II PK 298/13

Sygn. akt II PK 298/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. Z.

przeciwko T. Spółce z o. o. w W.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 8 sierpnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2013 r. oddalił apelację strony

pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 5 grudnia 2012 r., którym zasądzono

od T. Spółki z o.o. na rzecz powódki A. Z. kwotę 22.650 zł tytułem odszkodowania

2

za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy

pracownika.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

pierwszej instancji i uznał za trafną ich ocenę prawną, wskazując przede wszystkim

na prawidłowe stwierdzenie przez Sąd Rejonowy, że strona pozwana naruszyła

wymogi formalne przy składaniu powódce oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy

o pracę bez wypowiedzenia z jej winy zawarte w art. 30 § 4 k.p., a dotyczące

prawidłowego określenia przyczyny stanowiącej podstawę decyzji pracodawcy.

Wskazana przez stronę pozwaną przyczyna rozwiązania umowy o pracę jest zbyt

ogólna, z treści oświadczenia pracodawcy nie wynika, jakie zaliczki pobrała

powódka z firmowego sklepu i w jakiej wysokości, ani też kiedy i w jaki sposób była

wzywana do ich zwrotu. Wprawdzie szczegółowe dane dotyczące tych zaliczek

miały znajdować się w załączniku do pisma doręczonego powódce, jednak, jak

trafnie zauważył Sąd Rejonowy, taki załącznik nigdy nie został dołączony do pisma,

nie ma go również w aktach osobowych powódki. Strona pozwana nie udowodniła,

że doręczyła go pracownicy, a ona sama zaprzeczyła, jakoby miała go otrzymać. Z

tego względu stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wskazana powódce

przyczyna rozwiązania z nią stosunku pracy była niezrozumiała i niekonkretna, nie

budzi zastrzeżeń.

Sąd drugiej instancji podniósł, że stwierdzenie niekonkretności przyczyny

rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika było

wystarczające do uznania tej czynności pracodawcy za niezgodną z

obowiązującymi przepisami prawa i uwzględnienia żądania powódki, bez

konieczności badania w postępowaniu sądowym zasadności tej decyzji pracodawcy.

Z tej przyczyny nie można uznać, że w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji doszło do naruszenia art. 227 k.p.c. przez oddalenie wniosków

dowodowych strony pozwanej o dopuszczenie dowodów z zeznań świadków, gdyż

w zaistniałej sytuacji zbędne było prowadzenie postępowania dowodowego na

okoliczność przyczyn i sposobu zachowania powódki, którego skutkiem była

decyzja o rozwiązaniu umowy o pracę.

W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd Rejonowy nie naruszył też art. 52 § 1 pkt

1 k.p., stanowiącego o ciężkim naruszeniu podstawowych obowiązków

3

pracowniczych jako przyczynie rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z

winy pracownika, bowiem nie rozważał merytorycznie przyczyn rozwiązania

stosunku pracy z powódką, co w stanie faktycznym sprawy było w pełni uprawnione.

Strona pozwana wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego,

zarzucając naruszenie:

1. art. 30 § 4 k.p., przez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że brak

szczegółowego opisu zarzucanego naruszenia obowiązków pracowniczych w

oświadczeniu pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę, tj. wskazania terminu i

wysokości pobieranych przez pracownicę zaliczek z kasy sklepu firmowego, jak

również brak wskazania sposobu, w jaki pracownik był wzywany do uchylenia

skutków dokonanego naruszenia, tj. do zwrotu zaliczek, stanowi nieprawidłowe – tj.

niezrozumiałe i niekonkretne – wskazanie przyczyny uzasadniającej rozwiązanie

umowy o pracę;

2. art. 30 § 4 k.p., przez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że

dokonane rozwiązanie umowy o pracę narusza przepisy o rozwiązywaniu umów o

pracę bez wypowiedzenia, albowiem w oświadczeniu pracodawcy o rozwiązaniu

umowy o pracę bez wypowiedzenia nie została w sposób konkretny wskazana

przyczyna uzasadniająca rozwiązanie umowy;

