II KK 75/14

Sygn. akt II KK 75/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Michał Laskowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Klugiewicz

SSA del. do SN Dariusz Czajkowski

Protokolant Ewa Oziębła

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Małgorzaty Wilkosz-Śliwy,

w sprawie P. K.

skazanego z art. 158 § 1 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 13 listopada 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 4 października 2013 r.,

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w P.

z dnia 4 kwietnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w odniesieniu do P.

K., a na podstawie art. 435 k.p.k. także w odniesieniu do K. S., A.

M. i Ł. S. i

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w P.

do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w P., wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2013 r., uznał P. K., K. S., A.

M. i Ł. S. za winnych tego, że w dniu 14 października 2011 r. w miejscowości T.

przy ul. C., działając wspólnie i w porozumieniu wzięli udział w pobiciu A. D. i S. S.

w ten sposób, że K. S. uderzył pokrzywdzonego S. S. w twarz, co spowodowało

jego upadek na ziemię, a następnie razem z pozostałymi oskarżonymi uderzali S.

S. i A. D. pięściami po twarzy i kopali nogami po całym ciele i głowie, co

spowodowało u A. D. i S. S. opisane w wyroku obrażenia ciała, które to obrażenia

spowodowały naruszenie narządów ciała pokrzywdzonych na okres powyżej

siedmiu dni, a oskarżeni narazili pokrzywdzonych na bezpośrednie

niebezpieczeństwo nastąpienia skutku określonego w art. 156 § 1 k.k. i na

bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, to jest za winnych przestępstwa z

art. 158 § 1 k.k., za które wymierzył im kary:

- K. S. 2 lat pozbawienia wolności,

- P. K. i Ł. S. po roku i 10 miesiącach pozbawienia wolności,

- A. M. roku i 8 miesięcy pozbawienia wolności,

przy czym wykonanie kar orzeczonych wobec P. K., K. S. i A. M. warunkowo

zawiesił na okres 5 lat próby, oddając w tym okresie oskarżonych pod dozór

kuratora sądowego.

Apelację na niekorzyść oskarżonych P. K., K. S., A. M. i Ł. S. wniósł od tego

wyroku prokurator. Zarzucił w niej obrazę przepisów prawa materialnego:

- poprzez niezastosowanie art. 57a § 1 k.k., to jest nieprzyjęcie iż sprawcy pobicia

S. S. i A. D. w dniu 14 października 2011 r. w T. dokonali umyślnego zamachu na

zdrowie w sposób publiczny i bez powodu, okazując przez to rażące lekceważenie

porządku prawnego,

- poprzez błędne zastosowanie art. 69 § 1 i 2 k.k., to jest przyjęcie w stosunku do

oskarżonych P. K., K. S. i A. M. pozytywnej prognozy, iż nie popełnią oni w

przyszłości przestępstwa, co skutkowało orzeczeniem kary pozbawienia wolności z

warunkowym jej zawieszeniem na okres próby, podczas gdy postawa sprawców,

ich właściwości i warunki osobiste, dotychczasowy sposób życia, działanie w

warunkach art. 57a k.k. oraz zachowanie się po popełnieniu przestępstwa nie dają

3

podstaw do pozytywnej prognozy kryminologicznej a w konsekwencji do

zawieszenia wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności, które to naruszenie

miało wpływ na treść orzeczenia.

Prokurator wniósł w apelacji o zmianę zaskarżonego wyroku w części

dotyczącej oskarżonych P. K., K. S., A. M. poprzez orzeczenie kary pozbawienia

wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania.

Apelację od wyroku wniósł ponadto obrońca Ł. S.

