I UK 134/14

Sygn. akt I UK 134/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSA Szczepaniak - Cicha (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania R. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C.

o rentę uczniowską,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 28 stycznia

2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 maja 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

C. odmówił R. G. dalszego prawa do renty uczniowskiej z powodu braku przesłanki

całkowitej niezdolności do pracy.

2

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 4 marca 2013 r. oddalił odwołanie R. G.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że zarówno lekarz orzecznik ZUS, jak i lekarze

komisji lekarskiej Zakładu badając ubezpieczoną w dniu 29 kwietnia 2011 r. nie

stwierdzili, aby R. G. była w dalszym ciągu osobą całkowicie niezdolną do pracy.

Ubezpieczona w 1994 r. nabyła prawo do renty uczniowskiej, świadczenie to

przysługiwało jej do 28 lutego 2011 r. R. G. ma ustalony umiarkowany stopień

niepełnosprawności do 2015 r. U odwołującej występują następujące schorzenia:

zespół policystycznych jajników, makroprolaktynemia, hypercholesterolemia, stan

po usunięciu guza prawej półkuli móżdżku przed 33 laty i założeniu zastawki

Pudenza z powodu wodogłowia, krótkowzroczność, stan po przebytym zapaleniu

błony naczyniowej w obu oczach, obniżenie ostrości widzenia, zez rozbieżny,

niedomoga konwergencji, stan po przebytym zapaleniu oka lewego, częściowy

zanik nerwu wzrokowego większy w oku lewym, z obwodowym zawężeniem pól

widzenia, osłabienie funkcji poznawczych do poziomu lekkiego upośledzenia

umysłowego, łagodne zaburzenia emocjonalne somatogenne. Istnienie tych

schorzeń i ich wpływ na naruszenie sprawności ustroju badanej Sąd pierwszej

instancji ustalił na podstawie czterech odrębnych opinii biegłych, tj.: internisty-

endokrynologa, neurochirurga, okulisty i psychiatry. Żaden z biegłych z punktu

widzenia swej specjalności nie stwierdził, aby odwołująca była osobą całkowicie

niezdolną do pracy zarobkowej. Sąd podzielił opinie biegłych jako rzetelne,

sporządzone na podstawie wiedzy medycznej oraz dokumentacji i wyników

przeprowadzonych badań, wyczerpująco uzasadnione. Skoro R. G. nie spełnia

przesłanki całkowitej niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, to prawo do renty uczniowskiej nie może być jej przyznane, gdyż

osoba, która nabyła prawo do renty inwalidzkiej z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, zachowuje prawo do tego świadczenia

także po wejściu w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (art. 180 ust. 1 pkt 1 tej ustawy), ale tylko wówczas, gdy jest w

dalszym ciągu całkowicie niezdolna do pracy.

3

W apelacji ubezpieczona, w związku z zarzutem naruszenia art. 224 § 1

k.p.c. podkreśliła, że Sąd Okręgowy nie odniósł się do wniosków odwołującej o

przeprowadzenie dowodu ze zbiorczej opinii Instytutu Medycyny Pracy w K. oraz

nie przeprowadził dowodów z ustnych uzupełniających opinii biegłych z zakresu

endokrynologii, neurologii, okulisty i psychiatry, przy czym biegła okulista w opinii

wydanej w poprzedniej sprawie z odwołania R. G. stwierdziła całkowitą niezdolność

do pracy, a obecnie nie uzasadniła zmiany swego stanowiska. Apelująca

sformułowała szereg konkretnych zarzutów do opinii biegłych wnosząc o ich

wezwanie na rozprawę apelacyjną oraz o dopuszczenie dowodu z opinii Instytutu

Medycyny Pracy w K., po przesłuchaniu biegłych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 stycznia 2014 r. oddalił apelację

ubezpieczonej. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego uznając je za własne, zaakceptował także dokonaną ocenę prawną.

