II CSK 191/14

Sygn. akt II CSK 191/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. S.

przeciwko Gminie D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 19 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 października 2013 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1 800 ( jeden

tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód B. S. w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej Gminie D. domagał

się zmiany treści stosunku prawnego łączącego strony – umowy nr 1/2010 z dnia

23.06.2010 r. na budowę oczyszczalni ścieków wraz z kanalizacją poprzez

podwyższenie wysokości wynagrodzenia brutto wykonawcy z kwoty 6.295.264,75 zł

do kwoty brutto 6.346.865,28 zł, a tym samym zasądzenie od pozwanej na jego

rzecz kwoty 51.600,53 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 07.06.2011 r.,

stanowiącej różnicy pomiędzy tymi wynagrodzeniami wynikającą z ustawowej

zmiany stawek podatku VAT z 22% na 23%, która weszła w życie od dnia

1.01.2011 r.

Wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy w Ś., na podstawie art.

3571

k.c. i 354 § 1 k.c. uwzględnił w całości powództwo i zasądził od pozwanej na

rzecz powoda zwrot kosztów procesu.

Na skutek apelacji pozwanej Gminy Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia

22.10.2013r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że oddalił powództwo i

zasądził od powoda na rzecz pozwanej zwrot kosztów procesu za I i II instancję.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy

i przyjął je w całości za własne, a według tych ustaleń: w dniu 23 czerwca 2010 r.

doszło do zawarcia umowy pomiędzy stronami umowy na budowę oczyszczalni

ścieków wraz z kanalizacją w G. i M., która poprzedziło postępowanie przetargowe.

Zgodnie z § 2 ust. 1 umowy za zrealizowanie zakresu robót wykonawca miał

otrzymać wynagrodzenie brutto 6.295.264,75 złotych w tym podatek VAT w

wysokości 22%. Wynagrodzenie miało być wypłacone jednorazowo po wykonaniu

zamówienia i bezusterkowym odbiorze w terminie 30 dni od daty dostarczenia

faktury. Termin wykonania robót strony, określony początkowo na dzień 17

września 2010 r., strony przedłużały aneksami a ostatecznie został on ustalony na

dzień 15 kwietnia 2011 r. W dniu 1 stycznia 2011 r. doszło do podwyższenia stawki

podatku od towarów i usług z dotychczasowych 22% do 23%. Zmiana została

ogłoszona w Dzienniku Ustaw w dniu 17 grudnia 2010 r. W piśmie z dnia 21 marca

2011 r. powód zwrócił się do pozwanej Gminy o zmianę wynagrodzenia umownego

3

przez jego zwiększenie o 1% podatku VAT. Pozwana Gmina nie wyraziła zgody na

zmianę umowy w zakresie wynagrodzenia wykonawcy. W dniu 6 maja 2011 r.

doszło do odbioru końcowego i przekazania inwestycji doi użytkowania. W tym

samym dniu wykonawca wystawił fakturę VAT na kwotę 6.346.865,298 złotych

obejmującą podatek VAT w wysokości 23%. Pozwana Gmina przekazała

wykonawcy uzgodnioną w umowie kwotę 6.295.264,28 złotych. Pomimo wezwań

powoda, pozwana nie wypłaciła mu wyższego wynagrodzenia.

Na podstawie tych ustaleń Sąd Okręgowy wskazał, że z istoty powództwa

o ukształtowanie opartego na art. 3571

k.c. wynika, ze można kształtować jedynie

istniejący stosunek prawny a nie coś, co nie istnieje. Sąd Okręgowy stwierdził

jednocześnie, że wygaśnięcie stosunku obligacyjnego łączącego powoda

z pozwaną, wynikającego z umowy z dnia 23.06.2010 r., nastąpiło w momencie,

w którym obie strony zrealizowały świadczenia wzajemne. W przypadku powoda

było to wybudowanie oczyszczalni ścieków wraz z kanalizacją, które zostało

potwierdzone odbiorem końcowym robót w dniu 6.05.2011 r. zaś w przypadku

pozwanej było to dokonanie w dniu 16.05.2011 r. zapłaty wynagrodzenia

w wysokości określonej w § 2 umowy stron, tj. w kwocie 6.295.264,75 zł brutto. Na

tej podstawie Sąd Okręgowy przyjął, że zobowiązanie, którego zmiany domagał się

powód nie istniało nie tylko w chwili wyrokowania, ale nawet w momencie

wytoczenia powództwa, tj. w dniu 9 sierpnia 2012 r.

