II PZP 2/14

Sygn. akt II PZP 2/14

UCHWAŁA

Dnia 18 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

SSA Piotr Prusinowski

Protokolant Grażyna Niedziałkowska

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Urzędowi Skarbowemu w P.

o zmianę oceny okresowej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 18 listopada 2014 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 sierpnia 2014 r.,

"czy do rozpoznawania odwołania złożonego przez członka

korpusu służby cywilnej w trybie przepisu art. 83 ust 5 ustawy z dnia

21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U.08.227.1505), właściwy

jest sąd rejonowy - wydział pracy, czy też sąd okręgowy wydział

pracy?"

podjął uchwałę:

Do rozpoznania odwołania członka korpusu służby cywilnej

wniesionego od oceny okresowej (art. 83 ust. 5 ustawy z dnia 21

listopada 2008 r. o służbie cywilnej, jednolity tekst: Dz. U. z 2014

r., poz. 1111 ze zm.) właściwy jest sąd rejonowy.

UZASADNIENIE

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 26 sierpnia 2014 r., wydanym w sprawie z powództwa A. S. przeciwko

Urzędowi Skarbowemu […], przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

następujące zagadnienia prawne:

„czy do rozpoznawania odwołania złożonego przez członka korpusu służby

cywilnej w trybie przepisu art. 83 ust. 5 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie

cywilnej (Dz.U.08.227.1505), właściwy jest sąd rejonowy - wydział pracy, czy też

sąd okręgowy wydział pracy?”

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się przy rozpoznawaniu

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy w P. z dnia

13 maja 2014 r., którym Sąd ten stwierdził swą niewłaściwość i przekazał sprawę

według właściwości Sądowi Rejonowemu w P. jako rzeczowo i miejscowo

właściwemu. Sąd Okręgowy uzasadniając swoje rozstrzygnięcie oparł się na

poglądzie prawnym wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30

października 2013 r., II PK 32/13 (OSNP 2014 nr 9, poz. 128), którym w tezie

pierwszej przesądzono, że sprzeciw pracownika służby cywilnej od oceny

okresowej rozpoznaje sąd rejonowy - sąd pracy. Pełnomocnik powódki wezwany

przez Sąd do wskazania wysokości rocznego wynagrodzenia powódki określił je na

kwotę 54.009 zł. Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie członka korpusu służby

cywilnej o zmianę oceny okresowej nie jest sprawą o roszczenie niemajątkowe w

rozumieniu przepisu art. 17 pkt 1 k.p.c. Ocena okresowa jest bowiem częścią

stosunku pracy, który ma charakter majątkowy. Ocena dotyczy wykonywania przez

członka korpusu służby cywilnej obowiązków wynikających z opisu zajmowanego

stanowiska. Przedmiot oceny dotyczy jakości pracy - wykonywania obowiązków - a

więc zobowiązania pracownika, zatem nie jego prawa niemajątkowego, a tym

bardziej osobistego. Dlatego też tylko wartość przedmiotu sporu powyżej 75.000 zł

uzasadniałaby właściwość rzeczową sądu okręgowego.

W uzasadnieniu zażalenia powódka wywiodła, że roszczenie będące

przedmiotem oceny w rozpoznawanej sprawie jest roszczeniem niemajątkowym.

Powódka inicjując proces miała bowiem na uwadze, że nierzetelna ocena jej pracy

powoduje naruszenie dóbr osobistych przez pracodawcę. Przedmiotowa sprawa

3

ma dla powódki wymiar prestiżowy, a wytoczenie powództwa nie jest związane z

uzyskaniem jakichkolwiek korzyści finansowych. Powódce zależy jedynie na

wykazaniu, że jest dobrym pracownikiem, a ocena jej pracy jest niesprawiedliwa i

nie odpowiada rzeczywistości.

