tylko przyczyny, że w miejsce zwolnionego pracownika zatrudniono inną

osobę, dotyczy sytuacji, gdy stanowisko, jakie zajmował pracownik przed

rozwiązaniem umowy o pracę, nadal istnieje. Chodzi o to, że w przypadku, gdy w

trakcie procesu toczącego się z odwołania pracownika od wypowiedzenia

rozwiązującego lub zmieniającego, pracodawca zatrudnia na wakujące stanowisko

inną osobę, to ponosi ryzyko, iż w razie przegrania sporu będzie musiał zapewnić

pracownikowi przywróconemu do pracy stanowisko tożsame z tym, z jakiego został

on zwolniony. Tymczasem z poczynionych przez Sąd Rejonowy (i podzielonych

przez Sąd Okręgowy) ustaleń wynika, że w rozpoznawanym przypadku stanowisko

powoda w takim kształcie, w jakim funkcjonowało ono przed opisanymi wyżej

zmianami organizacyjnymi, nie istnieje, natomiast część zadań, jakie były uprzednio

przypisane do tego stanowiska, przydzielono innemu pracownikowi, pozostającemu

już w zatrudnieniu w pozwanym Urzędzie. Zaskarżone rozstrzygnięcie jest zatem

efektem zastosowania przez Sąd drugiej instancji wprawdzie sugerowanej przez

judykaturę, lecz niewystępującej w sprawie negatywnej przesłanki orzekania o

12

roszczeniu alternatywnym do dochodzonego przez pracownika przywrócenia do

pracy.

Co do uchybienia przez Sąd Okręgowy art. 382 k.p.c. trzeba mieć na

uwadze, że chociaż przepis ten nie stanowi samodzielnej podstawy działania sądu

drugiej instancji, gdyż swoją funkcję merytoryczną (rozpoznawczą) sąd ten spełnia -

w zależności od potrzeb oraz wniosków stron - stosując (przez odesłanie zawarte w

art. 391 k.p.c.) właściwe przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 102/98, LEX nr 50665;

z dnia 13 czerwca 2001 r., II CKN 537/00, LEX nr 52600 i z dnia 12 grudnia 2001 r.,

III CKN 496/00, LEX nr 53130 oraz z dnia 26 listopada 2004 r., V CK 263/04, LEX

nr 520044, jednakże podstawa kasacyjna z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. ograniczająca

się - jak w niniejszym przypadku - do zarzutu naruszenia ogólnej normy procesowej

art. 382 k.p.c. może być usprawiedliwiona wówczas, gdy skarżący wykaże, że sąd

drugiej instancji bezpodstawnie nie uzupełnił postępowania dowodowego lub

pominął część zebranego materiału, jeżeli uchybienia te mogły mieć wpływ na

wynik sprawy, albo kiedy mimo przeprowadzenia postępowania dowodowego

orzekł wyłącznie na podstawie materiału zgromadzonego przez sąd pierwszej

instancji lub oparł swoje rozstrzygnięcie na własnym materiale, pomijając wyniki

postępowania dowodowego przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1998 r., II CKN 815/97,

Wokanda 1999 nr 1, poz. 6 oraz wyroki z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 520/98,

OSNP 2000 nr 9, poz. 372; z dnia 8 grudnia 1999 r., II CKN 587/98, LEX nr

479343; z dnia 6 lipca 2000 r., V CKN 256/00, LEX nr 52657; z dnia 13 września

2001 r., I CKN 237/99, LEX nr 52348; z dnia 22 lipca 2004 r., II CK 477/03, LEX nr

269787; z dnia 10 stycznia 2008 r., IV CSK 339/07, LEX nr 492178; z dnia 24

kwietnia 2008 r., IV CSK 39/08, LEX nr 424361 i z dnia 24 czerwca 2008 r., II PK

323/07, LEX nr 491386). Art. 382 k.p.c. nie nakłada przy tym na sąd drugiej

instancji obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego, lecz sąd ten jest

władny samodzielnie dokonać ustaleń faktycznych, bez potrzeby uzupełniania

materiału dowodowego zebranego przed sądem pierwszej instancji. W niniejszym

przypadku Sąd Okręgowy ani nie uzupełnił postępowania dowodowego ani - na

podstawie zgromadzonego w pierwszej instancji materiału sprawy - nie poczynił

13

ustaleń odmiennych od dokonanych przez Sąd Rejonowy, natomiast rozstrzygnął

spór powołując się na okoliczność nieustaloną w toku procesu i niewynikającą z

żadnych dowodów, które zostałyby wyraźnie wskazane w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku.

Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, wdrożenie przez pracodawcę zmian

organizacyjnych może być okolicznością przemawiającą za zastosowaniem

przepisu art. 45 § 2 k.p.