Zdaniem Sądu odwoławczego, w pierwszej instancji zostało błędnie przyjęte,

ze względu na normę art. 354 k.c., że na stronie pozwanej, jako zamawiającej –

mimo literalnego brzmienia § 2 umowy- spoczywał obowiązek zapłaty powodowi

wynagrodzenia w wysokości odpowiadającej sumie kwoty netto wynagrodzenia

netto wskazanej w umowie oraz kwoty stanowiącej równowartość 23%, a nie 22%

podatku VAT. W ocenie Sądu Okręgowego bezpodstawnym było utożsamianie

przez Sąd Rejonowy pojęć „treść zobowiązania” i „sposób jego wykonania”.

W przypadku świadczenia pieniężnego treścią zobowiązania jest zapłata kwoty

pieniężnej w wysokości określonej w tym zobowiązaniu. Sposobem wykonania jest

natomiast forma dokonania zapłaty tej kwoty (np. zapłata gotówką lub przelewem

bezgotówkowym). Sąd Okręgowy zważył, iż w rozpatrywanej sprawie strony nie

toczyły sporu co do wykładni § 3 umowy w zakresie określenia wysokości

4

zobowiązania pieniężnego. Strony umówiły się na wskazane w umowie

wynagrodzenie w kwocie brutto, kwota ta została w umowie podana i wyznaczała

rozmiar świadczenia, które zobowiązana była spełnić na rzecz powoda strona

pozwana za wykonanie robót określonych w umowie.

Sąd Okręgowy uznał za błędne wnioski Sąd I instancji wyprowadzone

z samego faktu wystawienia przez powoda faktury VAT na kwotę wyższą, niż

wskazana w umowie oraz braku zapłaty przez pozwaną kwoty przewyższającej

świadczenie określone w umowie, że powstało zobowiązanie strony pozwanej w tej

wyższej kwocie i że wobec jego niespełnienia nadal trwa stosunek zobowiązaniowy

łączący strony. Z dokonanych przez Sąd Rejonowy ustaleń wynikało, że powód

wykonał roboty określone umową stron do dnia 06.05.2011r. (data sporządzenia

odbioru końcowego), a pozwana zapłaciła powodowi wynagrodzenie w tej umowie

określone w dniu 30.05.2011 r. W tych okolicznościach Sąd Okręgowy uznał,

że brak podstaw do zastosowania art. 3571

k.c. po dniu 6.05.2011 r., albowiem

judykatura w przypadku umowy o roboty budowlane, regulowanej art. 647 k.c.,

wskazuje, iż odbiór robót bez zastrzeżeń ma skutki stanu właściwego wykonania

zobowiązania w stosunkach umownych miedzy stronami takiej umowy. Zatem

skoro na podstawie art. 3571

k.c. można rozważać ukształtowanie przez Sąd na

nowo treści stosunku zobowiązaniowego tylko w czasie jego trwania, to

w przypadku umowy o roboty budowlane możliwość taka ustaje z dniem dokonania

odbioru końcowego, co w ocenie Sądu Okręgowego oznaczało, iż po dniu

6.05.2011 r. powód utracił prawo skutecznego występowania z żądaniem opartym

na normie art. 3571

k.c., tym bardziej, że co najmniej od marca 2011 r. powodowi

znane było stanowisko pozwanej sprzeciwiające się dokonaniu zapłaty

wynagrodzenia wyższego, niż określone w umowie (uwzględniającego zmianę

stawki podatku VAT od stycznia 2011 r. o 1%).