Sąd Apelacyjny rozpoznając zażalenie uznał, że w sprawie występuje

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Podniósł, że dotychczasowa

praktyka sądowa wskazuje, iż odwołania od oceny okresowej członków korpusu

służby cywilnej były rozpatrywane zarówno przez sądy okręgowe jak i sądy

rejonowe. Powołał się w tym względzie na postanowienie Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 14 marca 2012 r., III APz 2/12, LEX nr 1136100, postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2013 r., III PZ 3/13, OSNP 2014 nr 3,

poz. 41, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2013 r., II PK 32/13,

wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 25 lutego 2014 r., III APa 13/13,

LEX nr 1441506 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 5 marca

2014 r., III APa 5/14, LEX nr 1451551).

Powołane orzeczenia, w ocenie Sądu Apelacyjnego, z jednej strony

dowodzą, że brakuje jednolitości poglądów co do właściwości rzeczowej sądu

pracy, z drugiej zaś, że ocena właściwości rzeczowej sądu prowadzona jest na

podstawie dwóch różnych kryteriów.

Pierwsze z nich ma swoje źródło w art. 83 ust. 5 ustawy z dnia 21 listopada

2008 r. o służbie cywilnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 1111 ze zm.; dalej

ustawa o służbie cywilnej) z którego wynika, że w razie nierozpatrzenia sprzeciwu

w terminie lub nieuwzględnienia sprzeciwu od oceny okresowej, członek korpusu

służby cywilnej może odwołać się do sądu pracy. Pojęcie „sąd pracy” jest

utożsamiane z pojęciem „sąd rejonowy”, a to dlatego, że istnieje domniemanie

właściwości rzeczowej sądu rejonowego (sądu pracy), wywiedzione z art. 262 § 1

k.p.

To stanowisko, zdaniem Sądu Apelacyjnego, budzi wątpliwości, gdyż nie

istnieje przepis jednoznacznie wskazujący, że pojęcie „sąd pracy” jest tożsame z

pojęciem „sąd rejonowy”. Nie jest nim ani przepis art. 262 § 1 k.p., ani też przepisy

ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 427 ze zm., powoływanej dalej jako Prawo o ustroju

4

sądów powszechnych albo p.u.s.p.). Pomijając fakt, że art. 262 k.p. zawiera

nieaktualne nazewnictwo, to z treści art. 262 § 1 k.p. wynika, że nazwa „sąd pracy”

została przypisana zarówno sądowi rejonowemu jak i sądowi wojewódzkiemu, czyli

obecnie okręgowemu. Podobny wniosek wynika z analizy przepisów Prawa o

ustroju sądów powszechnych. Ostatnia nowelizacja tej ustawy obowiązująca od

dnia 28 marca 2012 r. rezygnuje z pojęcia „sąd pracy”. Przepis art. 12 p.u.s.p.

stanowi, że sąd rejonowy dzieli się na wydziały cywilny i karny oraz że w sądzie

rejonowym mogą być utworzone wydziały pracy, ubezpieczeń społecznych albo

pracy i ubezpieczeń społecznych. Podobne uregulowanie zawiera przepis art. 16

p.u.s.p., zgodnie z którym sąd okręgowy dzieli się na wydziały cywilny i karny oraz

dopuszczono możliwość utworzenia w nim wydziałów pracy, ubezpieczeń

społecznych albo pracy i ubezpieczeń społecznych.

Drugie kryterium ma podstawy w ocenie prawnej roszczenia członka korpusu

służby cywilnej jako roszczenia o prawa niemajątkowe bądź majątkowe.

Sąd Apelacyjny stwierdził, iż podziela stanowisko Sądu Najwyższego,

wyrażone w wyroku z dnia 30 października 2013 r., II PK 32/13, że nie każda

sprawa o świadczenie niepieniężne ma za przedmiot prawo niemajątkowe. Sąd

Najwyższy uznał, że ocena okresowa jest częścią stosunku pracy, a ten ma

charakter majątkowy. Nie negując tego stanowiska, nie można jednak, w ocenie

Sądu Apelacyjnego, pominąć argumentów żalącej się, która jednoznacznie

wskazuje, że złożone odwołanie o zmianę oceny okresowej nie jest dla niej

związane z żadnymi gratyfikacjami finansowymi. Powódka uważa, że ocena jej

pracy jest niesprawiedliwa, co narusza jej dobra osobiste. Tak sformułowane

żądanie jednoznacznie wskazuje, że powódka żąda ochrony prawa

niemajątkowego. Powstaje zatem problem, czy sąd może w ramach swoich

kompetencji modyfikować to żądanie, skoro to strona powodowa jako inicjator

procesu, zgodnie z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c., jest zobowiązana do określenia żądania

