II CSK 90/14

Sygn. akt II CSK 90/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Barbara Trębska

w sprawie z powództwa Miasta Ł.

przeciwko "E." i Wspólnicy Spółce jawnej w J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego

z dnia 29 stycznia 2013r. w części uwzględniającej powództwo i

orzekającej o kosztach i oddala powództwo; obciąża stronę

powodową kosztami procesu za wszystkie instancje których

szczegółowe wyliczenie pozostawia referendarzowi sądowemu.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 stycznia 2013 roku w sprawie

z powództwa Miasta Ł. - Urzędu Miasta przeciwko „E.” o zapłatę zasądził

od pozwanej na rzecz powoda 168.006,20 złotych z ustawowymi odsetkami

od dnia 1 kwietnia 2011 roku do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej

części oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd poczynił następujące ustalenia:

Pozwana „E.” jest użytkownikiem wieczystym nieruchomości gruntowej

położonej w Ł. przy ul. P. […], zabudowanej budynkiem stanowiącym odrębną

nieruchomość, składającej się z działek gruntu oznaczonych numerami 11 HO,

77/11, 77/12, 77/13, 77/15, 77/25, 77/4, 77/5, 77/6, 77/9, w obrębie S - 9, o łącznej

powierzchni 19.568 m2, oraz działki gruntu numer 77/24, o powierzchni 3.851 m2

,

dla której w Sądzie Rejonowym prowadzona jest księga wieczysta nr […].

Właścicielem przedmiotowej nieruchomości jest Gmina Ł.

Użytkownikami wieczystymi tych gruntów od 1999 r. byli E. Ł., M. Ł., M. Ł. i

K. Ł. we wspólności łącznej, jako wspólnicy spółki cywilnej, działającej pod firmą

Zakłady Przetwórstwa Rolno - Spożywczego „E.” s.c. Ł. E., Ł. M., Ł. Ma., Ł. K., z

siedzibą w J.

Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 29 marca 2002 r. dokonano

wpisu do KRS - Rejestru Przedsiębiorców, za numerem […], spółki jawnej „E.” […],

powstałej w wyniku przekształcenia w trybie 26 § 4 k.s.h. ze spółki cywilnej pod

firmą Zakład Przetwórstwa Rolno - Spożywczego „E.” […], na podstawie umowy

spółki jawnej zawartej w dniu 21 grudnia 200l r. W dniu 19 kwietnia 2002 r.

wpisano do KRS zmianę nazwy spółki jawnej na „E.” […] Spółka Jawna.

Pismami z dnia 20 grudnia 2004 r. Prezydent Miasta Ł., wypowiedział

użytkownikowi wieczystemu S.C. „E.” dotychczasową wysokość opłaty rocznej z

tytułu użytkowania wieczystego przedmiotowych nieruchomości i, zgodnie z

wyceną gruntów rzeczoznawcy majątkowego, zaproponował ustalenie nowej

opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego przedmiotowego gruntu,

obowiązującej od dnia 1 stycznia 2005 r., płatnej do 31 marca każdego roku, na

kwotę łączną 168.006,20 zł. netto. W uzasadnieniu wypowiedzenia stwierdzono, że

dotychczas obowiązująca wartość gruntu będącego w użytkowaniu wieczystym

uległa zmianie i, zgodnie z wyceną rzeczoznawcy majątkowego, aktualna wartość

3

nieruchomości, w odniesieniu do działek numer :77/10, 77/11, 77/12, 77/13, 77/15,

77/25, 77/4, 77/5, 77/6, 77/9 wynosi 4.454.200 zł., stąd, stanowiąca 3% ceny

nieruchomości, nowa opłata roczna, jest równa kwocie 133.626,00 zł., zaś w

odniesieniu do działki numer 77/24, wycena nieruchomości wynosi 1.420.200 zł., a

nowa opłata roczna odpowiednio 26.154,40 zł. + 8.225,80 zł. (po bonifikacie).

Wypowiedzenie zostało doręczone w dniu 28 grudnia 2004 r.

W dniu 3 lutego 2005 r. pozwana E. złożyła do Samorządowego Kolegium

Odwoławczego w Ł. pismo, w którym zakwestionowała wysokość nowej opłaty z

tytułu użytkowania wieczystego gruntu i wniosła o stwierdzenie, że aktualizacja

opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w Ł. przy

ul. P. składającej się z działek gruntu numer: 77/24, 77/10-77/1, 77/15, 77/4-77/6,

77/9, dokonana przez Prezydenta Miasta Ł., jest uzasadniona w innej wysokości.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzeczeniem z dnia 9 maja 2005 r.

zwróciło wniosek pozwanej Spółki dotyczący ustalenia, że podwyższenie opłaty z

tytułu użytkowania wieczystego jest nieuzasadnione lub uzasadnione w mniejszej

wysokości. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, iż wniosek o ustalenie, że

aktualizacja jest nieuzasadniona albo uzasadniona w innej wysokości może złożyć

tylko użytkownik wieczysty. Z wypowiedzenia dotychczasowej opłaty rocznej za

grunt oddany w użytkowanie wieczyste wynika, że użytkownikiem wieczystym jest

S.C. „E.” a nie „E.” Spółka Jawna, która złożyła wniosek.

