II CSK 196/14

Sygn. akt II CSK 196/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa C. I. Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu

Inwestycyjnego Zamkniętego w W.

przeciwko M. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 19 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 22 sierpnia 2013 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu Rejonowego

w G. z dnia 11 października 2012r., sygn. akt […]: w punkcie

drugim w ten sposób, że uchyla nakaz zapłaty wydany przez Sąd

Rejonowy w W. w dniu 18 maja 2010r., sygn. akt […] w

części dotyczącej kwoty 52969,01 (pięćdziesiąt dwa tysiące

dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć 01/100) zł z ustawowymi

odsetkami od 10 maja 2010r. i w tej części oddala

powództwo; w punkcie pierwszym w części dotyczącej kosztów

2

procesu w ten sposób, że zamiast kwoty 3 634,35 zł zasądzonej

od pozwanej na rzecz powoda, zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 5 842 (pięć tysięcy osiemset czterdzieści dwa) zł

tytułem zwrotu kosztów procesu; zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 4 449 (cztery tysiące czterysta czterdzieści

dziewięć) zł tytułem zwrotu kosztów w postępowaniu

apelacyjnym,

II. zasądza od powoda na rzecz pozwanej 3 917 (trzy tysiące

dziewięćset siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów

w postępowaniu kasacyjnym.

3

UZASADNIENIE

W pozwie z dnia 10 maja 2010 r. złożonym w postępowaniu nakazowym

powód, C. I. Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty

w W., domagał się zasądzenia kwoty 59.330,97 zł, z ustawowymi odsetkami od

dnia wniesienia pozwu. Nakazem zapłaty z dnia 18 maja 2010 r. Sąd Rejonowy w

W. nakazał pozwanej, aby zapłaciła dochodzoną kwotę, z ustawowymi odsetkami

od 10 maja 2010 r. i kwotę 4.359 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd

Rejonowy w G. po rozpoznaniu sprawy skutek wniesionych przez pozwaną

zarzutów od nakazu zapłaty, wyrokiem z dnia 11 października 2012 r. nakaz

zapłaty w części dotyczącej kwoty 6.361,36 zł uchylił i w tym zakresie

postępowanie w sprawie umorzył oraz uchylił nakaz zapłaty w części orzekającej o

kosztach postępowania i z tego tytułu zasądził od pozwanej na rzecz powoda

kwotę 3.634,35 zł (pkt 1. wyroku), w pozostałej zaś części nakaz zapłaty utrzymał w

mocy (pkt 2. wyroku). W motywach rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy ustalił, że

pozwana w dniu 22 grudnia 2003 r. zawarła z Bankiem […] S.A. w K. umowę

kredytu. Ponieważ zaniechała spłaty, Bank pismem z dnia 5 kwietnia 2005 r.

wypowiedział umowę, z zachowaniem 30. dniowego terminu wypowiedzenia,

wskazując, że po upływie tego terminu zaległość z odsetkami stanie się

natychmiast wymagalna. W dniu 20 kwietnia 2006 r. Bank wystawił bankowy tytuł

egzekucyjny i w dniu 9 maja 2006 r. wystąpił do sądu o nadanie klauzuli

wykonalności. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 1 czerwca 2006 r. nadał temu

tytułowi klauzulę wykonalności na rzecz G. Bank S.A. w K., a to wobec zmiany

firmy wierzyciela. Wniosek do komornika o wszczęcie egzekucji G. Bank złożył w

dniu 17 maja 2007 r.; prowadząc tę egzekucją komornik dokonał zajęcia

samochodu osobowego i wynagrodzenia pozwanej. W toku egzekucji, w dniu

24 marca 2009 r. G. Bank S.A. zawarł z powodem umowę sprzedaży

wierzytelności, obejmującą również wierzytelność w stosunku do pozwanej

i pismem z dnia 24 marca 2009 r. zawiadomił ją o przelewie. Pismem z dnia

3 kwietnia 2009 r. G. Bank wniósł o umorzenie postępowania egzekucyjnego,

wobec przelewu wierzytelności. Postanowieniem z dnia 18 maja 2009 r. komornik

umorzył postępowanie na podstawie art. 825 pkt 1 k.p.c. Zadłużenie pozwanej

4

obejmujące łącznie należność główną, odsetki umowne i ustawowe wynosiło

59.330,37 zł, przy czym w toku procesu powód cofnął powództwo co do kwoty

6.361,36 zł wobec stwierdzenia, że w tej części powódka dług spłaciła; ostatecznie

domagał się zasądzenia kwoty 52.969,01 zł z odsetkami od dnia wniesienia pozwu.

Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego, Sąd Rejonowy

odnosząc się do zarzutu pozwanej przedawnienia roszczenia, wskazał, że

z okoliczności sprawy wynika, iż bieg trzyletniego terminu przedawnienia uległ

przerwaniu. Przerwał go wniosek z 9 maja 2006 r. o nadanie klauzuli wykonalności,

a następnie wniosek z 17 maja 2007 r. o wszczęcie egzekucji. Ponieważ komornik

umorzył postępowanie w dniu 18 maja 2009 r., a pozew w sprawie został złożony

w dniu 10 maja 2010 r., nastąpiło to przed upływem terminu przedawnienia

liczonego na nowo od daty umorzenia postępowania egzekucyjnego. Sąd zauważył,

że powód zakupił nieprzedawnioną wierzytelność, a zmiana po stronie wierzyciela

nie niweczy skutków przerwania biegu przedawnienia.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 22 sierpnia 2013 r. oddalił apelację

pozwanej aprobując ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i ich ocenę

prawną. Wskazał nadto, że tylko w wypadku umorzenia egzekucji z mocy prawa

(art. 823 k.p.c.), poprzedni wniosek nie wywołuje żadnych skutków prawnych jaki

ustawa wiąże z wnioskiem o wszczęcie egzekucji, w każdym innym przypadku

umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje, że przedawnienie biegnie na

nowo. Biorąc jednak pod uwagę, że nabywca wierzytelności nie będąc bankiem nie

mógł, korzystając z bankowego tytułu wykonawczego, ani przyłączyć się do

egzekucji ani do niej wstąpić, a więc nie mógł skorzystać z przerwania biegu

przedawnienia, w ocenie Sądu Okręgowego przerwa trwała tylko do daty umowy

przelewu, z tą bowiem chwilą wierzytelność nabyta przez powoda utraciła związek

z postępowaniem egzekucyjnym wszczętym na podstawie bankowego tytułu

wykonawczego. Postępowanie to nie zmierzało już bowiem do zaspokojenia

roszczenia. Tak więc, skoro postępowanie egzekucyjne zainicjowane przez

cedenta nie korzystało już w stosunku do powoda, po dacie umowy cesji, z atrybutu

postępowania przedsięwziętego bezpośrednio w celu zaspokojenia roszczenia,

przyjąć należało, że bieg przedawnienia rozpoczął się ponownie od daty umowy

przelewu; jednak i w takiej sytuacji roszczenie powoda pozostaje nieprzedawnione.

5

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego pozwana zarzuciła

naruszenie art. 117 § 2, art. 123 § 1 pkt 1, art. 124 § 1 k.c. oraz art. 825 pkt 1

w związku z art. 13 § 2 i art. 203 § 2 k.p.c. Domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 123 § 1 pkt 1 k.c. stanowi, że bieg terminu przedawnienia przerywa się

przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do

rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed

sadem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub

ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Powołany przepis nie

określa przesłanek jakim powinna odpowiadać dana czynność, aby mogła

skutecznie przerwać bieg terminu przedawnienia. Nie ulega jednak wątpliwości, że

chodzi tu o przedsięwziętą bezpośrednio we wskazanym w przepisie celu

czynność nie kogokolwiek i przeciwko komukolwiek, ale czynność podjętą przez

strony stosunku prawnego, leżącego u podstaw przedawniającego się roszczenia.

Do przerwania biegu przedawnienia nie wystarczy identyczność wierzytelności,

niezbędna jest identyczność osób na rzecz których/przeciwko którym dana

czynność, obiektywnie zdolna do przerwania przedawnienia, została dokonana.