pozwu. W powołanym wyroku Sąd Najwyższy wykluczył, aby ocena pracy stała w

konflikcie z dobrami osobistymi pracownika. Sąd ten podkreślił bowiem, że ocena

okresowa członków korpusu służby cywilnej jest przeprowadzana według ściśle

określonych, sformalizowanych kryteriów. Dotyczy ona wykonywania obowiązków

pracowniczych i powinna być oddzielona od sfery prywatnej pracownika.

5

W ocenie Sądu Apelacyjnego, uprawnienie jakie daje członkowi korpusu

służby cywilnej art. 83 ust. 5 ustawy o służbie cywilnej, stanowi samodzielne

roszczenie o zmianę oceny okresowej lub jej ponowne sporządzenie, które jest

roszczeniem niemajątkowym. Majątkowy charakter stosunku pracy nie wyklucza

bowiem ochrony praw niemajątkowych. Rozpoznawana sprawa jest tego

przykładem. W tej sprawie Sąd Okręgowy wezwał pełnomocnika powódki do

podania rocznego wynagrodzenia, co wskazuje na zastosowanie art. 231

k.p.c.

Jednakże, jak podniósł Sąd Apelacyjny, takie rozwiązanie budzi poważne

wątpliwości, gdyż ustawodawca jednoznacznie określił rodzaj spraw z zakresu

prawa pracy, do których ten przepis ma zastosowanie. Omawiana sprawa nie

dotyczy zaś nawiązania, istnienia lub rozwiązania stosunku pracy. Powołany

przepis art. 231

k.p.c. wymienia roszczenia o charakterze niepieniężnym, dla

których ustawodawca ustalił zasady obliczania wartości przedmiotu sporu.

Jednakże nie ma żadnych podstaw, aby te zasady przenosić na grunt

rozpoznawanej sprawy, a to wobec jednoznacznej treści art. 231

k.p.c. Nie można

również pominąć faktu, że przyjęcie takiego sposobu obliczania wartości

przedmiotu sporu spowoduje, że omawiane sprawy będą rozpatrywane zarówno

przez sądy rejonowe jak i okręgowe, a to z uwagi na możliwość przekroczenia

wartości przedmiotu sporu właściwego dla sądu rejonowego. Takie zróżnicowanie,

w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie znajduje natomiast racjonalnego uzasadnienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej, urzędnik służby cywilnej

oraz pracownik służby cywilnej zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas

nieokreślony podlegają ocenie okresowej dokonywanej w większości przypadków

przez bezpośredniego przełożonego. Kolejne przepisy powołanej ustawy, to jest

art. 81 ust. 3-6 i art. 81 ust. 9, określają zakres przedmiotowy oceny oraz

częstotliwość i ogólne zasady jej przeprowadzania. Szczegółowe warunki i sposób

przeprowadzania ocen okresowych członków korpusu służby cywilnej określają zaś

przepisy wydanego na podstawie art. 82 ustawy rozporządzenia Prezesa Rady

6

Ministrów z dnia 8 maja 2009 r. w sprawie warunków i sposobu przeprowadzania

ocen okresowych członków korpusu służby cywilnej (Dz.U. Nr 74, poz. 633).

Stosownie do art. 83 ustawy o służbie cywilnej od oceny okresowej służy

sprzeciw do dyrektora generalnego urzędu (ust. 1). Sprzeciw rozpatruje się w

terminie 14 dni od dnia wniesienia (ust. 3). W razie jego uwzględnienia ocena

okresowa jest zmieniana albo sporządzana po raz drugi. Od oceny okresowej

sporządzonej po raz drugi także przysługuje sprzeciw (ust. 4). W razie

nierozpatrzenia sprzeciwu w terminie albo nieuwzględnienia sprzeciwu od oceny

okresowej, członek korpusu służby cywilnej może odwołać się do sądu pracy

(ust. 5).