Sąd Okręgowy wskazał ponadto, że powództwo podlegało oddaleniu także

z innych przyczyn. Sąd Rejonowy dokonał bowiem błędnej subsumcji w zakresie

przewidzianych w art. 3571

k.c. przesłanek nadzwyczajnej zmiany stosunków

nieprzewidywanej przez strony oraz rażącej straty. Zdaniem Sądu Okręgowego

powód mógł i powinien był przewidywać zmianę wysokości podatku VAT o 1%,

gdyż do zmian w systemie podatkowym dochodzi w polskim systemie prawnym

5

z dużą częstotliwością. Tylko ustawa z dnia 11.03.2004 r. o podatku od towarów

i usług od momentu jej ogłoszenia, była nowelizowana aż 35 razy. Tym bardziej

taka zmianę powinien wziąć pod uwagę przedsiębiorca, który z założenia planuje

swoją działalność długoterminowo. Dalej Sąd Okręgowy podkreślił, że w art. 3571

k.c. ustawodawca wymaga ponadto zaistnienia zmiany nadzwyczajnej. Za zmianę

w tym znaczeniu traktuje się zmianę stawek podatkowych, zasadniczą, poważną,

na poziomie kilkunastu punktów procentowych, której zamiar wprowadzenia przez

ustawodawcę nie mógł być znany w chwili zaciągania zobowiązania i nie mógł być

on przewidywany. Podwyższenie stawki podatku VAT zaledwie o 1% (na

przestrzeni kilku lat), nie zalicza się w ocenie Sadu Okręgowego do takich zmian.

Jest to bowiem zmiana niewielka, która nie ma fundamentalnego znaczenia dla

obowiązanego. Zmiana ta mieściła się w pojęciu „zwykłego ryzyka kontraktowego”,

jakie wiąże się ze stałymi, normalnymi zmianami zachodzącymi w stosunkach

społeczno - gospodarczych.

Sąd Okręgowy przyjmując, iż strata, o której mowa w art. 3571

k.c. jest

w istocie kwalifikowaną (poprzez znamię „rażąca”) formą straty z art. 361 § 2 k.c.,

uznał, że w niniejszej sprawie nie mogło być mowy o wypełnieniu tej przesłanki,

albowiem powód nie tylko nie poniósł rażącej straty, ale w ogóle nie poniósł

jakiejkolwiek straty, skoro – jak sam przyznał w swoich zeznaniach - zysk (dochód),

jaki uzyskał w wyniku umowy z pozwaną wyniósł kwotę 150.000 zł netto.

Zmniejszenie zysku powoda na skutek zmiany wysokości podatku VAT po zawarciu

przez strony umowy, można jedynie rozpatrywać na gruncie utraconych korzyści,

a tego rodzaju uszczerbek nie stanowił przesłanki zastosowania art. 3571

k.c.

Z tych wszystkich względów, w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c., Sąd Okręgowy zmienił

wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, ze oddalił powództwo.

Powód złożył skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego, wnosząc

o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania. Powód oparł skargę kasacyjną na podstawie naruszenia

prawa materialnego, zarzucając naruszenie:

1) art. 354 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na

błędnym przyjęciu przez Sąd Okręgowy, że wystarczającą podstawą do

6

uznania, że zobowiązanie stron wynikające z umowy nr 1/2010 z dnia

23.06.2010 r. na budowę oczyszczalni ścieków wraz z kanalizacją wygasło

na skutek wykonania umowy zgodnie z jej literalnym brzmieniem, podczas

gdy literalne brzmienie tej umowy pozwalało ustalić (wydedukować)