3. art. 56 § 1 k.p., przez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie,

dokonane rozwiązanie umowy o pracę narusza przepisy o rozwiązywaniu umów o

pracę bez wypowiedzenia, a zatem że powódce przysługuje roszczenie o

odszkodowanie, w szczególności w związku z art. 8 k.p., przez uwzględnienie

roszczenia stanowiącego w okolicznościach niniejszej sprawy nadużycie prawa

podmiotowego przez pracownika działającego na szkodę pracodawcy;

4. art. 233 § 1 k.p.c., przez dokonanie dowolnej oceny dowodów, bez

wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w

szczególności przez:

odmowę przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego w zakresie

ustalenia, czy dokonane rozwiązanie umowy o prace było uzasadnione w świetle

art. 52 § 1 pkt 1 k.p., pomimo że stopień konkretności przyczyny uzasadniającej

rozwiązanie umowy o pracę pozwalał na przeprowadzenie postępowania

4

dowodowego celem ustalenia zasadności i prawdziwości podanej przyczyny

rozwiązania umowy o pracę;

przyjęcie, że podana przyczyna rozwiązania umowy o pracę bez

wypowiedzenia nie była konkretna, pomimo że z dowodów księgowych, zeznań

świadków i pisma powódki z dnia 16 czerwca 2011 r. wynika jednoznacznie, iż

powódka znała wszelkie okoliczności uzasadniające podaną przyczynę rozwiązania

umowy o pracę, a zatem była ona wystarczająco konkretna dla jej zbadania przez

Sąd;

poczynienie ustaleń w sprawie w zakresie ustalenia konkretności przyczyny

uzasadniającej rozwiązanie umowy o pracę wyłącznie na podstawie zeznań

powódki, które są niespójne z materiałem dowodowym zebranym w sprawie

(dokumentami KW, innymi dowodami księgowymi, pismem powódki z 16 czerwca

2011 r.) i były składane w okolicznościach grożącego powódce postępowania

karnego (w związku z przyczyną uzasadniającą rozwiązanie umowy o pracę bez

wypowiedzenia);

5. art. 227 k.p.c., przez nieuwzględnienie wniosku dowodowego strony

pozwanej o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka S. K. i uznanie, że

przedmiotem tego dowodu nie są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne

znaczenie, pomimo że S. K. – jako główna księgowa spółki – miała zasadniczą

wiedzę na temat szczegółowych okoliczności rozwiązania z powódką umowy o

pracę i podanej przyczyny rozwiązania umowy o pracę, wykonywania przez

powódkę jej obowiązków pracowniczych i sposobu dokonywania rozliczeń utargów

ze sklepu, a jej zeznania mogłyby stanowić ważny dowód występowania

nieprawidłowości w rozliczeniach utargu i naruszania obowiązków pracowniczych

przez powódkę;

6. art. 227 k.p.c., przez nieuwzględnienie wniosku dowodowego strony

pozwanej o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka A. K. i uznanie, że

przedmiotem tego wniosku nie są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne

znaczenie, pomimo że A. K. – jako pracownik księgowości pozwanej spółki –

posiadała wiedzę na temat obowiązującej procedury rozliczania utargów kasowych,

a jej zeznania mogłyby stanowić ważny dowód występowania nieprawidłowości w

5

rozliczaniu utargu przez powódkę i wiedzy powódki o okolicznościach

dokonywanych naruszeń;

7. art. 328 k.p.c., przez nieprawidłowe sporządzenie uzasadnienia

wyroku, a w szczególności brak wyjaśnienia, z jakich względów Sąd uznał, że

nieprawidłowe rozliczanie utargów nie było przyczyną rozwiązania stosunku pracy

oraz brak wskazania przyczyn, dla których Sąd odmówił przeprowadzenia dowodu

z zeznań S. K. i A. K. oraz dla których Sąd odmówił wiarygodności i mocy

dowodowej dowodom wnioskowanym przez stronę pozwaną.

