III CZP 65/14

Sygn. akt III CZP 65/14

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 14 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Iwona Koper

SSN Anna Owczarek

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Mirosława Wysocka

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 listopada 2014 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Praw Dziecka

we wniosku z dnia 4 czerwca 2014 r.,

"Czy sąd, orzekając o umieszczeniu dziecka w jednej z rodzinnych

form pieczy zastępczej, powinien wyznaczyć konkretną rodzinę

zastępczą, rodzinny dom dziecka, czy też może przenieść swoje

uprawnienia na rzecz jednostki organizacyjnej pomocy społecznej?"

podjął uchwałę:

Sąd opiekuńczy, orzekając umieszczenie dziecka w rodzinnej

pieczy zastępczej, oznacza konkretną rodzinę zastępczą lub

rodzinny dom dziecka.

2

UZASADNIENIE

Rzecznik Praw Dziecka, działając na podstawie art. 60 § 2 ustawy z dnia 23

listopada 2003 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: z 2013 r., Dz.U. z 2013 r., poz.

499 ze zm.) i art. 10 ust. 1 pkt 2b ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku

Praw Dziecka (Dz.U. Nr 6 poz. 69 ze zm.), wniósł o rozstrzygnięcie przez skład

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego przytoczonego w uchwale zagadnienia

prawnego. Potrzebę wyjaśnienia przedstawionego problemu uzasadnił

występowaniem rozbieżności w sądowej wykładni przepisów normujących

umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej, w szczególności art. 109 k.r.o., art.

5792

k.p.c. oraz art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu

rodziny i systemie pieczy zastępczej (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 135 ze zm. –

dalej: „u.w.r.p.z.”). Poddał analizie art. 109, 110 i 111 oraz przepisy Tytułu II Działu

Ia Rozdziału II Oddziału 2a kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zatytułowanego

„Piecza zastępcza”, a także art. 35 i 36 u.w.r.p.z. i art. 5792

k.p.c. Powołując się na

wyniki wykładni językowej i funkcjonalnej, opowiedział się za interpretacją, zgodnie

z którą sąd w orzeczeniu o umieszczeniu dziecka w różnych formach pieczy

zastępczej powinien sprecyzować nie tylko formę wykonywania pieczy, ale także

wskazać konkretną rodzinę zastępczą, do której kieruje dziecko.

Prokurator Generalny podzielił stanowisko Rzecznika Praw Dziecka i wniósł

o podjęcie uchwały, zgodnie z którą sąd opiekuńczy, orzekając o objęciu

małoletniego jedną z form rodzinnej pieczy zastępczej i umieszczeniu go w rodzinie

zastępczej lub rodzinnym domu dziecka, nie może przekazywać swoich uprawnień

w tym zakresie jednostce organizacyjnej pomocy społecznej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rodzina, życie rodzinne oraz prawo do wychowania dzieci zgodnie

z własnymi przekonaniami stanowią wartości poddane ochronie konstytucyjnej

(art. 18, art. 47, art. 48 Konstytucji). Artykuł 48 ust 2 Konstytucji pozwala na

ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich tylko w przypadkach określonych

w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu. W art. 72

Konstytucji ujęty został obowiązek zapewnienia dziecku ochrony jego praw oraz

3

przewidziane zostało prawo dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej do opieki

i pomocy władz publicznych. Nie można także pomijać wiążącej Polskę Konwencji

o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych

dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r., Nr 120, poz. 526 ze zm.), która w art. 3

ust. 1 za sprawę nadrzędną we wszystkich działaniach dotyczących dzieci uznaje

najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka, a w art. 9 zobowiązuje państwa –

strony do zapewnienia, aby dziecko nie zostało oddzielone od swoich rodziców

wbrew ich woli, z wyłączeniem przypadków, w których kompetentne władze,

podlegające nadzorowi sądowemu, zdecydują zgodnie z obowiązującym prawem,

że takie oddzielenie jest konieczne ze względu na najlepiej pojęte interesy dziecka,