wysokość netto wynagrodzenia powoda, które zostało mu przez pozwaną

zapłacone w całości, a co za tym idzie zobowiązanie to nie wygasło oraz

niewłaściwe zastosowanie art. 354 § 1 k.c., polegające na pominięciu przez

Sąd Okręgowy ustawowych przesłanek oceny sposobu wykonania

zobowiązania: celu społeczno - gospodarczego oraz zasad współżycia

społecznego, które w niniejszej sprawie wskazują na to, że zobowiązanie

stron nie wygasło i możliwa jest zmiana treści stosunku prawnego łączącego

powoda i pozwaną w trybie art. 3571

k.c.,

2) art. 357 1

k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym

przyjęciu przez Sąd Okręgowy, że w rozpatrywanej sprawie nie została

spełniona przesłanka ustawowa zastosowania art. 3571

k.c. w postaci

istnienia nadzwyczajnej zmiany stosunków, podczas gdy zmiana

ustawodawstwa podatkowego zwiększająca z dniem 1.01.2011 r. stawkę

podatku od towarów i usług (VAT) z 22% na 23%, w sytuacji gdy strony

zawarły w dniu 23.06.2010 r. umowę nr 1/2010 na budowę oczyszczalni

ścieków wraz z kanalizacją z planowanym zakończeniem robót w dniu

15.09.2010 r., była nadzwyczajną zmianą stosunków uzasadniającą zmianę

treści stosunku prawnego łączącego strony w trybie art. 3571

k.c.,

3) art. 3571

k.c. przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu przez Sąd

Okręgowy, że pojęcie i zakres straty w rozumieniu art. 3571

k.c. jest tożsame

z pojęciem i zakresem straty w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., podczas gdy

prawidłowa wykładnia pojęcia straty w rozumieniu art. 3571

k.c. nakazuje

przyjąć, że zakres pojęcia straty jest inny, autonomiczny w stosunku do

zakresu pojęcia straty wskazanego w art. 361 § 2 k.c. i w rozumieniu art.

3571

k.c. rażąca strata może polegać na bardzo znacznym spadku wartości

świadczenia wzajemnego powoda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7

Pomimo słuszności niektórych z zarzutów skargi kasacyjnej zaskarżony

wyrok ostatecznie odpowiada prawu.

Zawarta w treści art. 3571

k.c. klauzula rebus sic stantibus pozostaje

w bezpośrednim związku z fundamentalną zasadą pacta sunt servanta. Przez

większość przedstawicieli doktryny art. 3571

k.c. jest traktowany jako wyjątek od tej

zasady. Należy jednak zwrócić uwagę, że klauzula rebus sic stantibus, tak jak i inne

instytucje umożliwiające modyfikację (np. art. 629, 632 § 2, 907 § 2 k.c.) lub

rozwiązanie zobowiązania (np. art. 632 § 2, 913 k.c.) mają nie tylko wyjątkowy ale

także nadzwyczajny charakter. W ten sposób w istocie zasada pacta sunt servanta

ulega wzmocnieniu. O nadzwyczajnym charakterze klauzuli rebus sic stantibus

świadczą sformułowania użyte do jej opisania: „nadzwyczajna zmiana stosunków”,

„nadmierna trudność” lub „rażąca strata przy spełnieniu świadczenia” oraz

nieprzewidywalność tych okoliczności.

Ze względu na wskazaną przez powoda podstawę skargi kasacyjnej opartą

na treści art. 354 k.c., przed rozważeniem, czy zostały spełnione wskazane

przesłanki zastosowania art. 3571

k.c. wymagało rozstrzygnięcia, czy w ustalonych

okolicznościach sprawy doszło do wykonania przez pozwanego zobowiązania

w rozumieniu art. 354 k.c.. Nie ma bowiem rozbieżności zarówno w orzecznictwie,

jak i piśmiennictwie co do tego, że jeżeli umowa została w całości wykonana to jej

modyfikacja na podstawie art. 3571

k.c. nie jest możliwa (por. wyrok SN z dnia

9.04.2003 r., I CKN 255/01, niepubl. wyrok SN z dnia 21.04.2005 r., III CK 645/04

niepubl.). Z ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie, na których oparł się Sąd

Odwoławczy wynika, że powód jeszcze przed odbiorem inwestycji zwrócił się do

pozwanej Gminy D. o podwyższenie umówionego wynagrodzenia ze względu na

podwyższenie stawki podatki VAT na roboty budowlane. Poza tym trzeba

uwzględnić, że zobowiązanie pozwanej Gminy jako inwestora polega na spełnieniu

świadczenia pieniężnego. Kwestia oceny, czy i w jakich okolicznościach

spełnienie świadczenia pieniężnego w nominalnej (albo nawet wyższej, bo np.