I tak, skuteczne wniesienie pozwu jest czynnością przedsięwziętą bezpośrednio

w celu dochodzenia roszczenia i dlatego, zgodnie z powołanym przepisem,

przerywa bieg przedawnienia. Przerwanie przedawnienia następuje jednak, co do

zasady, tylko pomiędzy stronami postępowania o ile z istoty łączącego je stosunku

prawnego wynika, że są materialnie zobowiązane/uprawnione; przedawnienie jest

bowiem instytucją prawa materialnego a nie procesowego, mimo że do przerwania

biegu dochodzi, w zasadzie, przez czynności procesowe. Tak więc, chociaż

ustawodawca tego nie wyartykułował, z istoty tej instytucji wynika, że przerwanie

następuje w podmiotowych i przedmiotowych granicach czynności podjętej przez

wierzyciela: dotyczy tego roszczenia, które jest zabezpieczone, dochodzone,

ustalane lub egzekwowane, jest skuteczne przeciwko osobie, wobec której kieruje

się czynność i z korzyścią na rzecz osoby dokonującej czynności.

Czynnością przerywającą bieg przedawnienia przedsięwziętą w celu

zaspokojenia roszczenia jest wniosek wierzyciela o nadanie tytułowi

6

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności (por. m.in. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 16 stycznia 2004 r. III CZP 101/03 OSNC 2005/4/58, i wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 grudnia 2004 r. II CK 276/04, niepubl.). Czynnością taką

jest też niewątpliwie wniosek o wszczęcie egzekucji. Jest to bowiem czynność

zmierzająca bezpośrednio do zaspokojenia roszczenia. Wniosek o wszczęcie

egzekucji wywoła zatem skutek w postaci przerwy biegu przedawnienia roszczenia

stwierdzonego tytułem wykonawczym jednak o tyle o ile będzie pochodził od

wierzyciela, którego osobę wskazuje tytuł egzekucyjny i na rzecz którego temu

tytułowi została nadana klauzula wykonalności. Tak więc reguła ta stanowi

stosowaną odpowiednio w postępowaniu egzekucyjnym, w związku ze specyfiką

tego postępowania, zasadę konstruowaną w postępowaniu rozpoznawczym, że

przerwanie przedawnienia następuje pomiędzy stronami postępowania o ile z istoty

łączącego je stosunku prawnego wynika, że są materialnie

zobowiązane/uprawnione. W postępowaniu rozpoznawczym wyjątek od tej zasady

tworzy art. 192 pkt 3 k.p.c. stanowiąc, że z chwilą doręczenia pozwu zbycie rzeczy

lub prawa objętych sporem nie wpływa na dalszy bieg sprawy. Jeżeli więc w toku

postępowania rozpoznawczego dojdzie do przelewu dochodzonej wierzytelności,

przerwa biegu przedawnienia spowodowana złożeniem pozwu pozostaje skuteczna

w stosunku do cesjonariusza choćby nie wstąpił do procesu w charakterze strony.

Cel postępowania rozpoznawczego zostaje bowiem zrealizowany wraz z wydaniem

wyroku, a jego prawomocność rozciąga się na nabywcę rzeczy lub prawa.

Za ugruntowany należy uznać pogląd, że art. 192 pkt 3 k.p.c. nie ma natomiast

zastosowania w postępowaniu egzekucyjnym. Cel bowiem tego postępowania jest

inny, ma ono doprowadzić do zaspokojenia osoby materialnie uprawnionej,

wskazanej w tytule egzekucyjnym, przy czym klauzula wykonalności może

modyfikować istotne postanowienia tego tytułu kształtując odmiennie od

dotychczasowych granice podmiotowe i przedmiotowe zakresu egzekucji.

Niestosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu egzekucyjnym (por. uchwała

SN z dnia 5 marca 2009 r. III CZP 4/09, OSNC z 2010 r., nr 1, poz. 2) oznacza

zatem, że jeżeli w toku postępowania egzekucyjnego dojdzie do zawarcia umowy

przelewu egzekwowanej wierzytelności to postępowanie egzekucyjne nie zmierza

już do zaspokojenia wierzyciela, którego osobę wskazuje tytuł wykonawczy, na co

7

trafnie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy. Niemożność kontynuacji przez cesjonariusza