szczególnie w przypadkach nadużyć lub zaniedbań ze strony rodziców. Przy tym

w postępowaniu, mającym na celu powzięcie decyzji w sprawie oddzielenia dziecka,

za niezbędne uznano umożliwienie wszystkim zainteresowanym stronom

uczestnictwa i wyrażenia swoich opinii. Artykuł 19 Konwencji wskazuje na

konieczność podjęcia wszelkich właściwych środków dla ochrony dzieci przed

jakimikolwiek formami przemocy fizycznej bądź psychicznej, krzywdy lub

zaniedbania bądź złego traktowania lub wyzysku, zalecając tam, gdzie to właściwe

– ingerencję sądu. Artykuł 20 Konwencji przewiduje z kolei obowiązek zapewnienia

dziecku pozbawionemu czasowo lub na stałe swojego środowiska, a także takiemu,

które ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku,

specjalnej ochrony i pomocy oraz zagwarantowania mu opieki zastępczej, zgodnie

z prawem wewnętrznym. Jako odpowiednie formy tej opieki Konwencja wymienia

przykładowo umieszczenie w rodzinie zastępczej, Kafala w prawie islamskim,

adopcję lub – gdy jest to niezbędne – umieszczenie w odpowiedniej instytucji

powołanej do opieki nad dziećmi, zalecając przy wyborze odpowiednich rozwiązań

uwzględnienie w sposób właściwy konieczności zachowania ciągłości

w wychowaniu dziecka oraz jego tożsamości etnicznej, religijnej, kulturowej

i językowej.

Już więc na poziomie norm konstytucyjnych i postanowień umów

międzynarodowych wiążących Polskę wyznaczone zostały standardy wymagające

orzeczenia sądowego jako podstawy ograniczenia lub pozbawienia władzy

4

rodzicielskiej i co najmniej nadzoru sądowego nad postępowaniem określającym

sposób zapewnienia opieki dziecku, które jej wymaga.

W obecnym systemie prawnym obowiązek zagwarantowania dziecku przez

państwo opieki, której z różnych przyczyn nie świadczą mu rodzice, realizowany

jest w odpowiednio dobranej formie pieczy zastępczej. Organizacja systemu pieczy

stanowi zadanie powiatu. W art. 34 u.w.r.p.z. zostały określone dwie zasadnicze

formy wykonywania pieczy – rodzinna i instytucjonalna, które doprecyzowano w art.

39 ust. 1 i art. 93 ust. 1 u.w.r.p.z. Rodzinna piecza zastępcza wykonywana jest

przez rodziny zastępcze spokrewnione, niezawodowe lub zawodowe, przy czym

rodziny zastępcze zawodowe mogą pełnić funkcję pogotowia opiekuńczego lub

rodziny zawodowej specjalistycznej. Zastępcza piecza rodzinna może też przybrać

kształt rodzinnego domu dziecka. Instytucjonalna piecza zastępcza z kolei jest

sprawowana w formie placówki opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówki

opiekuńczo-terapeutycznej oraz interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.

Artykuł 35 ust. 1 u.w.r.p.z. jako zasadę przyjmuje, że podstawą

umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej jest orzeczenie sądu. Wyjątki od tej

zasady przewidziano jedynie w razie pilnej konieczności, na wniosek lub za zgodą

rodziców dziecka i na podstawie umowy zawartej przez starostę z rodziną

zastępczą lub prowadzącym rodzinny dom dziecka, o czym niezwłocznie

zawiadamiany jest sąd. Umowa ma charakter interwencyjny i wygasa z chwilą

zakończenia sądowego postępowania z zakresu pieczy zastępczej (art. 35 ust. 2

u.w.r.p.z.). Objęcie dziecka pieczą zastępczą bez orzeczenia sądu dopuszczono

także w wypadkach, w których dziecko zostało doprowadzone przez Policję lub

Straż Graniczną do zawodowej rodziny pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego lub

do placówki opiekuńczo–wychowawczej typu interwencyjnego (art. 58 ust. 1 pkt 2

oraz art. 103 ust. 2 pkt 2 u.w.r.p.z.), a także wtedy, gdy występuje bezpośrednie

zagrożenie życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą w rodzinie (art. 58 ust.

1 pkt 3 oraz art. 103 ust. 2 pkt 3 u.w.r.p.z. w związku z art. 12a ustawy z dnia 29

lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, Dz.U. Nr 180, poz. 1493 ze

zm.). Wskazane w art. 35 ust. 1 u.w.r.p.z. wyjątki dotyczą więc sytuacji nagłych,

wymagających natychmiastowego zapewnienia tymczasowej opieki i każdorazowo

łączą się z obowiązkiem niezwłocznego (w ciągu 24 godzin) powiadomienia sądu

5

o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (art. 58 ust. 3 i art. 103 ust. 8 u.w.r.p.z.

oraz art. 12a ust.4 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie). Zawiadomienie

powoduje wszczęcie z urzędu postępowania opiekuńczego (art. 5791

§ 1 k.p.c.).

Przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej skupiają się na

organizacyjnym aspekcie jej sprawowania, natomiast materialnoprawne podstawy

umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej i doboru właściwej formy pieczy, a także

zasady postępowania mające minimalizować negatywne skutki oddzielenia od

rodziców zostały zawarte w art. 100 oraz 109-111 k.r.o., dotyczących ingerencji

sądowej w sprawowanie władzy rodzicielskiej, oraz w art. 1121

i nast. k.r.o.

regulujących pieczę zastępczą.