Opierając skargę kasacyjną na takich podstawach, strona pozwana wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania,

ewentualnie o uchylenie tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powódki na rzecz strony pozwanej

kosztów postępowania.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o odmowę przyjęcia jej

do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i w każdym z tych przypadków - o

zasądzenie od strony pozwanej kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej zostały sformułowane tak w ramach podstawy

wynikającej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., jak i podstawy określonej w art. 3983

§ 1 pkt

2 k.p.c. W pierwszej kolejności rozważenia wymagała zatem podstawa kasacyjna z

art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. jako zmierzająca do zakwestionowania prawidłowości

ustaleń faktycznych przyjętych do rozstrzygnięcia sprawy. W tym zakresie skarżąca

zarzuciła, między innymi, naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. Konstruując skargę

kasacyjną i nadając jej charakter nadzwyczajnego środka zaskarżenia,

ustawodawca dokonał istotnych zmian w stosunku do kasacji, wprawdzie

specjalnego, ale jednak zwyczajnego środka odwoławczego, przysługującego w

toku instancji od orzeczeń nieprawomocnych. Jedną z takich zmian jest wyraźne

ograniczenie podstaw, gdyż jakkolwiek - zgodnie z art. 3983

§ 1 k.p.c. - skarga

kasacyjna może być oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez

6

błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na podstawie naruszenia

przepisów postępowania, jeżeli uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, to jednak podstawy te zostały w sposób doniosły zreformowane. W

stosunku do wszystkich podmiotów wnoszących skargę, wyłączono możliwość

oparcia jej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów

(art. 3983

§ 3 k.p.c.). W ten sposób doszło do ścisłego zharmonizowania podstaw

kasacyjnych z charakterem postępowania kasacyjnego i zakresem rozpoznania

skargi, oznaczonym w art. 39813

§ 2 k.p.c. Treść art. 3983

k.p.c. wskazuje więc, że

jakkolwiek generalnie dopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie

naruszenia przepisów postępowania, to jednak z wyłączeniem zarzutów

dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów, choćby naruszenie odnośnych

przepisów mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Inaczej mówiąc,

niedopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie, którą wypełniają takie

zarzuty. W takiej sytuacji, ten zarzut skargi kasacyjnej nie może być uwzględniony.

Można i należy natomiast upatrywać wadliwości rozstrzygnięcia Sądu

Okręgowego w naruszeniu pozostałych wskazywanych przez skarżącą przepisów

prawa procesowego, co jednak pozostaje w ścisłym związku ze sposobem

zastosowania prawa materialnego, a to w pierwszej kolejności art. 30 § 4 k.p. Sąd

Okręgowy zwolnił się z badania istoty sprawy i rozpatrywania przedstawionych w

apelacji zarzutów posługując się twierdzeniem, że sformułowanie przyczyny

rozwiązania stosunku pracy było mało konkretne i zbyt ogólne.

W myśl art. 30 § 4 k.p. w oświadczeniu woli pracodawcy o rozwiązaniu

umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony bez wypowiedzenia powinna być

wskazana przyczyna wypowiedzenia. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie Sądu

Najwyższego stanowiskiem naruszeniem tego przepisu jest zarówno brak w piśmie

pracodawcy wskazania w ogóle takiej przyczyny, jak i ujęcie jej w sposób

niewystarczająco jasny, konkretny i zrozumiały. Ocena podanej w wypowiedzeniu

przyczyny pod względem jej konkretyzacji dokonywana jest przy tym z perspektywy

adresata oświadczenia pracodawcy, czyli pracownika, który ma wiedzieć i rozumieć,

z jakich powodów pracodawca podjął decyzję o rozwiązaniu z nim umowy o pracę.