W toku rozprawy apelacyjnej prokurator zmodyfikował wniosek apelacji,

wnosząc w pierwszej kolejności o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w P., wyrokiem z dnia 4 października 2013 r., zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie 1 uzupełnił opis czynu przypisanego

oskarżonym P. K., K. S., A. M. i Ł. S. w ten sposób, że po słowach „działając

wspólnie iw porozumieniu” dodał słowa „publicznie i bez powodu, okazując przez

to rażące lekceważenie porządku prawnego” oraz uzupełnił podstawę skazania i

wymiaru kary o przepis art. 57a § 1 k.k. Sąd uchylił nadto orzeczenie o

warunkowym zawieszeniu wymierzonych kar pozbawienia wolności i wyznaczeniu

okresów prób oraz orzeczenie o oddaniu oskarżonych P. K., K. S. i A. M. pod dozór

kuratora sądowego (punkty 2 i 3 części dyspozytywnej wyroku). W pozostałej

części zaskarżony wyrok utrzymany został w mocy.

Kasację od tego wyroku wniósł obrońca P. K. Zaskarżając wyrok w części, w

odniesieniu do punktów 1, 2 i 3 zarzucił:

1. rażące naruszenie prawa procesowego, mające wpływ na treść orzeczenia,

to jest naruszenie

- art. 454 § 2 k.p.k. przez zmianę ustaleń faktycznych, przez poszerzenie

katalogu okoliczności obciążających oskarżonego i w konsekwencji

zaostrzenie wymierzonej kary pozbawienia wolności, w postaci uchylenia

rozstrzygnięcia zawieszającego wykonanie kary pozbawienia wolności, to

jest naruszenie reguły ne peius,

- art. 455 k.p.k. przez to, że Sąd odwoławczy poprawił kwalifikację prawną

czynu na surowszą mimo braku ustaleń Sądu pierwszej instancji w tym

zakresie, w sytuacji gdy warunkiem poprawienia kwalifikacji w trybie art. 455

4

k.p.k. jest odwołanie się wyłącznie do ustaleń zawartych w określeniu

przypisanego oskarżonemu czynu,

2. rażące naruszenie prawa materialnego, mające istotny wpływ na treść

orzeczenia, a mianowicie błędną wykładnię art. 115 § 21 k.k. i art. 57a § 1

k.k. polegającą na wyrażeniu poglądu, iż czyn P. K. można określić jako

działanie publiczne, spełniające wymóg uznania czynu za mający charakter

chuligański, gdy tymczasem praktyka sądowa, ustalając znamiona

publiczności działania rozróżnia zarówno działania publiczne pod względem

podmiotowym, polegające na świadomości sprawcy, że jego działanie

dojdzie lub może dojść do wiadomości nieokreślonej liczby ludzi, a sprawca

chce tego lub możliwość taką przewiduje i na nią się godzi.

Obrońca oskarżonego wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w P. w

zaskarżonej części i przekazanie sprawy sądowi właściwemu do ponownego

rozpoznania.

Prokurator Prokuratury Okręgowej w P. wniósł o oddalenie kasacji, jako

oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja obrońcy P. K. okazała się zasadna.

Przepis art. 454 § 2 k.p.k. zawierający jedną z reguł ne peius jest przepisem

o charakterze gwarancyjnym. Gwarancyjność tej reguły ma wyjątkowo silny

charakter i jest powiązana z tradycyjnym rozumieniem zasady dwuinstancyjności

oraz z zabezpieczeniem prawa oskarżonego do obrony. Dopuszczając bowiem

możliwość wydania przez sąd odwoławczy orzeczenia o charakterze

reformatoryjnym, ustawodawca wprowadził ograniczenie co do możliwości

orzeczenia przez ten sąd surowszej kary pozbawienia wolności wówczas, gdy

zmienia on ustalenia faktyczne w sprawie. Przepis art. 454 § 2 k.p.k. ma zatem

chronić oskarżonego przed orzeczeniem przez sąd odwoławczy surowszej kary

pozbawienia wolności wtedy, gdy sąd ten uwzględniając wniesioną na niekorzyść

oskarżonego apelację, jednocześnie dostrzega inne aniżeli sąd pierwszej instancji

okoliczności faktyczne wpływające na wymiar kary lub gdy katalog tych okoliczności