Sposób sformułowania art. 1125

-1128

k.r.o., zawierających adresowane do

sądu konkretne wskazówki dotyczące wyboru właściwych warunków życiowych

dziecka, połączone z przyznaniem sądowi znacznej swobody decyzyjnej w wyborze

(art. 1125

§ 2 i art. 1127

§ 1 k.r.o.), jednoznacznie wskazuje, że obowiązkiem sądu

jest całościowe, kazuistyczne zbadanie potrzeb dziecka i dopasowanie do nich nie

tylko formy pieczy zastępczej, ale także osób, które będą tę pieczę wykonywać.

Gdyby przedmiotem rozstrzygnięcia sądu miała być jedynie forma pieczy

zastępczej, niezrozumiałe byłoby zamieszczenie w art. 1125

k.r.o. postanowień

oznaczających granice swobody decyzyjnej sądu w zakresie doboru osób, którym

powierza pieczę nad dzieckiem. Sąd może powierzyć sprawowanie pieczy

zastępczej małżonkom albo osobie niepozostającej w związku małżeńskim, którzy

są wstępnymi albo rodzeństwem dziecka, albo też osobom, które nie są

z dzieckiem w tym stopniu spokrewnione, jeżeli zostały wpisane do rejestru osób

zakwalifikowanych do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub taką funkcję

pełniących, a także – jeżeli dobro dziecka za tym przemawia - tymczasowo nawet

osobom niemogącym się wykazać odpowiednimi kwalifikacjami. Zastosowana

formuła „sąd może” nie uzasadnia stanowiska, że od decyzji sądu zależy, czy sam

dokona wyboru konkretnej rodziny zastępczej albo rodzinnego domu dziecka, czy

też przekaże swoje uprawnienie organizatorowi pieczy zastępczej. Należy ją

odczytywać w powiązaniu z ujętą w art. 35 u.w.r.p.z. zasadą, że podstawą

umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej jest orzeczenie sądu, jako oznaczenie

dopuszczalnego zakresu orzekania i jego przesłanek.

6

Orzeczenie sądowe o umieszczeniu dziecka w jednej z form pieczy

zastępczej, wydane w związku z ograniczeniem, zawieszeniem bądź pozbawieniem

rodziców władzy rodzicielskiej na podstawie art. 109-111 k.r.o. lub art. 32 ust. 1

w związku z art. 35 u.w.r.p.z. jest traktowane jako ostateczna, najdalej idąca

ingerencja w stosunki między rodzicami a dziećmi, a zarazem w prawa dziecka, co

– ze względu na art. 48 ust. 2 i art. 72 Konstytucji - przemawia za koniecznością

całościowego, a nie wyłącznie blankietowego orzeczenia w tym przedmiocie.

Wnioski te potwierdza analiza przepisów procesowych, przeprowadzona już

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Postępowanie, w ramach którego badana jest

potrzeba ustanowienia i forma sprawowania pieczy zastępczej, jest prowadzone

przez sąd opiekuńczy (art. 570 i 5701

k.p.c.). Zgodnie z art. 568 k.p.c. sądem

opiekuńczym jest sąd rodzinny, jednak ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie

ustawy o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 203, poz. 1192) pozbawiła sądy

rodzinne pozycji ustrojowej, w związku z czym stały się one wydziałami rodzinnymi

i nieletnich w sądzie rejonowym (art. 21 tej ustawy). Pojęcie "sąd rodzinny" jest

więc pojęciem organizacyjnym, natomiast pojęcie "sąd opiekuńczy" jest kategorią

funkcjonalno-procesową.

W postanowieniu z dnia 16 stycznia 2014 r. (IV CZ 135/13, nie publ.) Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że postępowanie o umieszczenie w rodzinie zastępczej toczy

się z udziałem kandydatów na rodziców zastępczych. O wskazanie tych

kandydatów sąd opiekuńczy powinien się zwrócić do powiatowego centrum pomocy

rodzinie na podstawie art. 5701

§ 3 k.p.c. i art. 71 u.w.r.p.z. Wycofanie przez

kandydatów zgody na pełnienie funkcji rodziny zastępczej powoduje konieczność

umorzenia postępowania w stosunku do kandydatów rezygnujących i poszukania

innych. W omawianym postanowieniu Sąd Najwyższy jednoznacznie opowiedział

się za koniecznością przeprowadzenia przez sąd opiekuńczy pełnego

postępowania prowadzącego do powierzenia dziecka pieczy konkretnej rodziny

zastępczej, uczestniczącej w postępowaniu, poddanej bezpośredniej ocenie sądu

i przez ten sąd wyznaczonej. Pogląd ten należy zaakceptować, a jego

prawidłowość wynika także z nałożenia w art. 5792

k.p.c. na sąd rozważający

potrzebę umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka

obowiązku zasięgnięcia opinii właściwego ośrodka pomocy społecznej, opinii

7

właściwego organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, informacji o dotychczasowym