W związku z tym w judykaturze ukształtował się pogląd, że przyczyna może być

sformułowana w piśmie wypowiadającym umowę o pracę w sposób ogólny

7

wówczas, gdy okoliczności związane z zakończeniem stosunku pracy są znane

pracownikowi. Oznacza to, iż wymóg wskazania przez pracodawcę konkretnej

przyczyny rozwiązania umowy o pracę nie jest równoznaczny z koniecznością

sformułowania jej w sposób szczegółowy, drobiazgowy, z powołaniem opisów

wszystkich faktów i zdarzeń, dokumentów, ich dat oraz wskazaniem

poszczególnych działań, czy zaniechań, składających się w ocenie pracodawcy na

przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie umowy o pracę. Wymóg konkretności

przyczyny może być spełniony również poprzez wskazanie kategorii zdarzeń, jeżeli

z okoliczności sprawy wynika, że szczegółowe motywy wypowiedzenia są

pracownikowi znane, na przykład, z racji zajmowanego stanowiska i związanego z

nim dostępu do informacji zakładu, czy też stopnia wykształcenia i poziomu

kwalifikacji zawodowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1999 r.,

I PKN 175/99, OSNP 2000 nr 21, poz. 787 oraz z dnia 5 listopada 2003 r., I PK

446/02, Wokanda 2004 nr 7 – 8, poz. 42), bądź w związku ze szczegółowym

przedstawieniem pracownikowi zarzutów bezpośrednio przed rozwiązaniem umowy

o pracę (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2000 r.,

I PKN 670/99, OSNP 2001 nr 22, poz. 663), wręczeniem wypowiedzenia

bezpośrednio po pisemnej negatywnej ocenie efektów pracy danej osoby (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 września 1998 r., I PKN 271/98,

OSNP 1999 nr 18, poz. 577), po wcześniejszych krytycznych uwagach pod

adresem jakości pracy pracownika, wyrażanych podczas narad z jego udziałem,

czy też w rozmowach z przełożonymi (por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 15 listopada 2006 r., I PK 112/06, Prawo pracy 2007 nr 5,

s. 27).

Reasumując, wskazać należy, że art. 30 § 4 k.p. dopuszcza różne sposoby

określenia przyczyny rozwiązania umowy o pracę, a jej konkretność ocenia się z

uwzględnieniem innych znanych pracownikowi okoliczności uściślających tę

przyczynę. Istotne jest aby z oświadczenia pracodawcy wynikało w sposób

niebudzący wątpliwości, co jest istotą zarzutu stawianego pracownikowi i

usprawiedliwiającego rozwiązanie z nim stosunku pracy. Natomiast konkretyzacja

przyczyny, wskazanie konkretnego zdarzenia lub ciągu zdarzeń, konkretnego

zachowania pracownika, z którymi ten zarzut się łączy, może nastąpić poprzez

8

szczegółowe określenie tego zdarzenia (zachowania) w treści oświadczenia o

rozwiązaniu umowy o pracę lub wynikać ze znanych pracownikowi okoliczności

wiążących się w sposób niebudzący wątpliwości z podaną przez pracodawcę

przyczyną rozwiązania umowy o pracę. Inaczej rzecz ujmując, przyczyna

rozwiązania umowy o pracę może być sformułowana w piśmie pracodawcy w

sposób uogólniony, jeżeli okoliczności zakończenia stosunku pracy są znane

pracownikowi.