Renta uczniowska przysługiwała wnioskodawczyni do dnia 28 lutego 2011 r., toteż

podstawowe znaczenie w sprawie miało, czy R. G. jest nadal całkowicie niezdolna

do pracy. Sąd Apelacyjny podkreślił, że biegli specjaliści: chorób wewnętrznych i

endokrynologii, reumatologii, okulistyki i psychiatrii zgodnie stwierdzili, choć każdy

w zakresie swej specjalności, że odwołująca nie jest całkowicie niezdolna do pracy.

W minionych latach renta uczniowska była ubezpieczonej przyznawana głównie z

powodu schorzeń neurologicznych. Obecnie stan neurologiczny, poza niewielkimi

zaburzeniami w próbie Romberga, jest bez ubytków, co prowadzi do wniosku, że

istniejące dolegliwości nie powodują obniżenia sprawności organizmu R. G. w

stopniu pozwalającym na uznanie jej za całkowicie niezdolną do pracy z powodów

neurologicznych. Z kolei biegła specjalista chorób oczu, która badała odwołującą w

2007 r., stwierdziła polepszenie stanu narządu wzroku i uznała badaną tylko za

częściowo niezdolną do pracy z przyczyn okulistycznych. Aktualnie stwierdza się

prawidłowe widzenie okiem prawym z odpowiednią korekcją okularową, okiem

lewym ubezpieczona widzi nieco gorzej, oko to ustawiło się w zezie rozbieżnym. W

ocenie Sądu Apelacyjnego słusznie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek o

dopuszczenie dowodu z opinii Ośrodka Medycyny Pracy, skoro opinie specjalistów

były wyczerpujące, wnioski tożsame, a uzasadnienia opinii nie budziły zastrzeżeń.

Potrzeba powołania innego biegłego powinna wynikać z okoliczności sprawy, a nie

4

z samego tylko niezadowolenia strony z dotychczas złożonych opinii. Nadto Sąd

podkreślił, że skorzystanie w postępowaniu cywilnym z opinii instytutu naukowego

lub naukowo-badawczego jest szczególnie celowe, gdy w grę wchodzi konieczność

przeprowadzenia skomplikowanych badań laboratoryjnych lub wówczas, gdy opinie

biegłych okażą się rozbieżne i nie dojdzie między nimi do uzgodnienia stanowisk, a

taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku R. G., zaskarżając rozstrzygnięcie w

całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego: art. 180 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 12 i 107 tejże ustawy przez ustalenie

braku całkowitej niezdolności do pracy skarżącej, jak też art. 63 ust. 1 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Nastąpiło to na skutek naruszenia art. 224 § 1 k.p.c. w związku z art. 290 § 1 k.p.c.

w związku z art. 382 k.p.c. przez usankcjonowanie stanowiska Sądu pierwszej

instancji, który nie dopuścił dowodów wnioskowanych w sprawie w postaci: opinii

Instytutu Medycyny Pracy w K. oraz opinii uzupełniających biegłych z zakresu

endokrynologii, neurologii, okulistyki, psychiatrii. Skarżąca zarzuciła również

naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. przez wydanie wyroku, choć w chwili

zamknięcia rozprawy istniała konieczność uzupełnienia materiału dowodowego

przez dopuszczenie wyżej wymienionych dowodów, nadto sformułowała zarzut

obrazy art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. i w związku z art. 382 k.p.c.,

przez dokonanie oceny dowodów bez wszechstronnego rozważenia zebranego

materiału i zarzut naruszenia art. 290 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i w

związku z art. 382 k.p.c., przez nieprzeprowadzenie od początku wnioskowanego

dowodu z opinii Instytutu Medycyny Pracy w K. Powyższe uchybienia miały istotny

wpływ na wynik sprawy, co wypełnia podstawę określoną w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Skarżąca wywiodła, że istnieje w sprawie potrzeba wykładni art. 107 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, a w szczególności tego, jakie kryteria należy przyjąć dla ustalenia

zmian w zakresie zdolności do pracy. Wobec wnioskodawczyni zapadały bowiem

prawomocne wyroki przyznające jej prawo do renty uczniowskiej przy tych samych

schorzeniach, jakie występują obecnie, a więc ustalenia wymaga, czy zaistniał taki

5

stopień zmiany stanu zdrowia, o jakim mowa w art. 107 wskazanej ustawy.

