III CZP 77/14

Sygn. akt III CZP 77/14

UCHWAŁA

Dnia 5 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z urzędu

przy uczestnictwie […]

o wpis,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 5 listopada 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Ł.

postanowieniem z dnia 16 czerwca 2014 r.,

"Czy przepis § 11 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych

i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122 z późn. zm.) ma

zastosowanie także do nieruchomości odłączonej z dotychczasowej

księgi wieczystej, w której ujawniono wzmiankę o wszczęciu egzekucji

z nieruchomości - odłączonej na zasadzie przepisu art. 12 ust. 3

ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach

przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych

(Dz.U. z 2013 r., poz. 687)?"

podjął uchwałę:

Przewidziany w § 11 ust. 2 rozporządzenia z dnia 17 września

2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów

dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122, ze zm.) obowiązek

przeniesienia przez sąd z urzędu do współobciążenia wszystkich

praw, roszczeń, innych ciężarów lub ograniczeń ciążących na

nieruchomości do nowej lub innej księgi wieczystej nie dotyczy

2

nieruchomości odłączonej na zasadzie art. 12 ust. 3 ustawy

z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach

przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych

(Dz.U. z 2013 r., poz. 687).

UZASADNIENIE

3

Wnioskodawca wniósł o przeniesienie części nieruchomości do innej księgi

wieczystej, wpisanie jako właściciela Województwa […] oraz ujawnienie Zarządu

Dróg Wojewódzkich w Ł. jako trwałego zarządcy, na podstawie decyzji Wojewody

Nr 30/1, z dnia 29 stycznia 2010 r., o zezwoleniu na realizację inwestycji

drogowej, utrzymanej w mocy decyzją Ministra Infrastruktury z dnia 13 sierpnia

2010 r. Na nieruchomości ciążyły wpisane w dziale III ograniczone prawa

rzeczowe, wzmianka o wszczęciu egzekucji w sprawie KM …/09 oraz wpisane w

dziale IV hipoteki przymusowe.

Referendarz sądowy dokonał wpisów zgodnie z treścią wniosku, przy czym

w dziale III ujawnił z urzędu wzmiankę o wszczęciu egzekucji w sprawie KM …/09.

Skargę Województwa […] - Zarządu Dróg Wojewódzkich w Ł. na ten wpis Sąd

Rejonowy oddalił, a Sąd Okręgowy rozpoznając apelację na to postanowienie

powziął poważne wątpliwości, które w formie zagadnienia prawnego przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia (art. 390 § 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Generalną zasadą wyrażoną w art. 6268

k.p.c. jest zasada, że wpis

dokonywany jest tylko na wniosek i w jego granicach - chyba że przepis szczególny

przewiduje dokonanie wpisu z urzędu. Zgodnie z art. 6268

§ 2 k.p.c. sąd wieczysto-

księgowy rozpoznając wniosek o wpis bada jedynie treść i formę wniosku,

dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Za utrwalone

uznać należy stanowisko zarówno doktryny jak i judykatury, że badanie

treści dokumentów dołączonych do wniosku obejmuje ocenę skuteczności

materialnoprawnej decyzji administracyjnej (umowy) stanowiącej podstawę żądania

dokonania wpisu (zob. m.in. postanowienia: z dnia 30 września 2009 r., V CSK

63/09, nie publ. i z dnia 23 listopada 2011 r., IV CSK 123/11, nie publ.),

oraz że nie ma przeszkód do częściowego uwzględnienia wniosku w sytuacji,

w której jego zasadność została wykazana dokumentami nie w pełnym zakresie

(zob. postanowienie z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 132/09, nie publ.).

Wnioskodawca do wniosku dołączył ostateczną decyzję o zezwoleniu na

realizację inwestycji drogowej, wydaną w trybie art. 11a – 11 c ustawy z dnia

4

10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji

w zakresie dróg publicznych (jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 687 ze zm., dalej:

„ustawa szczególna”). Zgodnie z art. 12 ust. 4c tej ustawy jeżeli na nieruchomości

lub prawie użytkowania wieczystego nieruchomości zostały ustanowione

ograniczone prawa rzeczowe z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację

inwestycji drogowej stała się ostateczna, prawa te wygasają. Artykuł ten, został

dodany przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 25 lipca 2008 r. o zmianie ustawy

o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie

dróg publicznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2008 r. Nr 154,

poz. 958).

W myśl art. 12 ust 3 ustawy szczególnej decyzja o zezwoleniu na realizację

inwestycji drogowej stanowi podstawę do dokonania wpisów w księdze wieczystej

i w katastrze nieruchomości. Stosownie zaś do § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.) w razie

założenia nowej księgi wieczystej dla części obciążonej nieruchomości bądź

przeniesienia części obciążonej nieruchomości do innej księgi wieczystej, sąd

z urzędu przenosi do współobciążenia wszystkie prawa, roszczenia, inne ciężary

lub ograniczenia ciążące na nieruchomości.

Przedstawione zagadnienie prawne wymaga rozstrzygnięcia kluczowej

kwestii, czy z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji

drogowej stała się ostateczna wygasają jedynie ograniczone prawa rzeczowe, czy

także inne obciążenia nieruchomości, w tym wynikające z jej zajęcia

w postępowaniu egzekucyjnym.

Zgodnie z założeniem ustawodawcy ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r.

o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg

publicznych, została wprowadzona jako tzw. ustawa szczególna. Charakter ustawy

szczególnej polega na rozwiązywaniu doraźnego problemu lub zagadnienia,

ograniczonego w czasie - w myśl art. 45 ust. 2 ustawy szczególnej do 31 grudnia

2020 r. W uzasadnieniu ustawy wskazano, że jej celem jest „zdecydowane

5

uproszczenie przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg krajowych”

(Druk sejmowy nr 858 z dnia 30 sierpnia 2002 r., IV kadencja Sejmu).