ulega powiększeniu. Ustawodawca założył, że w sytuacji, w której sąd odwoławczy

okoliczności takie dostrzeże, mając jednocześnie przekonanie co do potrzeby

5

zaostrzenia kary pozbawienia wolności, powinien uchylić zaskarżony wyrok i

przekazać sprawę sądowi pierwszej instancji po to, aby ten sąd okoliczności te

rozważył i dał temu wyraz w orzeczeniu, a jednocześnie by oskarżony mógł bronić

swoich interesów w postępowaniu pierwszoinstancyjnym oraz by umożliwić mu

ewentualne wniesienie środka odwoławczego. W przypadku bowiem, gdy sąd

odwoławczy, zmieniając ustalenia faktyczne wyda wyrok, którym orzeknie surowszą

karę pozbawienia wolności, oskarżony pozbawiony jest możliwości zaskarżenia

tego orzeczenia zwykłym środkiem odwoławczym.

Omawiana reguła ne peius dotyczy przy tym tych ustaleń faktycznych, które

mają wpływ na wymiar kary. Jeśli ten warunek jednak jest spełniony, to za ustalenia

faktyczne rozumieć należy ustalenia odnoszące się do przedmiotowej strony czynu,

jego strony podmiotowej, innych okoliczności wpływających na określenie stopnia

winy i stopnia społecznej szkodliwości czynu oraz ustalenia dotyczące samego

oskarżonego, w tym jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego

popełnieniu (zob. m. in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2008 r., IV KK

38/08, OSNKW z 2008 r., z. 9, poz. 72).

Od zmiany lub uzupełniania katalogu okoliczności obciążających oraz

redukowania okoliczności łagodzących odróżnić jednak należy sytuację, w której

sąd odwoławczy dokonuje odmiennych aniżeli sąd pierwszej instancji ocen

ustalonych okoliczności. Sąd odwoławczy może zatem inaczej, także surowiej,

oceniać ustalone okoliczności, nie może tylko zmieniać katalogu tych okoliczności,

o ile zamierza orzec surowszą karę pozbawienia wolności (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2013 r., IV KK 395/12, OSNKW z 2013 r., z. 8, poz.

70).

Warto przy tym zaznaczyć, że obowiązywanie reguł ne peius powinno być

uwzględnianie przez strony przy formułowaniu wniosków apelacji. W realiach

rozpoznawanej sprawy dostrzegł to, jak się wydaje, prokurator uczestniczący w

rozprawie apelacyjnej, zmieniając wiodący wniosek apelacji.

Trzeba także podkreślić, że przy interpretacji art. 454 § 2 k.p.k. za

orzeczenie surowszej kary pozbawienia wolności rozumieć należy także zmianę

wyroku, polegającą na uchyleniu orzeczenia o warunkowym zawieszeniu

6

wykonania wymierzonej kary, co nie powinno zresztą budzić (i nie budzi)

szczególnych wątpliwości.

Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy odpowiedzieć

sobie należy na pytanie, czy sąd odwoławczy dokonał zmiany (rozszerzenia)

katalogu ustaleń faktycznych wpływających na wymiar kary pozbawienia wolności,

czy jedynie dokonał odmiennej oceny okoliczności ustalonych już przez sąd

pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy po analizie materiałów postępowania doszedł do wniosku, że

Sąd Okręgowy w P. dokonał jednak zmiany ustaleń faktycznych w rozumieniu art.

454 § 2 k.p.k., przepisu, jak podkreślono, o silnie gwarancyjnym charakterze.