Dodatkowo skarżąca podniosła, że występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, co do przeprowadzenia dowodu w trybie art. 290 § 1 k.p.c. Nie można się

bowiem zgodzić ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że dopuszczenie dowodu z

instytutu nastąpić może jedynie i wyłącznie w przypadku sprzecznych opinii

biegłych. Przepis ten nie uzależnia przeprowadzenia dowodu z opinii instytutu od

sprzeczności innych opinii wydanych w sprawie. Wskazując również na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej ubezpieczona wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, jak też orzeczenie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się skuteczna.

Jest poza sporem, że R. G., urodzona 30 września 1976 r., ukończyła szkołę

zawodową zdobywając zawód sprzedawcy, a decyzją z dnia 28 października 1994

r. uzyskała prawo do renty inwalidzkiej na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 roku o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr

40, poz. 267 ze zm.). Przepis ten uprawniał do renty inwalidzkiej uczniów szkół

ponadpodstawowych, którzy stali się inwalidami I lub II grupy w czasie

uczęszczania do szkoły. Skarżąca we wczesnym dzieciństwie, tj. w 1978 r. i 1979

r., przebyła operacje wodogłowia i guza (glejaka) prawej półkuli mózgu z

wszczepieniem zastawki Pudenza, w następstwie tych zabiegów wystąpiła

encefalopatia oraz pogorszenie widzenia w oku lewym z powodu częściowego

zaniku nerwu wzrokowego. Z powodu nasilenia tych schorzeń, na które nałożyły się

zaburzenia hormonalne, R. G. uznana została za inwalidkę II grupy w czasie

uczęszczania do szkoły, co oznaczało, że była osobą całkowicie niezdolną do

wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia - zgodnie z art. 24 ust. 3 ustawy o z.e.p.,

przy czyn niezdolność ta została uznana za czasową i wyznaczono termin badania

kontrolnego. Po wejściu w życie, z dniem 1 września 1997 r., ustawy z dnia 28

czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o

6

ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) pobierane przez ubezpieczoną

świadczenie stało się z mocy prawa rentą z tytułu całkowitej niezdolności do pracy

(art. 11 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 tej ustawy). W stanie prawnym wprowadzonym ustawą z

28 czerwca 1996 r. prawo skarżącej do pobieranej renty z tytułu całkowitej

okresowej niezdolności do pracy uległoby zmianie albo ustało tylko wówczas,

gdyby przeprowadzone badanie lekarskie wykazało zmianę stopnia niezdolności do

pracy albo jej brak (art. 78 ust. 1 i 2 ustawy o z.e.p.). Po wejściu w życie ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), tj. z dniem 1 stycznia 1999 r., stan

prawny zmienił się istotnie, bowiem w ustawie tej nie ma już odpowiednika art. 63

uchylonej ustawy o z.e.p. Ustawa o emeryturach i rentach z FUS (dalej: ustawa

emerytalna) regulując prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy nie

przewiduje prawa do tak zwanej renty uczniowskiej. Status osób uprawnionych do

tego świadczenia w dniu wejścia w życie ustawy, w tym R. G., nie uległ jednak

zmianie, zachowały one prawo do świadczenia na podstawie art. 180 ust. 1 pkt 1

ustawy emerytalnej. Do osób tych stosuje się nowe prawo materialne, w tym art.