To właśnie regulacja zawarta w ostatnim z powołanych przepisów stanowi

kanwę zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia.

Przystępując do rozstrzygnięcia tego zagadnienia prawnego Sąd Najwyższy

wstępnie zauważa, iż samo brzmienie art. 83 ust. 5 ustawy o służbie cywilnej nie

może być miarodajne dla rozwiązania kontrowersji dotyczącej sposobu rozumienia

użytego w nim sformułowania „sąd pracy”. Ani ten przepis, ani też żaden inny

przepis omawianej ustawy nie zawiera bowiem definicji pojęcia „sąd pracy”. Z treści

art. 83 ust. 5 ustawy o służbie cywilnej ocenianego z uwzględnieniem reguł

wykładni gramatycznej z całą pewnością nie wynika zatem wprost, że chodzi o sąd

rejonowy. Tym samym zwrotem, bez jego równoczesnego doprecyzowania,

ustawodawca posługuje się zresztą w innych przepisach tej ustawy, to jest w art. 9

ust. 2, według którego spory o roszczenia dotyczące stosunku pracy w służbie

cywilnej rozpatrywane są przez sądy pracy oraz w art. 96 ust. 3, w myśl którego w

razie odmowy ponownego zatrudnienia w służbie cywilnej, przysługuje odwołanie

do sądu pracy. Pewną wskazówkę interpretacyjną może stanowić jedynie regulacja

art. 127 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym od orzeczeń Wyższej Komisji

Dyscyplinarnej stronom oraz Szefowi Służby Cywilnej przysługuje odwołanie do

sądu apelacyjnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych właściwego ze

względu na miejsce zamieszkania obwinionego. Regulacja ta oznacza bowiem, że

ustawodawca (dla potrzeb rozpatrywania sporów powstałych na tle ustawy o

służbie cywilnej) dostrzega i wyraźnie odróżnia sąd właściwy do realizacji

7

szczególnego trybu odwoławczego w postępowaniu dyscyplinarnym, któremu

podlegają członkowie korpusu służby cywilnej, od sądu właściwego w pozostałych

rodzajach spraw wymienionych w ustawie o służbie cywilnej. Równocześnie nie

rozstrzyga jednak, czy przez sąd pracy, o którym mowa w art. 9 ust. 2, art. 96 ust. 3

i art. 83 ust. 5, należy rozumieć sąd pracy jako jednostkę organizacyjną sądu

rejonowego czy też sądu okręgowego.

Wypada również podkreślić, że użyte w art. 83 ust. 5 określenie „sądu

pracy” jako sądu właściwego do rozpoznania odwołania członka korpusu służby

cywilnej wniesionego od oceny okresowej jest tożsame z użytym zarówno w

ustawie z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (art. 75 ust. 2 tej ustawy), jak i

w ustawie z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (art. 53 ust. 4 tej ustawy).

Jak się więc zdaje określenie to ma także pewne uwarunkowanie historyczne,

nawiązujące do przepisów ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu

przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 20,

poz. 85 ze zm.), która w art. 1 ust. 1 powierzyła rozpoznawanie spraw z zakresu

prawa pracy: 1) sądom pracy - stanowiącym odrębne jednostki organizacyjne

sądów rejonowych oraz 2) sądom pracy i ubezpieczeń społecznych - stanowiącym

odrębne jednostki organizacyjne sądów wojewódzkich, a w art. 4 pkt 5 nadała

(nadal zresztą obowiązujące) brzmienie art. 262 § 1 k.p., który stanowi, że spory o

roszczenia ze stosunku pracy rozstrzygają: 1) sądy pracy - stanowiące odrębne

jednostki organizacyjne sądów rejonowych oraz 2) sądy pracy i ubezpieczeń

społecznych - stanowiące odrębne jednostki organizacyjne sądów wojewódzkich,

zwane sądami pracy. Przez sądy pracy w myśl tego przepisu należy jednak

rozumieć zarówno sądy rejonowe, jak i sądy wojewódzkie (obecnie okręgowe).

