IV KK 200/14

Sygn. akt IV KK 200/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Puszkarski

SSN Dorota Rysińska

Protokolant Dorota Szczerbiak

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Zbigniewa Siejbika

w sprawie J. S.

oskarżonego z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 6 listopada 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez prokuratora

od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 3 marca 2014 r.,

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w B.

z dnia 10 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę oskarżonego J. S.

przekazuje Sądowi Okręgowemu w B. do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

J. S. został oskarżony o to, że:

1. w okresie od 1 stycznia 2012 r. do 15 lipca 2012 r. w B. pełniąc funkcje

prezesa w Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „J." z/s w I. nie złożył w

wymaganym terminie rocznego sprawozdania finansowego z działalności

wskazanej spółki za rok obrotowy 2011 we właściwym Sądzie Rejestrowym,

tj. o przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości;

2. w okresie od 1 stycznia 2011 r. do 15 lipca 2011 r. w B. pełniąc funkcje

prezesa w Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „J." z/s w I. nie złożył w

wymaganym terminie rocznego sprawozdania finansowego z działalności

wskazanej spółki za rok obrotowy 2010 we właściwym Sądzie Rejestrowym,

tj. o przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości;

3. w okresie od 1 stycznia 2010 r. do 15 lipca 2010 r. w B. pełniąc funkcje

prezesa w Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „J." z/s w I. nie złożył w

wymaganym terminie rocznego sprawozdania finansowego z działalności

wskazanej spółki za rok obrotowy 2009 we właściwym Sądzie Rejestrowym,

tj. o przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości;

4. w okresie od 1 stycznia 2009 r. do 15 lipca 2009 r. w B. pełniąc funkcje

prezesa w Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „J." z/s w I. nie złożył w

wymaganym terminie rocznego sprawozdania finansowego z działalności

wskazanej spółki za rok obrotowy 2008 we właściwym Sądzie Rejestrowym,

tj. o przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości;

5. w okresie od 1 stycznia 2008 r. do 15 lipca 2008 r. w B. pełniąc funkcje

prezesa w Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „J." z/s w I. nie złożył w

wymaganym terminie rocznego sprawozdania finansowego z działalności

wskazanej spółki za rok obrotowy 2007 we właściwym Sądzie Rejestrowym,

tj. o przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości.

Sąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 10 października 2013 r.:

3

I. uznał J. S. za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu w pkt 1 aktu

oskarżenia z tą zmianą, iż przyjął, że czynu tego dopuścił się 14 lipca 2012 r.,

co stanowi przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r., o

rachunkowości i za to na mocy tego przepisu i art. 33 § 1 i 3 k.k. skazał go

na karę 50 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej stawki

dziennej na kwotę 10 złotych;

II. uznał J. S. za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu w pkt 2 aktu

oskarżenia z tą zmianą, iż przyjął, że czynu tego dopuścił się 14 kwietnia

2011 r., co stanowi przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września

1994 r., o rachunkowości i za to na mocy tego przepisu i art. 33 § 1 i 3 k.k.

skazał go na karę 50 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej

stawki dziennej na kwotę 10 złotych;

III. uznał J. S. za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu w pkt 3 aktu

oskarżenia z tą zmianą, iż przyjął, że czynu tego dopuścił się 13 lipca 2010 r.,

co stanowi przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r., o

rachunkowości i za to na mocy tego przepisu i art. 33 § 1 i 3 kk skazał go na

karę 50 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej stawki

dziennej na kwotę 10 złotych;

IV. uznał J. S. za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu w pkt 4 aktu

oskarżenia z tą zmianą, iż przyjął, że czynu tego dopuścił się 7 lipca 2009 r.,

co stanowi przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r., o

rachunkowości i za to na mocy tego przepisu i art. 33 § 1 i 3 kk skazał go na

karę 50 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej stawki

dziennej na kwotę 10 złotych;

V. uznał J. S. za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu w pkt 5 aktu

oskarżenia z tą zmianą, iż przyjął, że czynu tego dopuścił się 15 lipca 2008 r.,

co stanowi przestępstwo z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r., o

rachunkowości i za to na mocy tego przepisu i art. 33 § 1 i 3 kk skazał go na

karę 50 stawek dziennych grzywny ustalając wysokość jednej stawki

dziennej na kwotę 10 złotych;

4

VI. na mocy art. 85 k.k., art. 86 § 1 § 2 k.k. w miejsce orzeczonych w pkt I, II. III,

IV i V grzywien wymierzył mu karę łączną grzywny w wymiarze 80 stawek

dziennych po 10 złotych każda;

VII. na mocy art. 627 k.p.k. i art. 3 ust. 1 ustawy o opłatach w sprawach karnych

zasądził od niego na rzecz Skarbu Państwa koszty sądowe obejmujące

wydatki w kwocie 90 złotych i opłatę w kwocie 80 złotych.