101 ustawy, który stanowi, że prawo do świadczeń ustaje, gdy ustanie którykolwiek

z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa. Warunkiem podstawowym jest

utrzymywanie się całkowitej niezdolności do pracy. Przepis art. 107 ustawy

emerytalnej stanowi, że prawo do świadczeń uzależnionych od niezdolności do

pracy ulega zmianie, jeżeli w wyniku badania lekarskiego ustalono zmianę stopnia

niezdolności do pracy, brak tej niezdolności lub jej ponowne powstanie. Innymi

słowy, ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie

pozwala przyznać prawa do renty uczniowskiej osobie, która stała się całkowicie

niezdolna do pracy po dniu 1 stycznia 1999 r., nie pozbawiła jednak prawa do

świadczenia przyznanego w poprzednim stanie prawnym. Zagadnieniem tym

zajmował się Sąd Najwyższy stwierdzając w uchwale z dnia 5 lipca 2001 r., III ZP

10/01 (OSNP 2001 nr 23, poz. 694), że osoby, które nabyły prawo do renty

uczniowskiej, jako osoby całkowicie niezdolne do pracy, zachowują prawo do tego

świadczenia, jeżeli w dalszym ciągu są całkowicie niezdolne do pracy (niezdolność

ta nie została przerwana) także wtedy, gdy niezdolność do pracy ma charakter

7

okresowy. Natomiast utratę prawa do tego świadczenia powoduje zmiana stopnia

niezdolności z całkowitej na częściową po dniu 1 stycznia 1999 r.

Skarga kasacyjna jest uzasadniona w stosunku do sformułowanego zarzutu

naruszenia prawa procesowego art. 224 § 1 k.p.c. w związku z art. 290 § 1 k.p.c. i

w związku z art. 391 § 1 k.p.c., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik

sprawy, a w konsekwencji doszło do nieprawidłowego zastosowania przepisów

prawa materialnego objętych zarzutami skargi. Podkreślić należy, że zarzut

naruszenia art. 224 § 1 k.p.c. stanowi zasadną podstawę kasacyjną wtedy, gdy

strona skarżąca wskaże, że sąd drugiej instancji nie przeprowadził dowodów

mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i przedwcześnie doszło do

zamknięcia rozprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2010 r.,

III UK 25/10, LEX nr 794799). Taka sytuacja zaistniała sprawie objętej

przedmiotową skargą. Decydujące znaczenie dla właściwego rozstrzygnięcia o

prawie R. G. do renty uczniowskiej mają ustalenia faktyczne, a w szczególności

ustalenie, czy spełnia ona warunki z art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS. Przepis ten stanowi, że całkowicie niezdolna do pracy jest osoba, która z

powodu naruszenia sprawności organizmu utraciła zdolność do wykonywania

jakiejkolwiek pracy. Ustalenie owej okoliczności wymaga wiadomości specjalnych,

co sprawia, że konieczne było zasięgnięcie opinii biegłych, gdyż sąd nie może

samodzielnie dokonywać ustaleń dotyczących stanu zdrowia i stopnia naruszenia

sprawności organizmu osoby dochodzącej prawa do renty. Sąd Apelacyjny ustalił,

podzielając ustalenia Sądu Okręgowego, że odwołująca cierpi na wiele schorzeń,

które nie skutkują całkowitą niezdolnością do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 2

ustawy emerytalnej. Sąd Apelacyjny bazował na ustaleniach poczynionych na

podstawie tych opinii i za uzasadnione uznał oddalenie wniosku o dopuszczenie

dowodu z opinii instytutu, gdyż opinie biegłych lekarzy odpowiednich specjalności

uznał miarodajne.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliły się zapatrywania co do

prawidłowego modelu postępowania w sprawach, w których występuje mnogość

różnorodnych schorzeń osoby ubiegającej się o świadczenie rentowe. Podkreśla

się integralność organizmu ludzkiego i potrzebę wszechstronnej, kompleksowej

oceny stanu zdrowia w sytuacji, gdy nie tyle samo występowanie danych schorzeń,

8

ale ustalenie wzajemnego ich powiązania prowadzić może do ustalenia

niezdolności do pracy. Najpełniej ocenę taką oddaje opinia łączna biegłych,

wydawana przez pryzmat sumy istniejących schorzeń i dysfunkcji (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1994 r., II URN 12/94, OSNP 1994 nr 4, poz. 71, z

dnia 3 października 1997 r., II UKN 288/97, OSNP 1998 nr 15, poz. 459, z dnia 10

lutego 2000 r., II UKN 399/99, OSNP 2001 nr 15, poz. 497, z dnia 21 maja 2009 r.,

I UK 3/09, LEX nr 509029, a dnia 26 lipca 2011 r., I UK 29/11, LEX nr 1026622).