Reasumując ten wątek rozważań, Sąd Najwyższy stwierdza zatem, że

analiza regulacji zawartej w art. 83 ust. 5 ustawy o służbie cywilnej przeprowadzona

z uwzględnieniem reguł wykładni gramatycznej nie daje jednoznacznych efektów.

Nie wskazuje bowiem, czy przez użyte w tym przepisie określenie „sądu pracy”

należy rozmieć właściwy do rozpoznawania spraw z zakresu prawa pracy wydział

sądu rejonowego, czy sądu okręgowego (por. art. 12 i art. 16 ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych).

8

Zgodnie z przyjętymi powszechnie zasadami interpretacji prawa, w sytuacji,

w której wykładnia gramatyczna nie daje jednoznacznych i miarodajnych

rezultatów, konieczne jest sięgnięcie do reguł wykładni systemowej oraz

ewentualnie funkcjonalnej. Biorąc zatem w pierwszej kolejności pod uwagę metody

wykładni systemowej należy przypomnieć, że art. 16 k.p.c. statuuje zasadę

domniemania właściwości sądów rejonowych, które rozpoznają wszystkie sprawy

cywilne w rozumieniu art. 1 k.p.c. (tzn. również sprawy z zakresu prawa pracy) z

wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych.

Wzmocnieniem tej zasady w odniesieniu do spraw z zakresu prawa pracy jest z

kolei regulacja art. 461 § 11

k.p.c. przewidująca właściwość sądów rejonowych dla

wymienionych w nim spraw bez względu na wartość przedmiotu sporu i

wyłączająca przedmiotowo (to jest w stosunku do tych spraw) możliwość

stosowania art. 17 pkt 4 k.p.c.

Jak się zdaje ten rodzaj wykładni zastosował Sąd Najwyższy w

powoływanym przez Sąd przedstawiający do rozstrzygnięcia rozpatrywane

zagadnienie prawne wyroku z dnia 30 października 2013 r., II PK 32/13. Wyrok ten

spotkał się z aprobatą piśmiennictwa (por. Ł. Pisarczyk [w:] K. W. Baran [red.],

Prawo urzędnicze Komentarz, Warszawa 2014 r., s. 350). Wypada też podkreślić,

że skoro jednolitość i stabilność orzecznictwa, w tym przede wszystkim

orzecznictwa Sądu Najwyższego, jest w państwie prawa wartością konstytucyjną

(art. 1 pkt 1 ustawy o Sądzie Najwyższym w związku z art. 2 Konstytucji RP w

związku z art. 183 ust. 1 Konstytucji RP) zanegowanie słuszności tego poglądu

wymaga nie tyle wątpliwości, co istotnych i przekonujących racji.

Nie jest wszakże zamiarem Sądu Najwyższego w obecnym składzie

negowanie poglądu prawnego wyrażonego w powołanym wyroku z dnia 30

października 2013 r., II PK 32/13. Pogląd ten jest zresztą w pełni przekonujący w

okolicznościach faktycznych sprawy, w której i dla potrzeb której został

sformułowany.

Ponadto, aprobując argumentację wyroku z dnia 30 października 2013 r., że

ocena okresowa jest częścią stosunku pracy, a ten ma charakter majątkowy oraz

że przedmiotem tej ściśle sformalizowanej oceny jest praca (wykonywanie

obowiązków), a więc zobowiązania pracownika, „zatem nie jego prawa

9

niemajątkowego, a tym bardziej osobistego”, przez co nie ma w niej miejsca na

naruszenie dóbr osobistych, Sąd Najwyższy w obecnym składzie zauważa, iż

dalszych argumentów w tym zakresie dostarcza bogate orzecznictwo - szczególnie

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego - wskazujące kryteria, którymi należy posługiwać

się w przypadku braku jasności co do kwalifikacji sprawy jako sprawy o

charakterze majątkowym albo niemajątkowym. Oczywiste jest przy tym, że

sprawami o charakterze majątkowym mogą być zarówno sprawy o świadczenie, jak

i sprawy o ustalenie oraz o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego

(por. przykładowo postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 15 grudnia 2006 r.,