częściowo zwaloryzowanej) wysokości stanowi wykonanie zobowiązania

skutkujące wygaśnięciem zobowiązania, była przedmiotem kilku doniosłych

wypowiedzi Sądu Najwyższego) w związku z waloryzacja opartą na treści art. 3581

k.c., w których zostało wyrażone zapatrywanie, że zapłata przez dłużnika kwoty

8

nominalnej stanowi jedynie spełnienie świadczenia, co nie oznacza automatycznie

wykonania zaciągniętego zobowiązania, gdyż do tego niezbędne jest zaspokojenie

wierzyciela. Zapatrywanie to opiera się na przepisie art. 354 § 1 k.c. wymagającym,

aby wykonanie zobowiązania było zgodne ze społeczno - gospodarczym celem

zobowiązania oraz zasadami współżycia społecznego, a także - ewentualnie - z

ustalonymi zwyczajami. Sąd Najwyższy z naciskiem podkreślał, że wyraźne

oddzielenie aktu spełnienia świadczenia od zagadnienia wykonania zobowiązania

zapobiega powstawaniu sytuacji, w których spełnienie przez dłużnika świadczenia

w sposób formalny, zgodny z literą zobowiązania, nie zaspokajałoby

uzasadnionego interesu wierzyciela. Tak może się dziać między innymi w wypadku

istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania uregulowanej

szczegółowo w art. 3581

k.c., jest bowiem jasne, że zapłata kwoty nominalnej nie

prowadzi wówczas do zaspokojenia interesu wierzyciela (tak Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 9 sierpnia 2001 r. II CKN 25/1999 niepubl., zob. też uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 20 marca 1992 r., III CZP 16/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 162;

z dnia 3 kwietnia 1992 r., I PZP 19/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 166; z dnia 7 maja

1996 r., II CRN 52/96, Prok. i Pr. 1996, nr 9, poz. 42oraz wyroki z dnia 28 września

1993 r., I CRN 74/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 162, z dnia 4 sierpnia 1994 r., I

PRN 49/94, OSNAPUS 1994, nr 7, poz. 113, i). Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że

zapłata długu pieniężnego może być uznana za właściwy sposób wykonania

zobowiązania jedynie wtedy, gdy wierzyciel przyjmuje świadczenie w kwocie

nominalnej, bez zastrzeżenia, że żąda jego waloryzacji lub traktuje je jako

świadczenie częściowe ( zob. uzasadnienie wymienionej uchwały z dnia 7 maja

1996 r.).

Rozważając to samo zagadnienie na podstawie art. 632 § 2 k.c.,

traktowanego jako przepis szczególny wobec treści art. 3571

k.c., w wyroku z dnia

29 marca 2012r. (sygn. akt I CSK 333/11, niepubl.) Sąd Najwyższy wskazał,

że skutkiem wykonania zobowiązania jest wygaśnięcie całego stosunku

zobowiązaniowego. Skutkiem spełnienia świadczenia jest natomiast tylko

umorzenie wierzytelności i wygaśnięcie odpowiadającego jej długu i zwykle tylko

zmiana treści stosunku zobowiązaniowego. Jeżeli świadczenie ma przy tym

charakter pieniężny, wówczas spełnienie świadczenia jest czynnością prawną

9

dwustronną (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2000 r. II CKN

340/00 niepubl.). Dodać też należy, że skuteczność zachowania osób prawnych

oceniać trzeba przez pryzmat art. 38 k.c. Tak więc wierzyciel i dłużnik powinni

złożyć oświadczenia woli, w jakim celu przyjmują świadczenie pieniężne i na

zaspokojenie jakiego długu. Przy ocenie, czy miało miejsce świadczenie w ramach

danego stosunku, znaczenie powinien mieć czynnik woli i istotny jest przy tym

punkt widzenia wierzyciela. Świadczenie poza tym może być uznane za wykonane

w sposób prawidłowy dopiero wówczas, gdy dłużnik zachował się zgodnie z treścią

zobowiązania, a rezultatem tego było odniesienie przez wierzyciela korzyści

czyniących zadość jego interesowi zasługującemu na ochronę. Według art. 354 § 1

k.c. wykonanie zobowiązania przez dłużnika powinno być zgodne zarówno z treścią

zobowiązania, jak i ze społeczno–gospodarczym celem zobowiązania oraz

z zasadami współżycia społecznego, a także ewentualnie ustalonymi zwyczajami.