Rację ma przy tym skarżąca, że w sprawach o świadczenia rentowe

przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu w trybie art. 290 § 1 k.p.c. nie jest

uzależnione wyłącznie od istnienia sprzeczności pomiędzy opiniami wcześniej

uzyskanymi. Jednocześnie zaakcentować trzeba, że przepisy postępowania

cywilnego nie dają podstaw do formułowania ogólnej i kategorycznej tezy, że w

każdym przypadku, gdy zachodzi potrzeba zasięgnięcia opinii biegłych różnych

specjalności, winni oni składać jedną wspólną opinię. Konieczność taką uzasadniać

mogą okoliczności danej sprawy. Ocena kompleksowa jest wymagana szczególnie

w tych sprawach, w których istnieje potrzeba ustalenia, czy naruszenie sprawności

organizmu jest tak zaawansowane, że powoduje całkowitą niezdolność do pracy.

Często się bowiem zdarza, że każde ze schorzeń traktowane odrębnie uzasadnia

tylko częściową niezdolność do pracy, a dopiero wzajemne ich powiązanie

prowadzi do wniosku o niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy.

W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji biegli specjaliści:

internista-endokrynolog, neurochirurg, okulista i psychiatra, opiniowali niezależnie.

Wskazać należy, że wymóg dokonania oceny zbiorczej może być zrealizowany w

procesie sądowym bądź przez równoczesne przesłuchanie biegłych, bądź przez

wydanie opinii łącznej zawierającej wspólną konkluzję, bądź przez opinię instytutu

naukowo-badawczego, który specjalizuje się w ocenie zdolności do pracy z punktu

widzenia stanu zdrowia osoby badanej. Do dokonania takiej oceny zmierzały

zawarte w apelacji wnioski ubezpieczonej o zasięgnięcie opinii Instytutu Medycyny

Pracy w K. Zaniechanie przez Sąd drugiej instancji postępowania w kierunku

sumarycznej oceny stanu schorzeń R. G. i uznanie, że stan sprawy został

dostatecznie wyjaśniony, stanowi - w okolicznościach rozpatrywanego przypadku -

naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na treść

9

rozstrzygnięcia. Zważyć bowiem należy, że w sporze jest prawo do renty

uczniowskiej, które to świadczenie R. G. pobierała przez 12 lat. Skarżąca ma

ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności do 2015 r. Występują u niej

dysfunkcje o charakterze ogólnoustrojowym, a dokonana ocena zdolności do pracy

stanowi wynik badania poszczególnych układów i narządów przez biegłych różnych

specjalności. Dotychczas renta była przyznawana z powodu całkowitej niezdolności

do pracy z przyczyn neurologicznych, zaś opinia biegłego neurochirurga nie

zawiera rozbudowanych motywów i w jakimkolwiek stopniu nie nawiązuje do stanu

zaawansowania schorzeń, uzasadniającego poprzednio prawo do renty. Sąd

Najwyższy stoi na stanowisku, że w tych okolicznościach dla ustalenia, że

przekroczona została granica między niezdolnością częściową a całkowitą, istotna

jest ocena łączna wszystkich schorzeń ubezpieczonej. Jako usprawiedliwiona jawi

się zatem teza skarżącej, że gdyby Sądy obu instancji dysponowały opinią

dotyczącą sumy schorzeń R. G. we wzajemnym powiązaniu, nie można wykluczyć,

że okazałoby się, iż nadal utrzymuje się całkowita niezdolność do pracy. W sprawie

zachodzi więc nie tyle potrzeba wykładni art. 107 ustawy emerytalnej, co dokonania

pełnych ustaleń uzasadniających ewentualną zmianę stopnia niezdolności do pracy,

o której mowa w przywołanej normie.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu, a sprawa

przekazana została do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego na podstawie art. 39815

k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w

zw. z art. 39821

k.p.c.