Od orzeczenia SKO pozwana Spółka wniosła do Sądu Okręgowego

sprzeciw, zastępujący pozew. Zarządzeniem z dnia 17 listopada 2005 r. nastąpił

zwrot pozwu, z uwagi na nieuzupełnienie braku fiskalnego przez „E." Spółka

Jawna.

W dniu 3 marca 2005 r. do Sądu Rejonowego wpłynął wniosek pozwanej

Spółki o dokonanie, w dziale II Księgi Wieczystej nr […] wpisu, jako użytkownika

wieczystego działek gruntu objętych księgą wieczystą i właściciela posadowionych

na nim budynków, „E." Spółki Jawnej, w miejsce dotychczasowego wpisu.

Do wniosku został załączony odpis pełny z Rejestru Przedsiębiorców KRS numer

[…] z dnia 5 sierpnia 2005 r.

4

W dniu 20 października 2005 r., Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych

dokonał wpisu (sprostowanego z urzędu postanowieniem z dnia 28 października

2005r.) w dziale II KW nr […], jako użytkownika wieczystego „E.” Spółka Jawna.

W tym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał, że strona

powodowa, kierując w dniu 20 grudnia 2004 r. pismo adresowane do wspólników

spółki cywilnej działającej pod firmą „E.”, jako użytkowników wieczystych do

wspólności łącznej nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P., dokonała skutecznego

wypowiedzenia dotychczasowych opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego

przedmiotowej nieruchomości, przesyłając jednocześnie ofertę nowych stawek,

obowiązujących od 1 stycznia roku następnego. Sąd Okręgowy zauważył przy tym,

że pozwana nie wytoczyła skutecznie powództwa o ustalenie w trybie art. 189

k.p.c. wysokości nowej opłaty rocznej za wieczyste użytkowanie przedmiotowej

nieruchomości, gdyż jej wniosek, zastępujący pozew, przekazany do Sądu

Okręgowego na skutek sprzeciwu od orzeczenia SKO w Ł., został prawomocnie

zwrócony, wobec nieuzupełnienia braków fiskalnych.

W ocenie Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie nie ma konieczności

dokonywania przez powstałą na skutek przekształcenia w trybie art. 26 ust. 4 k.s.h.

spółkę jawną jakichkolwiek dodatkowych czynności cywilnoprawnych, między

spółką przekształconą a spółką cywilną, jednak dla nabycia prawa użytkowania

wieczystego, przekształcona spółka nie może zaniechać dokonywania

stosowanego wpisu w księdze wieczystej. Wpis do księgi ma znaczenie

konstytutywne. Zatem prawo użytkowania wieczystego nie powstaje bez wpisu do

księgi wieczystej. Dotyczy to także odpowiednio przeniesienia tego prawa. Przed

dokonaniem wpisu osobie, na której rzecz wpis ma nastąpić, przysługują wszystkie

uprawnienia wynikające z umowy o ustanowieniu prawa, z wyjątkiem samego

prawa. Charakter konstytutywny orzeczenia o wpisie ma znaczenie doniosłe, gdyż

potwierdza zarówno fakt dokonania czynności prawnej, jak i prawno - rzeczowych

skutków tej czynności. Nabywca użytkowania wieczystego nie nabędzie statusu

użytkownika wieczystego w okresie pomiędzy zawarciem umowy a złożeniem

wniosku o wpis w księdze wieczystej. W tym okresie nabywcę i zbywcę prawa

użytkowania będzie wiązał jedynie węzeł obligacyjny, jako że skutek

rozporządzający takowej umowy jeszcze nie nastąpił.

5

Sąd pierwszej instancji wskazał, że wobec powyższego przed złożeniem

wniosku o wpis prawa użytkowania wieczystego spornej nieruchomości na rzecz

pozwanej Spółki Jawnej, co nastąpiło dopiero w dniu 10 marca 2005 r., prawo

użytkowania przekształconej Spółce nie przysługiwało, toteż wypowiedzenie

dotychczasowej wysokości opłaty rocznej, dokonane wobec wspólników spółki

cywilnej „E.” […], w grudniu 2004r., należało uznać za prawnie skuteczne.