Zapobiega to sytuacjom, w których spełnienie przez dłużnika świadczenia w sposób

formalnie zgodny z treścią zobowiązania nie zaspokajałoby uzasadnionego interesu

wierzyciela. Zapłata, w warunkach z art. 632 § 2 k.c., wynagrodzenia w wysokości

wynikającej z umowy, przy jednoznacznym stanowisku wykonawcy, że zapłatę tę,

z podanych przyczyn, uważa za świadczenie częściowe, może być traktowana

jako spełnienie świadczenia nie powodujące wygaśnięcia zobowiązania; zapłata

taka nie prowadzi bowiem do zaspokojenia wykonawcy jako wierzyciela, gdyż

narusza nie tylko ekwiwalentność świadczeń (wykonanie dzieła za umówione

wynagrodzenie), ale nadto doprowadza wykonawcę do rażącej straty. Jeżeli zatem

wierzyciel, przyjmując zapłatę, oświadcza, że nie uważa jej za całość należnego mu

świadczenia, to nie ma podstaw do przyjęcia, że doszło do wykonania, a zatem

i wygaśnięcia zobowiązania (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

3 kwietnia 1992 r. I PZP 19/92 OSNC 1992/9/166).

Biorąc pod uwagę wszystkie wskazane wypowiedzi, należy przyznać rację

skarżącemu, że Sąd drugiej instancji nie uwzględnił zachowania powoda, który

przed odbiorem końcowym zwracał się do inwestora o podwyższenie

wynagrodzenia i ostatecznie wystawił faktury na kwotę wynagrodzenia

uwzględniającą podwyższony podatek VAT. Takie zachowanie i wypłata

10

wynagrodzenia przez pozwaną Gminę w wysokości ustalonej w umowie

usprawiedliwiało zastosowanie w sprawie art. 3571

k.c.

Według art. 3571

k.c. modyfikacja umownego zobowiązania jest

dopuszczalna o ile:

1) doszło do nadzwyczajnej zmiany stosunków,

2) zmiana ta niesie za sobą nadmierną trudność w spełnieniu świadczenia lub grozi

jednej ze stron rażącą stratą,

3) strony nie przewidywały opisanych w pkt 2 ustawowych następstw

nadzwyczajnej zmiany stosunków.

Przepis ten stanowi zmienioną wersję dawnego art. 269 kodeksu

zobowiązań, który wyliczał przykładowo zdarzenia objęte pojęciem

„nadzwyczajnych wypadków”. Zaliczano do nich między innymi wojnę, zarazę,

klęski żywiołowe. Pojęcia „nadzwyczajnych wypadków” z art. 269 k.z. oraz

„nadzwyczajnej zmiany stosunków” z art. 3571

k.c. pokrywają się. W obu tych

regulacjach, poza przykładowym wyliczeniem w art. 269 k.z. brak jest bliższego

określenia zakresu obu tych pojęć. Dlatego ocena, czy określone okoliczności

przez ich wpływ na zobowiązanie umowne mogą być zakwalifikowane jako

nadzwyczajna zmiana stosunków, należy każdorazowo do sądu orzekającego.

Korzystając z dorobku dotychczasowego orzecznictwa i literatury można wskazać,

że hipotezą art. 3571

k.c. objęte są tylko zdarzenia nadzwyczajne o charakterze

powszechnym, niezależne od woli stron, wykraczające poza typowe ryzyko

gospodarcze. Już na gruncie kodeksu zobowiązań w judykaturze w ramach

stosowania klauzuli rebus sic stantibus jako nadzwyczajne wypadki kwalifikowano

akty prawne mające wpływ na sytuację stron. To stanowisko jest i obecnie do

zaakceptowania albowiem zmiana stanu prawnego, jako zdarzenie zewnętrzne,

niezależne - od najczęściej - rozbieżnej woli stron, kiedy jest niemożliwa do

przewidzenia przez nie w chwili zawarcia umowy co do zakresu i kształtu przyjętych

zmian, jeżeli wpływa istotnie na sytuację nie tylko dłużnika ale i wierzyciela,

powinna być traktowana jako nadzwyczajna zmiana stosunków w rozumieniu art.