Zauważyć trzeba, że ani w akcie oskarżenia, ani w toku postępowania przed

Sądem Rejonowym w P. nie była w ogóle podnoszona kwestia chuligańskiego

charakteru czynu zarzucanego oskarżonym. Trzeba to zauważyć bez względu na

ocenę tego faktu. W takiej sytuacji oskarżony, ani jego obrońca nie realizowali linii

obrony, która zawierałaby argumentację zwalczającą koncepcję uznania czynu

oskarżonego za czyn o charakterze chuligańskim. Co więcej, oskarżony i jego

obrońca nie zaskarżyli wyroku Sądu Rejonowego. Kwestia uznania czynu

oskarżonego za czyn o charakterze chuligańskim pojawiła się w toku postępowania

dopiero w apelacji prokuratora. Ma to znaczenie przy ocenie powiązania reguły z

art. 454 § 2 k.p.k. z zasadą dwuinstancyjności.

Podkreślenia wymaga wreszcie, że Sąd Okręgowy, dokonując zmiany

zaskarżonego wyroku, dokonał jednocześnie zmiany opisu czynu przypisanego P.

K. i trzem innym oskarżonym. Sąd odwoławczy uzupełnił (użył tego właśnie słowa

w punkcie 1 rozstrzygnięcia) - opis czynu, w ten sposób, że dodał odnoszące się do

zachowań oskarżonych słowa, że działali oni „publicznie i bez powodu, okazując

przez to rażące lekceważenie porządku prawnego.” Decyzja Sądu Okręgowego o

uzupełnieniu opisu czynu świadczy o tym, że sąd odwoławczy dostrzegł brak tych

ustaleń w zaskarżonym orzeczeniu. Nie można w tej sytuacji mówić o jedynie

odmiennej ocenie ustalonych już okoliczności, ale o poszerzeniu katalogu

okoliczności. Okoliczności te wpłynęły przy tym wprost na przyjęcie innej kwalifikacji

prawnej przypisanego oskarżonym czynu i na zmianę orzeczenia co do

wymierzonych im kar pozbawienia wolności, poprzez uchylenie rozstrzygnięć o

7

warunkowym zawieszeniu wykonania orzeczonych kar, a tym samym na

wymierzenie kar surowszych. W ten sposób doszło do naruszenia reguły ne peius z

art. 454 § 2 k.p.k.

Naruszenie to ma charakter rażący i w sposób bezpośredni wpłynęło na

treść zaskarżonego kasacją wyroku. Co więcej, argumenty przemawiające za

uwzględnieniem kasacji obrońcy P. K. odnoszą się także do K. S., A. M. i Ł. S.

Zgodnie z treścią art. 435 k.p.k., znajdującego odpowiednie zastosowanie w

postępowaniu kasacyjnym należało zatem uchylić wyrok w zaskarżonej kasacją

części także na korzyść tych skazanych.

W toku ponownego rozpoznania sprawy w postępowaniu odwoławczym,

dotyczącym jedynie czynu przypisanego oskarżonym w punkcie 1 części

dyspozytywnej wyroku Sądu Rejonowego w P., Sąd Okręgowy, w razie podzielenia

argumentacji zawartej w apelacji prokuratora, powinien uwzględniając treść art. 454

§ 2 k.p.k. bądź uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania, bądź zmienić zaskarżony wyrok i orzec

surowsze kary pozbawienia wolności, ale bez zmiany ustaleń faktycznych

przyjętych przez Sąd Rejonowy za podstawę wymiaru kary. Sąd odwoławczy może,

co oczywiste, wydać również inne orzeczenia przewidziane w art. 437 k.p.k.

Zauważyć jeszcze należy, że Sąd Najwyższy, orzekając w niniejszej

sprawie, nie mógł w swych rozważaniach uwzględniać przewidywanej zmiany treści

art. 454 k.p.k., wynikającej z ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy -

Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz.

1247). Nawet zresztą przy ewentualnym rozpoznawaniu sprawy po 1 lipca 2015 r.,

zmiana ta w rozpoznawanej sprawie nie będzie istotna wobec treści art. 36 ust. 2

cytowanej ustawy, z którego wynika, że w sprawach, w których akt oskarżenia

wniesiono do sądu przed 1 lipca 2015 r. między innymi przepis art. 454 k.p.k.

stosowany będzie w brzmieniu dotychczasowym aż do czasu prawomocnego

zakończenia postępowania.

8