toczącego się postępowania egzekucyjnego przedstawia się jako niewątpliwa,

w tym postępowaniu wykluczone są bowiem przekształcenia podmiotowe,

a następstwo prawne zaistniałe po wszczęciu egzekucji wymaga, z wyjątkami

przewidzianymi w ustawie, nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności

w trybie art. 788 k.p.c. W związku z tym przyjmuje się, że nabywca wierzytelności,

który przez umowę przelewu uzyskuje przecież jedynie prawo do wierzytelności

objętej dotychczasowym tytułem wykonawczym, a nie uprawnienie do

kontynuowania wszczętego wcześniej przez inny podmiot postępowania, powinien

po uzyskaniu na swoją rzecz klauzuli wykonalności, wszcząć nowe postępowanie

egzekucyjne. Dodać w tym miejscu można, że nabywca wierzytelności nie będący

bankiem powinien uzyskać sądowy tytuł egzekucyjny, a następnie klauzulę

wykonalności, nadanie bowiem bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności nie będącemu bankiem nie jest

dopuszczalne (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2004 r., III CZP

9/04, OSNC z 2005 r. nr 6, poz. 98). Tak więc, z racji następstwa prawnego

o którym mowa, prawo stwierdzone w tytule egzekucyjnym na rzecz

dotychczasowego wierzyciela wygasa wskutek przejścia na inny podmiot, a tym

samym wygasa uprawnienie do prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez

pierwotny podmiot. Konkludując stwierdzić zatem należy, że skutki jakie wiązały się

z prowadzeniem postępowania egzekucyjnego odnoszą się do występujących

w tym postępowaniu podmiotów i tytułu wykonawczego, na podstawie którego

egzekucja była prowadzona.

Art. 124 k.c. stanowi, że po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono

na nowo, a w razie przerwania przedawnienie przez czynność w postępowaniu

przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub

egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym albo przez

wszczęcie mediacji, przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie to

nie zostanie zakończone. Oznacza to, że przez czas trwania tego postępowania

bieg przedawnienia, z korzyścią dla wierzyciela, pozostaje zwieszony.

W postępowaniu egzekucyjnym chodzi o wierzyciela wymienionego w tytule

wykonawczym.

8

Stanowisko Sądu Okręgowego, że nabywając w toku postępowania

egzekucyjnego wierzytelność objętą tytułem wykonawczym, cesjonariusz nie może

korzystać z przerwy przedawnienia, jaką spowodował wniosek cedenta o wszczęcie

egzekucji oraz że trwające, po dacie umowy przelewu, postępowanie egzekucyjne

nie jest już postępowaniem wszczętym w celu zaspokojenia wierzyciela objętego

tytułem wykonawczym, było prawidłowe, nie można się jednak zgodzić z konkluzją

tego Sądu, że niemożność korzystania z przerwy biegu przedawnienia trwa dopiero

od daty przelewu. Takiej wykładni sprzeciwia się jednoznaczne brzmienie art. 124

§ 2 k.c., który wprost określa termin do którego trwa zawieszenie biegu

przedawnienia – „dopóki postępowanie nie zostanie zakończone”, a więc do chwili

zakończenia postępowania, a nie do daty zaistnienia jakiegoś zdarzenia w toku

tego postępowania.

W okolicznościach faktycznych sprawy postępowanie egzekucyjne

w związku z wnioskiem wierzyciela powołującego się na przelew wierzytelności

zostało przez komornika umorzone, na podstawie art. 825 pkt 1 k.p.c. Umorzenie

postępowania kończy postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie

dotychczasowego tytułu wykonawczego. Można dodać, że wierzyciel, który utracił

materialnoprawny status wierzyciela, ale dysponuje tytułem wykonawczym, może

kontynuować egzekucję, a środkiem obrony dłużnika jest jedynie powództwo

przeciwegzekucyjne z art. 840 §1 pkt 2 k.p.c. Kontynuując jednak egzekucję

wierzyciel może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą za wyrządzoną

dłużnikowi szkodę. W okolicznościach sprawy cedent, utraciwszy materialnoprawny

status wierzyciela, składając z tej niewątpliwie przyczyny wniosek o umorzenie

postępowania, zrezygnował z poszukiwania zaspokojenia wierzytelności.

