V CSK 78/14

Sygn. akt V CSK 78/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa K. Wodociągów Spółki Akcyjnej w K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Okręgowego Urzędu Górniczego

w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od

pozwanego na rzecz powódki 1.121.224,43 zł z ustawowymi odsetkami i pozostawił

referendarzowi sądowemu szczegółowe wyliczenie kosztów procesu według

zasady przewidzianej w art. 98 k.p.c.

Sąd ustalił, że na skutek robót górniczych prowadzonych przez zakład

górniczy KWK „S.” w S. została uszkodzona sieć wodociągowa powódki. Sprawca

szkody i poszkodowany zawarli w 1994 r. dwie ugody dotyczące naprawienia

powstałej szkody, opatrzone przez Okręgową Komisję ds. szkód górniczych przy

Okręgowym Urzędzie Górniczym w K. klauzulą wykonalności. Następcą prawnym

KWK „S.” została KWK „S.” – ZG „R.” sp. z o.o. w S., która zgodnie z zawartymi

ugodami finansowała koszty naprawiania szkody. Postanowieniem z dnia 9

czerwca 2003 r. została ogłoszona upadłość tej spółki. Wynikająca z zawartych

ugód wierzytelność powódki została zgłoszona w postępowaniu upadłościowym i

wpisana na listę wierzytelności. Powódka aktualizowała ją stosownie do stanu

wykonywanych napraw i zaspokojenia wierzytelności, od 2004 r. otrzymywała

bowiem dotacje z budżetu państwa na pokrycie kosztów naprawy szkody.

W 2009 r. pozostały do wykonania prace wartości 2.191.416,06 zł. Powódka

wydała na nie 1 405 973,58 zł, w tym 284.749,15 zł z dotacji budżetu państwa.

Niezaspokojona pozostała wierzytelność w wysokości 1.121.224,43 zł. Ministerstwo

Gospodarki pismem z dnia 20 maja 2009 r. powiadomiło powódkę, że nie ma

pieniędzy na pokrywanie dalszych kosztów naprawy szkody. Postanowieniem

z dnia 24 sierpnia 2009 r. zostało zakończone postępowanie upadłościowe i KWK

„S.” – ZG „R.” sp. z. o. w S. została wykreślona z rejestru.

Powołując się na art. 146 ust. 4 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo

geologiczne i górnicze (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r., poz. 613; dalej – „p.g.g.”),

powódka wezwała pozwanego do zapłaty żądanej w pozwie należności. Pozwany

odmówił jednak jej zapłaty, zarzucając, że przytoczony przepis prawa nie obejmuje

jego odpowiedzialności w wypadku, gdy w chwili ujawnienia szkody wyrządzonej

ruchem zakładu górniczego istniał zakład odpowiedzialny za szkodę.

3

Sąd Okręgowy nie podzielił przyjętej przez pozwanego wykładni art. 146 ust.

4 p.g.g. Uznał, że w rozumieniu tego przepisu nieistnienie przedsiębiorstwa

odpowiedzialnego za szkodę ani jego następcy obejmuje także likwidację sprawcy

szkody na skutek przeprowadzenia postępowania upadłościowego obejmującego

likwidację majątku upadłego. Zdaniem Sądu powód wykazał przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu za obie instancje.

Sąd drugiej instancji nie podzielił zarzutu apelacyjnego kwestionującego

prawidłowość dokonanej przez Sąd Okręgowy wykładni art. 146 ust. 4 p.g.g.

Podkreślił, że nie ma podstaw do przyjęcia, że przewidziana w nim

odpowiedzialność Skarbu Państwa została ograniczona jedynie do sytuacji, w której

nie istnieje przedsiębiorca odpowiedzialny za szkodę ani jego następca w chwili

powstania szkody. Powództwo podlegało jednak oddaleniu z powodu niewykazania

przez powoda wysokości szkody. Nie stanowią wystarczającego dowodu na

okoliczność rozmiaru szkody – wobec jego zakwestionowania przez pozwanego –

faktury wysłane do upadłej spółki i pismo Ministerstwa Gospodarki dotyczące

przekazania dotacji w wysokości 284.749,15 zł.

W skardze kasacyjnej, opartej obu podstawach, pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie art. 33, art. 34 k.c. i art. 95 § 2 k.c. w związku z art. 17 ust. 1

ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień

przysługujących Skarbowi Państwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 1224) oraz

art. 230 k.p.c. w związku z art. 227 i art. 217 § 3 k.p.c., art. 245, art. 382, art. 328

§ 2, art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., art. 217 § 3 w związku z art. 227,

art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c. Powołując się na te postawy, wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie przyjmuję się – stanowisko to jest także podzielane

w piśmiennictwie – że naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może

stanowić zarzut uzasadniający uznanie drugiej podstawy kasacyjnej za

4

usprawiedliwioną (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1935 r.,

C III 616/34, Z. Urz., poz. 437; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada

1999 r., III CKN 460/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 18 kwietnia 1997 r., I PKN 97/97, OSNAPiUS 1998, nr 4, poz. 121).