W świetle powyższych rozważań Sąd Okręgowy stwierdził, że w związku

z dokonanymi wypowiedzeniami, poczynając od stycznia 2005 r. opłata roczna

z tytułu użytkowania wieczystego gruntu nieruchomości położonej przy ul. P.

wynosi łącznie kwotę 168.006,20 zł. netto. Strona powodowa domaga się

zasądzenia należnej opłaty za rok 2011, która w żadnej części nie została przez

pozwaną Spółkę uiszczona, wobec czego roszczenie powódki w tym zakresie

uznał za zasadne.

Apelację od powyższego wyroku Sądu Okręgowego wniosła strona

pozwana, którą, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 września 2013 r. oddalił i

orzekł o kosztach procesu.

Zaakceptował dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia i przyjął je za

własne i podzielił argumentację prawną.

Podkreślił, że w postępowaniu przed samorządowym kolegium

odwoławczym, wywołanym wnioskiem użytkownika wieczystego o zbadanie

zasadności aktualizacji opłaty rocznej, kolegium bada nie tylko zasadność

aktualizacji, lecz także to czy wypowiedzenie opłaty rocznej zostało dokonane

prawidłowo, a przede wszystkim, czy zostało doręczone użytkownikowi

wieczystemu zgodnie z przepisami k.p.a. Jeżeli w wyniku sprzeciwu sprawa

zostaje przekazana sądowi powszechnemu, kwestia ta podlega również badaniu

sądu w postępowaniu przewidzianym w art. 80 u.g.n. W związku z tym, że w art.

78-80 u.g.n. szczegółowo uregulowano tryb, w jakim można kwestionować

aktualizację opłaty rocznej i badać przesłanki jej skuteczności, uznał, że badanie

wszystkich tych przesłanek może odbywać się tylko w tym postępowaniu.

Prawomocne orzeczenie kolegium albo prawomocny wyrok sądu wydany w trybie

art. 78-80 u.g.n. są wiążące co do wysokości obowiązującej strony opłaty rocznej,

a zatem są wiążące także co do skuteczności wypowiedzenia zmieniającego,

6

w tym skuteczności jego doręczenia, bowiem jest to jedna z ustawowych

przesłanek wypowiedzenia zmieniającego i ustalenia nowej opłaty rocznej. Jeżeli

w wyniku wszczęcia przed kolegium postępowania przewidzianego w art. 78 i 79

u.g.n. zapadło prawomocne orzeczenie kolegium w przedmiocie aktualizacji opłaty

rocznej, sąd w późniejszej sprawie o zapłatę nowej opłaty nie jest już uprawniony

do badania skuteczności wypowiedzenia zmieniającego wysokość opłaty.

W stanie faktycznym sprawy, w toku postępowania przed SKO, a także

w postępowaniu sądowym po złożeniu sprzeciwu od orzeczenia SKO, użytkownik

wieczysty mógłby podnosić zarzut nieprawidłowego doręczenia wypowiedzenia.

Skoro z uwagi na nieuzupełnienie braków formalnych postępowanie w przedmiocie

aktualizacji opłaty (art. 78 ust. 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami)

zakończyło się, wypowiedzenie zmieniające stało się wiążące co do wysokości

obowiązującej strony opłaty rocznej.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiódł

pozwany, opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego. Zarzucił

naruszenie art. 78 § 1 i 79 § 3 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku

o gospodarce nieruchomościami (dalej u.g.n.) przez ich błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że sąd w postępowaniu o zapłatę opłaty

z tytułu użytkowania wieczystego nie jest uprawniony do badania skuteczności

wypowiedzenia zmieniającego wysokość opłaty oraz art. 27 u.g.n. przez jego

błędną wykładnię i przyjęcie, że spółka przekształcona na mocy art. 26 § 4 k.s.h.

dla nabycia użytkowania wieczystego powinna dokonać wpisu prawa użytkowania

wieczystego do księgi wieczystej, który ma charakter konstytutywny.

W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie

powództwa, ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcie o kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 78 ust. 1 u.g.n., właściwy organ zamierzający zaktualizować

opłatę roczną z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej powinien

wypowiedzieć na piśmie wysokość dotychczasowej opłaty, do dnia 31 grudnia roku

poprzedzającego, przesyłając równocześnie ofertę przyjęcia jej nowej wysokości.

Nie ulega wątpliwości, że ta korespondencja powinna być adresowana

7

od podmiotu, który jest aktualnym użytkownikiem wieczystym nieruchomości.