Warto zauważyć, że w świetle art. 45 § 1 k.p., w sytuacji gdy powodem

uwzględnienia odwołania pracownika od wypowiedzenia umowy o pracę lub jej

warunków jest naruszenie przez pracodawcę przepisów o rozwiązywaniu lub

przekształcaniu stosunków pracy w tym trybie, nie jest konieczne szczegółowe

analizowanie przez sąd pracy zasadności wypowiedzenia. Ustalenie przyczyn

wypowiedzenia definitywnego lub zmieniającego może jednak okazać się

niezbędne, gdy jednocześnie stanowią one okoliczność rzutującą na ocenę

możliwości i celowości przywrócenia pracownika do pracy. W przedmiotowej

sprawie to właśnie reorganizacja Referatu Finansowego pozwanego Urzędu, która

według ustaleń Sądów obu instancji spowodowała dokonanie przez pracodawcę

wadliwego wypowiedzenia powodowi warunków pracy i płacy, była także przyczyną

orzeczenia przez Sąd Rejonowy o odszkodowaniu w miejsce żądanej restytucji

stosunku pracy w jego dawnym kształcie. Zmiana struktury organizacyjnej zakładu

pracy, implikująca (bądź nie) zmniejszenie stanu zatrudnienia, uznawana jest w

doktrynie i judykaturze za uzasadnioną przyczyną rozwiązania lub zmiany treści

stosunku pracy, jeśli ma rzeczywisty a nie pozorny charakter i nie jest jedynie

pretekstem dla zwolnienia konkretnego pracownika. W sprawach toczących się z

odwołań pracowników od wypowiedzenia rozwiązującego lub zmieniającego nie

leży w gestii sądów pracy analizowanie przyczyn, które skłoniły pracodawcę do

podjęcia działań restrukturyzacyjnych, ani dokonywanie oceny, czy wdrożona

reorganizacji zapewni lepsze niż dotychczas funkcjonowanie całego zakładu lub

jego poszczególnych części. To pracodawca decyduje o tym, w jakiej strukturze

organizacyjnej chce dalej prowadzić swoja działalność i realizować cele tej

działalności i to on ponosi ryzyko wadliwych decyzji w tym zakresie. Reorganizacja

może zaś polegać na całkowitej likwidacji konkretnych stanowisk pracy i tworzeniu

14

w to miejsce nowych. Może ona też przybrać postać merytorycznych przekształceń

istniejących już stanowisk pracy w drodze częściowego rozdziału i łączenia w

odmienny niż dotychczas sposób zadań przypisanych do poszczególnych

stanowisk. Proces ten z reguły wymusza na pracodawcy analizę, którzy z

zatrudnionych w zakładzie lub jego reorganizowanej komórce pracownicy najlepiej

sprostają obowiązkom na tak przekształconych stanowiskach, a konsekwencją tej

oceny bywa konieczność dokonania stosownych przesunięć kadrowych.

Wracając na grunt rozpoznawanej sprawy wypada stwierdzić, że jeśli w

wyniku przeprowadzonej przez pozwanego restrukturyzacji Referatu Finansowego

Urzędu stanowisko pracy powoda w jego dotychczasowym kształcie przestało

istnieć, a prawidłowe wykonanie przez pracodawcę wyroku sądowego

przywracającego do pracy oznacza obowiązek zapewnienia pracownikowi

warunków pracy i płacy tożsamych z tymi, na jakich był on zatrudniony przed

wypowiedzeniem, to uwzględnienie żądania pozwu implikuje konieczność

reaktywowania stanowiska powoda w jego dawnej postaci. Istota niniejszego sporu

sprowadzę się zatem do pytania, czy odtworzenie tego stanowiska jest z

organizacyjnego i finansowego punktu widzenia możliwe i celowe, a zwłaszcza -

czy nie zniweczy efektów wdrożonego przez stronę pozwaną procesu

restrukturyzacyjnego. Sąd Rejonowy udzielił na to pytanie negatywnej odpowiedzi i

orzekł o odszkodowaniu w miejsce żądanego przez powoda przywrócenia do pracy.

Natomiast bez przeprowadzenia stosownego postępowania dowodowego i

poczynienia odmiennych lub dodatkowych ustaleń w tym zakresie, Sąd drugiej

instancji przedwcześnie zadecydował o restytucji przedmiotowego stosunku pracy

w jego dotychczasowej treści, kierując się – jak wspomniano wyżej – nieistniejącą

przesłanką przemawiającą za zastosowaniem art. 45 § 2 k.p.

Podzielając zarzuty i wnioski kasacyjne, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§

1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł zatem jak w

sentencji.