Od tego wyroku apelację złożył Prokurator Rejonowy w B. oraz obrońca J. S.

Prokurator Rejonowy w B. zarzucił obrazę przepisu postępowania, która

miała wpływ na treść orzeczenia, a to przepisu art. 410 k.p.k., poprzez poczynienie

ustaleń dowolnych co do konkretnej daty popełnienia każdego z pięciu zarzucanych

oskarżonemu przestępstw, a w konsekwencji błędną zmianę opisu wszystkich

pięciu czynów, pierwotnie zarzucanych oskarżonemu, skutkiem czego

oskarżonemu zarzucono - każdorazowo działanie przez zaniechanie w określonym

dniu, w którym oskarżony mógł był jeszcze spełnić ciążący na nim obowiązek

prawny.

Podnosząc ten zarzut wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uznanie,

że:

 I - ego z zarzucanych czynów oskarżony dopuścił się w dniu 15 lipca 2012 r.,

 II - ego z zarzucanych czynów oskarżony dopuścił się w dniu 13 kwietnia

2011 r.,

 III - ego z zarzucanych czynów oskarżony dopuścił się w dniu 14 lipca

2010 r.,

 IV - ego z zarzucanych czynów oskarżony dopuścił się w dniu 8 lipca 2009 r.,

 V - ego z zarzucanych czynów oskarżony dopuścił się w dniu 16 lipca 2008 r.

Obrońca w apelacji zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ

na treść orzeczenia, przez przyjęcie, iż stopień społecznej szkodliwości czynów

przypisanych oskarżonemu J. S. jest wyższy od znikomego oraz obrazę przepisów

postępowania, mającą wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. przez

wyprowadzenie niewłaściwych wniosków ze zgromadzonego materiału

dowodowego.

Wniósł o zmianę wyroku przez umorzenie postępowania karnego względem

J. S. o czyny opisane w punktach I - V wyroku, tj. o przestępstwa z art. 79 pkt 4

5

ustawy z dnia 29 września 1994 r., o rachunkowości, zasądzenie od Skarbu

Państwa na rzecz oskarżonego kosztów obrony poniesionych z wyboru, na

wypadek nieuwzględnienia apelacji o zwolnienie oskarżonego od ponoszenia

kosztów postępowania odwoławczego.

Po rozpoznaniu tych apelacji Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 3 marca

2014 r., sygn.:

1. uchylił zaskarżony wyrok i przyjmując, że J. S. dopuścił się czynów

zarzuconych mu:

 w pkt 1 w dniu 15 lipca 2012 r.,

 w pkt 2 w dniu 13 kwietnia 2011 r.,

 w pkt 3 w dniu 14 lipca 2010 r.,

 w pkt 4 w dniu 8 lipca 2009 r.,

 w pkt 5 w dniu 16 lipca 2008 r.,

na zasadzie art. 414 § 1 k.p.k. i art. 17§ 1 pkt 3 k.p.k. w zw. z art. 1 § 2 k.k.

postępowanie karne umorzył;

2. kosztami postępowania za obie instancje obciążył Skarb Państwa, za

wyjątkiem kosztów ustanowienia obrońcy przed sądem I i II instancji, którymi

obciążył oskarżonego.

Od tego wyroku kasację wniósł Prokurator Okręgowy w B.

Zarzucił w niej:

 rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na

treść wyroku Sądu Okręgowego w B., a to art. 7, 410, 424 § 2 i 457 § 3 k.p.k.

poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów polegające na

dowolnym i bezzasadnym przekonaniu, że stopień społecznej szkodliwości

czynów zarzucanych oskarżonemu J. S. jest znikomy, jak również braku

dokładnego wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku faktów i

dowodów oraz wynikających z nich okoliczności, jakie Sąd miał na względzie

umarzając postępowanie z uwagi na znikomą społeczną szkodliwość czynów

jakich dopuścił się oskarżony pomimo, że prawidłowo ustalony przez Sąd I

instancji stan faktyczny nie uległ zmianie,

 rażące naruszenie prawa materialnego tj. przepisu art. 115 § 2 k.k., które

miało istotny wpływ na treść wyroku Sądu Okręgowego przez wadliwą ocenę

6

przesłanek wynikających z tego przepisu i niewłaściwe ich zastosowanie do

ustalonego stanu faktycznego.