W sprawie podstawowym problemem prawnym jest zatem rozstrzygnięcie, czy

w grudniu 2004 r. użytkownikiem wieczystym przedmiotowych nieruchomości byli

w dalszym ciągu wspólnicy spółki cywilnej „E.”, czy spóła jawna „E.” - powstała na

skutek przekształcenia w trybie art. 26 § 4 k.s.h. spółki cywilnej w spółkę jawną na

podstawie umowy z dnia 21 grudnia 2001 r. i wpisana do KRS – Rejestru

Przedsiębiorców postanowieniem sądu rejestrowego z dnia 29 marca 2002 r.

Sądy obu instancji przyjęły, że kwestię tę rozstrzyga treść wpisu do księgi

wieczystej, zgodnie z którym w dacie wysyłania wypowiedzenia dotychczasowej

opłaty rocznej użytkownikami wieczystymi byli wspólnicy spółki cywilnej „E.”, gdyż

wpis tego prawa na rzecz spółki jawnej „E.” został dokonany dopiero w dniu 20

października 2005 r., w uwzględnieniu wniosku z dnia 3 marca 2005 r. Zdaniem

Sądów, wpis ten ma znaczenie konstytutywne, a zatem adresowanie

wypowiedzenia opłaty rocznej do wspólników spółki cywilnej, figurujących

w księdze wieczystej jako współużytkownicy wieczyści nieruchomości, było

prawnie skuteczne.

Odnosząc się do tego poglądu należy stwierdzić, że zgodnie z art. 27 u.g.n.,

konstytutywny charakter wpisu użytkowania do księgi wieczystej dotyczy tylko

przypadków powstania tego prawa oraz jego przeniesienia. Konstytutywny

charakter wpisu jest w naszym porządku prawnym wyjątkiem od zasady

deklaratoryjności, a zatem nie może być interpretowany rozszerzająco.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, po początkowych wahaniach, utrwaliło się

stanowisko, że spółka jawna stawała się na podstawie art. 26 § 4 k.s.h.

sukcesorem generalnym wspólników spółki cywilnej, w zakresie jej praw, i to także

przed nowelizacją tego przepisu, która weszła w życie z dniem 15 stycznia 2004 r.

(por. przykładowo wyrok z dnia 26 października 2005 r., V CK 285/05, niepubl. oraz

postanowienia z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 177/04, czy z dnia 9 stycznia

2008 r., III CSK 2008 r. 196/07 – niepubl.). Konsekwencją tego stanowiska jest

przyjęcie, że powstałej na skutek przekształcenia spółce jawnej przysługują

wszystkie wspólne prawa i obciążają ją wszystkie obowiązki wspólników spółki

cywilnej już z chwilą wpisu spółki jawnej do rejestru, co obejmuje także należące

do tych wspólników prawo wieczystego użytkowania nieruchomości. Skutek

8

przejścia tego prawa na rzecz spółki jawnej w drodze sukcesji generalnej uchyla

bowiem działanie konstytutywnego charakteru wpisu, przewidzianego w art. 27

u.g.n. Działa tu zatem podobny mechanizm prawny do tego, jaki miał miejsce przy

przekształcaniu przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę Skarbu

Państwa na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r.

o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 118, poz.

561, ze zm.). Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 5 grudnia 2002 r., III CZP 71/02

(OSNC 2003, nr 10, poz. 133) przyjął, że w takim przypadku przejścia prawa

użytkowania wieczystego wpis do księgi wieczystej nie ma charakteru

konstytutywnego, podobnie jak przy dziedziczeniu lub zasiedzeniu, gdyż nabycie

tego prawa przez nowy podmiot następuje na skutek jego przejścia ex lege.

Z powyższego wynika, że w dacie wypowiedzenie przez stronę powodową

dotychczasowej wysokości opłaty od wieczystego użytkowania nieruchomości,

prawo to przysługiwało spółce jawnej „E.”, a nie jej poprzednikom prawnym –

wspólnikom spółki cywilnej „E.”, mimo że to oni figurowali jeszcze w księdze

wieczystej, jako współużytkownicy wieczyści. Dokonane wypowiedzenie,

adresowane do podmiotu, który nie był użytkownikiem wieczystym, było więc

nieskuteczne, a tym samym dochodzenie przez powoda zapłaty przez pozwaną

spółkę podwyższonej stawki opłaty rocznej nie znajduje uzasadnienia prawnego.

Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok

oraz wyrok Sądu Okręgowego w części uwzględniającej powództwo i orzekającej

o kosztach i oddalił powództwo w całości, obciążając powoda kosztami procesu

za wszystkie instancje (art. 98 § 1 k.p.c.).