3571

k.c. W te ramy wpisuje się także zmiana stawek podatkowych ale musi ona

mieć zasadniczy i zaskakujący charakter (por. akceptujące ten pogląd wyroki Sądu

11

Najwyższego z dnia 6 grudnia 2006 IV CSK 290/06 niepubl., 14 września 2005 r.

III CSK 43/05 niepubl., z dnia 9 czerwca 2005 r. III CK 674/04 nie publ.; z dnia

16 maja 2007, III CSK 452/06 niepubl., wyrok z dnia 20 lipca 2007, I CK 3/07,

niepubl.; z dnia 17 stycznia 2008 r., III CSK 202/07a także uchwałę z dnia 21 lipca

2006 r. III CZP 54/06 OSNC 2007, z. 5, poz. 66). Dlatego słusznie Sąd drugiej

instancji przyjął, że niewielkie podwyższenie o 1% stawki podatku VAT na roboty

budowlane wynoszącego poprzednio 22% nie może być uznane za nadzwyczajną,

wyjątkową, normalnie nie spotykaną zmianę stosunków, zwłaszcza jeśli dodatkowo

uwzględni się dotychczasowe wielokrotne nowelizacje ustawy regulującej podatek

od towarów i usług. Zmiana w tym zakresie i w tej wysokości mieści się w granicach

ryzyka kontraktowego obejmującego zmiany społeczne, z którymi strony umowy

rezygnujące z klauzul waloryzacyjnych muszą się liczyć, które strony powinny

przewidzieć. Jak słusznie podnosi się w literaturze, nieprzewidywalność odnosi się

nie do samego wystąpienia w przyszłości nadzwyczajnej zmiany stosunków ale do

skutków jakie te zmiany niosą za sobą dla strony umowy.

Według kolejnego wymagania zawartego w art. 3571

k.c. skutki

nadzwyczajnej zmiany stosunków muszę ponadto być tego rodzaju, że spełnienie

świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze

stron rażącą stratą. Słusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej, że Sąd drugiej

instancji pojęcie „rażącej straty” z art. 3571

k.c. zawęził do pojęcia straty

w rozumieniu art. 361 § 2 k.c. Jak podnosi się w piśmiennictwie, użyte w art. 3571

k.c. określenie „rażąca strata” ma autonomiczny charakter i nie może być

interpretowane w oderwaniu od istoty i celu konkretnego zobowiązania. O rażącej

stracie decyduje nie samo porównanie aktualnej wartości świadczeń, ale całokształt

skutków wykonania zobowiązania dla majątku strony, przy uwzględnieniu celu

zobowiązania i tego, jakich korzyści z jego wykonania strona mogła się spodziewać.

Błąd Sądu drugiej instancji w tych samych okolicznościach faktycznych nie zmienia

jednak zasadniczej oceny zgłoszonego roszczenia albowiem także przy

prawidłowej wykładni art. 3571

k.c. nie ma podstaw do przyjęcia, iż konsekwencje

zmian podatkowych, na które powołuje się powód w związku ze spełnieniem przez

niego świadczenia w postaci budowy oczyszczalni ścieków wraz z kanalizacją w G.

i M. na podstawie umowy zawartej z pozwaną Gmina D., zagroziły mu rażącą stratą.

12

Poza tym co zostało już podniesione w pisemnych motywach wyroku Sądu drugiej

instancji, trzeba też uwzględnić, iż powód znaczną część swego zobowiązania

wykonał w okresie przed podwyższeniem podstawowej stawki podatku VAT,

dokonanej ustawą z dnia 26 listopada 2010 r. o zmianie niektórych ustaw

związanych z realizacja ustawy budżetowej (Dz. Nr 238, poz. 1578 - art. 19 pkt 5 tej

ustawy).

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił apelację powoda rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art.

98, 99 w związku z art. 391 § 1, 39821

k.p.c.