Wprawdzie są niekiedy prezentowana także poglądy przeciwne, oparte na tezie,

że wady uzasadnienia nie mogą być przedmiotem zarzutów kasacyjnych, gdyż

uzasadnienie jest sporządzane po wydaniu orzeczenia i przez to nie może mieć

wpływu na jego treść (por. np. uzasadnienie wyroku z dnia 24 marca 1999 r., I PKN

640/98, OSNAPUS 2000, nr 10, poz. 389, postanowienie z dnia 13 grudnia 2000 r.,

III CKN 309/99, niepubl, oraz wyrok z dnia 5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNP

2003, nr 15, poz. 352), jednakże w najnowszym orzecznictwie zostały one uznane

z nietrafne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III CSK

293/12, OSNC 2013, poz. 12, nr 148).

Zakres odpowiedniego stosowania art. 328 § 2 k.p.c. w postępowaniu przed

sądem drugiej instancji – jak wyjaśniono w orzecznictwie (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792, OSNC 1999, nr 4, poz. 83,

i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie publ.) – zależy

od treści wydanego orzeczenia, przebiegu postępowania odwoławczego, a także

od podejmowanych przez sąd odwoławczy działań procesowych, wynikających

z zarzutów apelacyjnych i limitowanych granicami apelacji. W wypadku orzeczenia

oddalającego apelację, opartego na materiale zgromadzonym w postępowaniu

przed sądem pierwszej instancji, wystarczy stwierdzenie, że sąd odwoławczy

ustalenia sądu pierwszej instancji podziela i przyjmuje za własne. Inaczej jest

natomiast w wypadku zmiany zaskarżonego orzeczenia. Wtedy sąd drugiej instancji

obowiązany jest dokonać własnych ustaleń, wskazując, na jakich dowodach je

oparł, a także motywując, z jakich przyczyń innym dowodom odmówił

wiarygodności. Konieczna jest także ocena zarzutów zgłoszonych w apelacji oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa

materialnego i formalnego. Nie wystarczy wskazanie – jak w wypadku oddalenia

apelacji – jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia art. 385 k.p.c.

Tym wymaganiom nie odpowiada – co trafnie zarzucono w skardze

kasacyjnej – uzasadnienie zaskarżonego wyroku reformatoryjnego, diametralnie

5

odmiennego od wyroku Sądu pierwszej instancji. Nie zawiera ono wskazania

podstawy faktycznej wyroku, dowodów, na których została ona oparta i przyczyn,

dla których innym dowodom odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej.

Szczegółowe przedstawienie tych elementów uzasadnienia było niezbędne nie

tylko ze względu na reformatoryjny charakter zaskarżonego wyroku, wykluczający

w zasadzie poprzestanie na formule, że Sąd odwoławczy podziela ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji, ale przede wszystkim z tego powodu, że Sąd

Apelacyjny – w przeciwieństwie do Sądu Okręgowego – uznał, że nie ma podstaw

do oparcia ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy na

przyznaniu ich przez pozwanego (art. 229 k.p.c.). Opierając zatem rozstrzygnięcie

na dowodowym ustaleniu faktów, Sąd powinien – czego nie zrobił – sporządzić

uzasadnienia z poszanowaniem wymagań przewidzianych w art. 328 § 2 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. należało zatem uznać

za uzasadniony.

Trafnie skarżący zarzucił również, że Sąd nie wskazał przyczyn

niepozwalających dokonać bezdowodowego ustalenia okoliczności istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy, ograniczając się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia,

że nie było podstaw do uznania, iż zostały one przyznane przez pozwanego.

W orzecznictwie wyjaśniono, że pozwany, kwestionując zasadność powództwa, nie

może ograniczyć się do stwierdzenia, że zaprzecza wszystkim faktom powołanym

przez powoda, z wyjątkiem tych, które wyraźnie przyznał (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CSK 341/08, nie publ.). Nie można zatem

odeprzeć także zarzutów, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art.

229 i 230 k.p.c.

Zgodnie z art. 382 k.p.c. Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Powód dołączył do pozwu w celu wykazania dochodzonego roszczenia zawarte ze

sprawcą szkody ugody z dnia 20 kwietnia 1994 r., z dnia 15 kwietnia 1997 r., , z

dnia 9 grudnia 2004 r., z dnia 27 czerwca 2005 r., z dnia 26 kwietnia 2006 r., i z

dnia 12 czerwca 2007 r. Były one przedmiotem dowodu w sprawie. Z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku nie wynika natomiast, aby były one brane pod rozwagę przy

rozstrzyganiu sprawy przez Sąd odwoławczy. W tej sytuacji nie tylko nie można

6

odeprzeć zarzutu, że Sąd odwoławczy z naruszeniem art. 382 k.p.c. pominął część

materiału sprawy, ale nie można także odmówić racji skarżącemu, iż Sąd z

naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. nie wyjaśnił dlaczego, mimo tych dowodów, uznał,

że powód nie wykazał wysokości szkody.

Omówione zarzuty mają zasadnicze znaczenie dla oceny zasadności skargi

kasacyjnej i przesądzają o jej uwzględnieniu. Wobec skutecznego wykazania wady

zaskarżonego wyroku w zakresie jego uzasadnienia, uniemożliwiającej kontrolę

kasacyjną wyroku, odnoszenie się do pozostałych zarzutów naruszenia prawa,

zwłaszcza prawa materialnego jest przedwczesne. Skuteczne zgłoszenie

kasacyjnego zarzutu naruszenia prawa materialnego jest w zasadzie możliwe tylko

wtedy, gdy ustalony w postępowaniu apelacyjnym stan faktyczny sprawy, będący

podstawą zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/ 97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).