Wymagania pod adresem sposobu formułowania przyczyny wypowiedzenia

należy więc kształtować tak z punktu widzenia interesu pracownika jak i możliwości

pracodawcy, a przede wszystkim - z uwzględnieniem ich wzajemnych relacji w

kontekście zdarzeń poprzedzających ustanie stosunku pracy. Przyczyna

rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika ma być

zrozumiała dla pracownika, a nie - po pierwszej lekturze - dla sądu orzekającego w

sprawie. W sprawie, której przedmiotem jest ocena zgodnego z prawem

rozwiązania stosunku pracy w trybie art. 52 k.p., analizując przyczynę rozwiązania

stosunku pracy i jej skonkretyzowanie należy badać (uwzględniając całokształt

materiału dowodowego sprawy i stan faktyczny, który doprowadził pracodawcę do

złożenia oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku pracy w trybie art. 52 k.p.), czy

pracownik rozumiał (powinien rozumieć) stawiane mu zarzuty i ich istotę, a nie

ograniczać się do treści werbalnej samego oświadczenia pracodawcy, które w

szczególnych okolicznościach może być krótkie, a nawet lakoniczne, o ile strony

sporu wiedziały, co się za nim kryje.

Takiej analizy zaniechały Sądy orzekające w niniejszej sprawie, co świadczy

o wadliwości zastosowania art. 30 § 4 k.p. Rację ma bowiem skarżąca, że dla

prawidłowego zastosowania art. 30 § 4 k.p. niezbędne było zbadanie materiału

zgromadzonego w sprawie, przeprowadzenie zaoferowanych przez strony

wniosków dowodowych, które pozwoliłyby na ocenę, czy zarzuty były zrozumiałe

dla powódki, a jeśli tak, czy zarzuty te były wystarczające dla zastosowania art. 52

§ 1 k.p. Należy przy tym brać pod uwagę, jak trafnie zauważył Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu wyroku z dnia 19 lipca 2012 r., II PK 312/11 (OSNP 2013 nr 15 – 16,

poz. 171), że „w toku postępowania toczącego się wskutek odwołania od

oświadczenia o rozwiązaniu natychmiastowym, pracownik będzie kwestionował

9

jasność i jednoznaczność podanej przyczyny rozwiązania stosunku pracy. Daje to

bowiem szansę na restytucję zatrudnienia lub uzyskanie odszkodowania, a zatem

realizację szeroko pojętego majątkowego interesu pracownika. Takie dążenie

pracownika musi być weryfikowane, bowiem może być motywowane względami,

które w żadnej mierze nie zasługują na uwzględnienie. Należy wobec tego

odróżniać sytuacje, w których pracownik nie rozumie stawianego mu zarzutu od

sytuacji, w której jedynie twierdzi, że go nie rozumie, albowiem akceptacja

zrozumienia zarzutu równałaby się przyznaniu do ciężkiego naruszenia

obowiązków pracowniczych”.

Strona pozwana zaoferowała w niniejszej sprawie dowody, których

przeprowadzenie umożliwiłoby dokonanie oceny stanu zrozumienia powódki dla

stawianego jej zarzutu ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych

polegającego de facto na „pożyczaniu sobie” pieniędzy z kasy sklepu bez wiedzy i

zgody pracodawcy. Bez przeprowadzenia tych dowodów i oceny ich wiarygodności

nie ma możliwości skontrolowania w postępowaniu kasacyjnym prawidłowości

zastosowania w niniejszej sprawie art. 30 § 4 k.p. i art. 52 § 1 pkt 1 k.p., co

uzasadnia trafność zarzutów strony pozwanej odnośnie do naruszenia tych

przepisów.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została rozpoznana na posiedzeniu

niejawnym a nie na rozprawie, o co wnioskowała strona skarżąca, albowiem w

aktualnym stanie sprawy podstawowym problemem jest brak wystarczających

ustaleń faktycznych do oceny prawidłowości zastosowania art. 30 § 4 k.p. i art. 52 §

1 k.p. do jej rozstrzygnięcia, a nie kwestia wykładni art. 30 § 4 k.p. w zakresie

„odpowiedniego stopnia konkretności przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy

o pracę”, na bazie której skarżąca sformułowała występujące, jej zdaniem, w

sprawie zagadnienia prawne (art. 39811

§ 1 k.p.c.).

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).