Podnosząc te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w B. do ponownego rozpatrzenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługuje na uwzględnienie.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w zakresie przyjęcia, iż przypisane J. S. czyny

cechuje znikomy stopień społecznej szkodliwości Sąd Okręgowy w B. wskazuje, iż

jakkolwiek doszło do naruszenia normy prawnej z art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29

września 1994 r., o rachunkowości, to jednak nie spowodowało to żadnych daleko

idących następstw. Oskarżony obowiązek złożenia sprawozdań zrealizował w

późniejszym okresie czasu. Zaniechanie jakiego dopuścił się nie wyrządziło żadnej

szkody. Ponadto niedopełnienie obowiązku złożenia sprawozdań w ustawowym

terminie należało, zdaniem Sądu, rozpatrywać jako zaniedbanie, a nie celowe

zaniechanie. Według Sądu Okręgowego dobro które zostało naruszone nie było aż

tak istotne z punktu widzenia prawidłowego funkcjonowania człowieka w

społeczeństwie. W konkluzji ten Sąd stwierdził, iż J.S. nie działał w celu

wyrządzenia komukolwiek szkody, ani też nie dążył do celowego zatajenia

informacji o spółce, której był prezesem.

Ma rację autor kasacji, gdy wskazuje, że przestępstwo z art. 79 ustawy z dnia 29

września 1994 r., o rachunkowości należy zaliczyć do grupy przestępstw

formalnych (bezskutkowych). Wynika to z faktu, iż w opisie czynu zabronionego

brak jest znamienia ustawowego w postaci skutku. Zatem przyjęcie takiej

konstrukcji powoduje, iż organ orzekający zostaje zwolniony z obowiązku ustalenia,

jak to jest w przypadku przestępstw materialnych, czy sprawca doprowadził do

powstania skutku, jak również wykazania związku przyczynowo-skutkowego.

Zgodzić się też należy z wywodem, iż określenie przez ustawodawcę danego czynu

jako przestępstwa, podporządkowane jest zasadniczemu celowi zwalczania czynów

społecznie niebezpiecznych za pomocą kary. Wysoki stopień społecznej

szkodliwości danej kategorii czynów jest, na etapie tworzenia prawa, podstawowym

elementem zmuszającym racjonalnego ustawodawcę do wprowadzenia karalności

danej kategorii zachowań, oraz istotnym czynnikiem wpływającym na rodzaj

7

ustawowego zagrożenia. Niewątpliwie ustawodawca uwzględnił to wymieniając w

sankcji art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości kary

wolnościowe (grzywna, ograniczenie wolności).

Ocena zaś stopnia społecznej szkodliwości przypisanego czynu odbywa się

w oparciu o przesłanki stypizowane w art. 115 § 2 k.k., do których należą: rodzaj i

charakter naruszonego dobra, rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i

okoliczności popełnienia czynu, waga naruszonych przez sprawcę obowiązków,

postać zamiaru, motywacja sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień

ich naruszenia. Jak podkreśla się w doktrynie, cechy indywidualne czynu,

konkretyzujące te okoliczności, decydują o stopniu jego społecznej szkodliwości i

przy atypowym wystąpieniu okoliczności zmniejszających społeczną szkodliwość

mogą spowodować, że osiągnie ona stopień znikomy wyłączający karygodność

czynu. O znikomym stopniu społecznej szkodliwości czynu może decydować np.

łączne wystąpienie mniejszej wartości zaatakowanego dobra, minimalna szkoda

wyrządzona dobru prawnemu, możliwość naprawienia szkody, sposób zachowania

się sprawcy niezasługujący na szczególne potępienie, sytuacja motywacyjna

utrudniająca sprawcy podjęcie właściwej decyzji. Powszechnie przyjmuje się, że nie

wpływają na stopień społecznej szkodliwości czynu okoliczności, które związane są

z osobą sprawcy np. uprzednia karalność, dobra lub zła opinia o nim. Brak

przestępstwa, o którym mowa w art. 1 § 2 k.k., zachodzi z powodu znikomego

stopnia społecznej szkodliwości czynu, a nie z powodu braku niebezpieczeństwa

po stronie sprawcy, to czyn ma nie być karygodny. Co istotne, ocena stopnia

społecznej szkodliwości przestępstwa, w ramach przyjmowanej kwalifikacji prawnej,

jest szczególnym zadaniem sędziów, tak, by czyny błahe zostały odróżnione od

poważnych, a każdy z nich został odpowiednio ukarany. Oceny tej nie można

sprowadzać do ogólników (por. Andrzej Zoll, Komentarz do art. 1 Kodeksu karnego,

LEX 2004 i powołane tam orzecznictwo).