Okoliczności powodujące wniosek o umorzenie nie mogły pozostać poza oceną

sądu tym bardziej, że w postępowaniu egzekucyjnym właściwą formą rezygnacji

wierzyciela z poszukiwania zaspokojenia przysługującej mu według tytułu

wykonawczego wierzytelności jest wniosek o umorzenie egzekucji. Ponieważ skutki

jakie wiążą się z prowadzeniem postępowania egzekucyjnego na podstawie tytułu

wykonawczego odnoszą się do występujących w tym postępowaniu podmiotów

i tego tytułu wykonawczego, na podstawie którego egzekucja była prowadzona, to

w sytuacji gdy komornik umarza postępowanie egzekucyjne na wniosek wierzyciela

9

wobec dokonania przez niego przelewu egzekwowanej wierzytelności, brak jest

podstaw do twierdzenia, iż przerwa biegu przedawnienia trwa do zakończenia tego

postępowania z korzyścią dla cesjonariusza, a więc podmiotu pozostającego poza

tym postępowaniem. W takiej sytuacji przyjąć należy upadek przerwy biegu

przedawnienia spowodowanej wnioskiem o wszczęcie egzekucji. Przepisy kodeksu

postępowania cywilnego dotyczące egzekucji jedynie w art. 826 k.p.c. stanowią

o skutkach umorzenia postępowania egzekucyjnego wskazując, że umorzenie

takie uchyla dokonane czynności egzekucyjne ale nie pozbawia wierzyciela

możności wszczęcia ponownej egzekucji. Przepis nie rozstrzyga więc o skutkach

materialnoprawnych umorzenia postępowania egzekucyjnego ale przyjąć należy,

że po umorzeniu postępowania egzekucyjnego, przedawnienie rozpoczęłoby bieg

na nowo (art. 124 k.c.) jednak w tych samych granicach podmiotowych

(wynikających z tytułu wykonawczego), co wynika z istoty przedawnienia. Brak więc

podstaw do twierdzenia, że skutek rozpoczęcia biegu przedawnienia na nowo po

umorzeniu postępowania egzekucyjnego może odnosić się do sytuacji gdy

uprawnionym do wszczęcia ponownej egzekucji jest już inny niż wymieniony

w pierwotnym tytule wykonawczym wierzyciel.

Można też argumentować, że skoro w opisanej sytuacji wniosek o umorzenie

postępowania egzekucyjnego oznacza rezygnację z poszukiwania ochrony, która

już cedentowi, wobec zbycia wierzytelności, nie przysługuje, to uwzględnienie

wniosku przez komornika, przez umorzenie postępowania egzekucyjnego, tworzy

ostatecznie stan taki jaki w postępowaniu rozpoznawczym łączy się ze skutecznym

cofnięciem pozwu (por. uchwałę SN z dnia 13 kwietnia 1988 r. III CZP 24/88,

OSNC z 1989 r., nr 9, poz. 138). Pozew skutecznie cofnięty nie wywołuje skutków

prawnych jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem (art. 203 § 2 k.p.c.). Stosowanie

w postępowaniu egzekucyjnym uregulowań kodeksu postępowania cywilnego

obejmujących proces nie jest wyłączne (art. 13 § 2 k.p.c.), czemu dał wyraz Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 10 października 2003 r., II CK 113/02 (OSP z 2004 r.,

nr 11, poz. 141).

W konsekwencji stwierdzić należało, że roszczenie powoda uległo

przedawnieniu. Przerwany przez wniosek o nadanie klauzuli wykonalności bieg

trzyletniego terminu przedawnienia rozpoczął się na nowo z chwilą wydania w tym

10

postępowaniu postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności (por. wyrok SN

z dnia 23 stycznia 2008 r. V CSK 386/07, niepubl.) – i zakończył się przed

wniesieniem pozwu. Powód zawierając w dniu 24 marca 2009 r. umowę przelewu

nabył wierzytelność nieprzedawnioną; do upływu terminu przedawnienia mógł

doprowadzić do przerwania jego biegu na swoją korzyść występując z pozwem

o zapłatę, co nie nastąpiło.

Z przedstawionych zatem powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 39821

w związku z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z § 6 pkt 6 i § 13 ust. 4 pkt 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz.U. z 2013,

poz. 461).