Konsekwencją decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej

wydanej w trybie art. 11a - 11 c ustawy szczególnej, po spełnieniu ustawowych

warunków, jest skutek w postaci odebrania prawa własności dotychczasowemu

podmiotowi i nabycia tego prawa przez podmiot publicznoprawny. Jest to decyzja

wywłaszczeniowa, gdyż tworzy nową sytuację prawną w której wszystkie te części

nieruchomości, które ujęte zostały w obszarze wyznaczonego pasa drogowego,

z chwilą uostatecznienia się tej decyzji, stają się przedmiotem własności innego

podmiotu, tj. Skarbu Państwa lub właściwej jednostki samorządu terytorialnego.

Wywłaszczenie zaś jest pierwotnym cywilnoprawnym sposobem nabycia własności.

Przytoczony art. 12 ust. 4c ustawy szczególnej nie reguluje sposobu

rozstrzygnięcia o bycie prawnym innych od ograniczonych praw rzeczowych

obciążeń nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 11a - 11 c ustawy szczególnej.

W myśl art. 23 ustawy szczególnej w sprawach nieuregulowanych stosuje się

przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami (dalej: „u.g.n.”). Przepisy tej

ustawy nie regulują sposobu rozstrzygnięcia o bycie prawnym i to zarówno

ograniczonych praw rzeczowych obciążających wywłaszczoną nieruchomość,

jak i innych jej obciążeń.

Zgodnie z art. 119 u.g.n. decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości, poza

elementami określonymi w art. 107 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego,

powinna zawierać wskazanie osoby, której przysługują ograniczone prawa

rzeczowe na nieruchomości. W świetle tego uregulowania w decyzji

o wywłaszczeniu orzeka się o utrzymaniu tych praw w mocy, jeżeli ich

wykonywanie nie koliduje z realizacją celu publicznego, dla którego nieruchomość

wywłaszczono. Jeżeli w decyzji wywłaszczeniowej brak w tym względzie

stosownego postanowienia, to oznacza, że wywłaszczeniu uległy także

ograniczone prawa rzeczowe obciążające nieruchomość. Inaczej mówiąc, pomimo

tego, że w ustawie o gospodarce nieruchomościami nie uregulowano kwestii

rozstrzygania o dalszym bycie ograniczonych praw rzeczowych w odniesieniu do

obciążających wywłaszczaną nieruchomość decyzja o wywłaszczeniu może

6

regulować te kwestie. Można w niej bowiem orzec o utrzymaniu tych praw w mocy,

jeśli ich wykonywanie nie koliduje z realizacją celu publicznego, dla którego

nieruchomość wywłaszczono. W przypadku zaś, gdy w decyzji wywłaszczeniowej

nie ma żadnych postanowień dotyczących ograniczonych praw rzeczowych

obciążających wywłaszczaną nieruchomość, to wywłaszczeniu (wygaśnięciu) uległy

także te prawa. Idąc tym tropem należało uznać, że jeżeli nieruchomość obciążona

jest innymi obciążeniami, brak wskazania ich w decyzji o wywłaszczeniu jako

niezbędnych powoduje również ich wygaśnięcie.

Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że z chwilą

uprawomocnienia się decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej,

wydanej w trybie art. 11a-11c ustawy szczególnej, wygasają ograniczone prawa

rzeczowe obciążające nieruchomość objętą decyzją, jak również inne obciążenia tej

nieruchomości, w tym wynikające z jej zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym.

W przypadku, gdy wskutek wydania decyzji na podstawie ustawy

szczególnej tylko część nieruchomości stała się własnością podmiotu

publicznoprawnego konieczne jest odłączenie od dotychczasowej księgi wieczystej

tej części i wpisanie jej do odrębnej księgi wieczystej prowadzonej dla pozostałych

działek gruntu wchodzących w skład terenu przewidzianego pod drogę publiczną.

Zgodnie z § 36 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.

część nieruchomości może być odłączona tylko wtedy, gdy zostaną przedstawione

dokumenty stanowiące podstawę oznaczenia nieruchomości zarówno co do części

odłączonej, jak i co do części pozostałej. Nie narusza to ograniczeń podziału

nieruchomości określonych w przepisach szczególnych. Ustęp 2 § 36 wskazuje,

że w razie odłączenia części nieruchomości zakłada się dla tej części osobną

księgę wieczystą, chyba że ma być ona połączona z inną nieruchomością, dla

której księga jest już prowadzona. Podstawę wpisu stanowią dołączone do wniosku

dokumenty stwierdzające nabycie własności określonej nieruchomości oraz

dokumenty stanowiące podstawę jej oznaczenia.

W sytuacji, gdy podstawą wpisu do księgi wieczystej jest decyzja wydana na

podstawie ustawy szczególnej sąd wieczystoksięgowy zgodnie art. 6268

k.p.c. ma

obowiązek dokonania oceny wywołanych tą decyzją skutków materialnoprawnych.

7

Zdarzenie mające stanowić podstawę wpisu podlega bowiem badaniu przez sąd

wieczystoksięgowy nie tylko pod względem formalnoprawnym, ale także, jak

wskazano na wstępie, skuteczności materialnoprawnej. Działanie sądu nie może

ograniczać się do „automatycznego” skopiowania zapisów ujawnionych

w poprzedniej księdze w sytuacji, gdy konsekwencją decyzji wydanej na podstawie

ustawy szczególnej jest, jak wykazano, wygaśnięcie ograniczonych praw

rzeczowych obciążających nieruchomość objętą tą decyzją, jak również innych

obciążeń tej nieruchomości, w tym wynikających z zajęcia w postępowaniu

egzekucyjnym.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.