sprawowaniu funkcji przez rodzinę zastępczą lub prowadzącego rodzinny dom

dziecka oraz informacji z rejestru danych prowadzonego przez starostę na

podstawie przepisów o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

o kandydatach, mogących objąć dziecko pieczą. Informacje te byłyby zbędne,

gdyby przedmiotem orzeczenia nie było imienne oznaczenie podmiotów

przejmujących pieczę nad dzieckiem. Ustawodawca nie pozostawił sądowi

możliwości wyboru, czy zachodzi potrzeba wystąpienia o informację o kandydatach

na rodzinę zastępczą lub o osobach prowadzących rodzinny dom dziecka, lecz

wprowadził obowiązek uzyskania odpowiednich opinii i danych.

Reasumując należy stwierdzić, że dostrzeżona przez Rzecznika Praw

Dziecka praktyka niektórych sądów opiekuńczych polegająca na pomijaniu - ze

względu na szybkość postępowania – obowiązku zasięgania informacji

o kandydatach do zapewnienia pieczy zastępczej dziecku i włączania ich jako

uczestników do postępowania, określaniu w orzeczeniu jedynie formy pieczy

zastępczej nad dzieckiem i przekazywaniu obowiązków w zakresie wyboru osoby

lub osób, które mają tę pieczę sprawować jest nieprawidłowa i prowadzi do

nierozpoznania istoty sprawy.

Zasadą jest, że ustanowienie pieczy zastępczej następuje na mocy

orzeczenia sądowego. Przedmiotem rozstrzygnięcia jest zapewnienie dziecku,

które z różnych przyczyn nie może przebywać i rozwijać się we własnej rodzinie,

warunków najlepiej i najpełniej zastępujących środowisko rodzinne. Ze względu na

ściśle osobisty i bardzo bliski charakter stosunków, w których znajdzie się dziecko

objęte rodzinnymi formami pieczy zastępczej, szczególne znaczenie ma

prawidłowe rozpoznanie potrzeb i osobowości zarówno dziecka jak i kandydatów

na pełniących pieczę i dobranie ich ze szczególną starannością. Takie możliwości

daje postępowanie opiekuńcze z udziałem kandydatów na rodzinę zastępczą lub

prowadzących rodzinny dom dziecka, w którym wysłuchuje się również dziecko,

jeżeli spełnione są wymagania przewidziane w art. 576 § 2 k.p.c., a więc jeśli

pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości, a jego

rozsądne życzenia powinny być w miarę możliwości uwzględnione. Tylko w ten

sposób mogą być należycie zrealizowane konstytucyjne obowiązki w zakresie

8

ochrony praw rodziny i dziecka oraz przewidziany w art. 9 Konwencji o prawach

dziecka nakaz, aby w postępowaniu mającym na celu podjęcie decyzji w sprawie

oddzielenia dziecka umożliwiono wszystkim zainteresowanym stronom

uczestnictwo i wyrażenie swoich opinii. Zagadnienie przedstawione przez

Rzecznika Praw Dziecka skupiało się na problemach związanych z umieszczeniem

dziecka w jednej z rodzinnych form pieczy zastępczej, jednak te same zasady

odnieść należy odpowiednio do postępowań, w których sąd decyduje

o umieszczeniu dziecka w pieczy instytucjonalnej, zwłaszcza o charakterze

rodzinnym.

Postępowanie o umieszczenie w pieczy zastępczej wymaga udziału

kandydatów na rodzinę zastępczą lub osób prowadzących rodzinny dom dziecka,

co nie daje się pogodzić z ograniczonym podmiotowo postępowaniem rozwodowym

i postępowaniem o orzeczenie separacji, w którym sąd również orzeka

o stosunkach między rozwodzącymi się lub występującymi o orzeczenie separacji

małżonkami a ich dziećmi (art. 58 § 1 i art. 613

§ 1 k.r.o.) i pełni w tym zakresie rolę

sądu opiekuńczego (art. 4451

k.p.c.; por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

21 października 2005 r., III CZP 75/05, OSNC 2006, nr 9, poz.142). Należy przyjąć,

że sąd, który w wyroku rozwodowym lub orzekającym separację orzeka o władzy

rodzicielskiej w sposób wymagający zapewnienia dziecku pieczy zastępczej,

rozstrzyga o tej pieczy, pozostawiając oznaczenie konkretnej rodziny zastępczej lub

rodzinnego domu dziecka sądowi opiekuńczemu.

Z tych względów podjęto uchwałę jak na wstępie.