Stwierdzając znikomy stopień społecznej szkodliwości czynu, organ

procesowy przejmuje na siebie obowiązek wskazania przyczyn i przekonywującego

uzasadnienia powodów decydujących o zasadności braku wszczęcia lub umorzenia

wszczętego postępowania karnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11

kwietnia 2011 r., sygn. IV KK 382/10, LEX nr 846390).

8

Niewątpliwie zadaniem przepisów karnych z ustawy z dnia 29 września 1994

r., o rachunkowości jest ochrona obrotu gospodarczego. Problematyka przestępstw

związanych z księgami rachunkowymi i sprawozdaniami finansowymi jest

utożsamiana ze zjawiskiem „kreatywnej rachunkowości” czy „fałszowania

sprawozdań finansowych”. Opinii publicznej stało się ono znane głownie za sprawą

nagłośnionych przez media fałszerstw które miały miejsce na początku 2000 r. w

Stanach Zjednoczonych - sprawy Worldcom, Enron, a w Europie Ahold (por. O.

Włodkowski, Przepisy karne ustawy o rachunkowości, Warszawa 2012, s. 20).

Przepisy ustawy z dnia 24 września 1994 r. o rachunkowości chronią m.in.

interes uczestników obrotu gospodarczego w uzyskaniu na podstawie stosownych

dokumentów, np. sprawozdań finansowych, danych co do sytuacji majątkowej i

gospodarczej spółki, zgodnych z rzeczywistym stanem. Na podstawie informacji

pochodzących ze sprawozdań finansowych dokonywana jest ocena wyników

działalności podmiotów gospodarczych przez odbiorców zewnętrznych. W

literaturze podkreśla się, że sprawozdanie finansowe jest najbardziej syntetycznym

źródłem informacji o sytuacji danej jednostki .Stanowi dobre narzędzie pozwalające

na szybkie uprządkowanie informacji i błyskawiczną ich analizę. Pozwala na

porównywanie jej wyników z wynikami jednostek konkurencyjnych. Uznaje się je za

użyteczny instrument służący do wymiany informacji między jednostką

funkcjonującą w obrocie a zainteresowanymi nią użytkownikami (por. M. Walczak

(red.), Rachunkowość polska na tle regulacji międzynarodowych, Łódź 2002, s. 11

– 12).

Dokonując oceny stopnia społecznej szkodliwości przestępstw przypisanych

J. S. w wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 10 października 2013 r., Sąd

Okręgowy w B. nie rozważył konsekwencji ustalenia, iż tenże oskarżony zaniechał

wykonywania obowiązku nałożonego ustawą (składania rocznych sprawozdań

finansowych) przez okres blisko pięciu lat. W tym czasie roczne sprawozdanie

finansowe z działalności spółki z o.o. „J.” nie były dostępne dla zainteresowanych.

Zgodzić się należy z Prokuratorem Okręgowym w B., że nie jest zrozumiałe

stanowisko Sądu Okręgowego w B. co do braku szkody, gdyż występek z art. 79

ust. 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r., jest przecież przestępstwem formalnym.

Trafnie też zauważa skarżący, iż w przypadku tego przestępstwa zasadnicze

9

znaczenie dla oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu winna mieć waga

naruszonych przez sprawcę ustawowych obowiązków, a także czasokres ich

niewypełniania.

Należy przy tym przypomnieć, iż ocena stopnia społecznej szkodliwości

czynu powinna być oceną całościową, uwzględniającą okoliczności wymienione w

art. 115 § 2 k.k., nie zaś sumą, czy podzielną ocen cząstkowych takiej, czy innej

„ujemności”, tkwiącej w poszczególnych faktorach (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 18 maja 2006 r., WA 9/06, R-OSNKW 2006, poz. 1762 i z dnia 10 lutego

2009 r., WA 1/09, R-OSNKW 2009, poz 343).

Kierując się przedstawionymi wyżej motywami Sąd Najwyższy, z mocy art.

537 § 2 k.p.k., orzekł jak w wyroku.