III CZ 85/06, LEX nr 610087 oraz z dnia 3 grudnia 2001 r., I PZ 95/01, OSNP 2003

nr 23, poz. 572, Prawo Pracy i Prawo Socjalne 2003 nr 11, s. 72). Wskazując zaś

kryterium odróżnienia spraw majątkowych i niemajątkowych uwypukla się, że bez

wątpienia sprawa ma charakter majątkowy wówczas, gdy celem postępowania jest

ochrona majątkowych interesów uprawnionego (por. przykładowo postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 9 lipca 2009 r., II PK 240/08, LEX nr 535829; z dnia 19

maja 2010 r., I CZ 8/10, LEX nr 1360187; z dnia 22 listopada 2013 r., III CZ 55/13,

LEX nr 1431022; z dnia 25 kwietnia 2013 r., V CZ 138/12, niepublikowane; z dnia

20 czerwca 2008 r., IV CZ 34/08, LEX nr 637705). W przypadku zaś, gdy w grę

wchodzi ochrona zarówno interesu majątkowego jak niemajątkowego decydujące

jest, który z tych elementów jest dominujący (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ 148/12, LEX nr 1293743; z dnia 19

lutego 2014 r., V CZ 9/14, LEX nr 1458641). Jak więc należy mniemać, taka

perspektywa przyświecała Sądowi Najwyższemu przy uznaniu, że powództwo o

przywrócenie do pracy ma niewątpliwie charakter powództwa, którego przedmiotem

jest prawo majątkowe (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 21

października 2002 r., I PK 63/02, LEX nr 1169951; z dnia 30 stycznia 2003 r., I PK

247/02, LEX nr 583747); sprawy o ustalenie istnienia stosunku pracy należą do

kategorii spraw zmierzających do realizacji uprawnienia mającego bezpośredni

wpływ na stosunki majątkowe (por. postanowienie z dnia 5 stycznia 2006 r., I PZ

24/05, LEX nr 668929) czy też, że sprawa o ustalenie rodzaju stosunku pracy

nauczyciela ma charakter majątkowy, w której przy ustalaniu wartości przedmiotu

sporu ma zastosowanie art. 231

k.p.c. (por. postanowienia: z dnia 23 lutego 2004 r.,

10

I PZ 132/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 423; z dnia 16 grudnia 2002 r., I PK 179/02,

LEX nr 1165505). Należy także zwrócić uwagę na postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I PZ 5/05 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 18), w

którym uznano, że sprawa o ustalenie bezprawności okresowego przeniesienia

pracownika do innej pracy w trybie art. 42 § 4 k.p., jeżeli nie powoduje to obniżenia

wynagrodzenia za pracę, ma charakter niemajątkowy.

W orzecznictwie Izby Cywilnej Sądu Najwyższego obecny jest także wątek,

że w sprawach, które nie mają jednolitego charakteru (chodzi o sprawy o uchylenie

uchwał wspólnoty mieszkaniowej, o uchylenie uchwał organów spółdzielni oraz

sprawy dotyczące immisji pomiędzy sąsiadującymi nieruchomościami), decydująca

jest treść zaskarżanej czynności bądź to, ochrony jakiego rodzaju dóbr –

majątkowych czy niemajątkowych – domaga się powód (por. przykładowo

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 28 maja 2013 r., V CZ 18/13, LEX nr

1360374; z dnia 26 marca 2014 r., V CZ 16/14, LEX nr 1480073; z dnia 22 marca

2012 r., IV CZ 148/11, LEX nr 1214604; z dnia 8 listopada 2012 r., IV CSK 400/12,

LEX nr 1288723; wyrok z dnia 10 listopada 2005 r., III CK 109/05, niepublikowane

oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, której nadano moc

zasady prawnej z dnia 10 maja 2011 r., III CZP 126/10, OSNC 2011 nr 11,

poz. 117). Jeżeli więc przyjąć tę perspektywę, to o tym, czy w sprawie z odwołania

od oceny okresowej członka korpusu służby cywilnej właściwy jest sąd okręgowy

czy rejonowy decydowałaby treść oceny i to, ochrony jakiego rodzaju dóbr

domagałby się powód.

Uwzględniając te poglądy i dostrzegając, że ocena okresowa stanowi wszak

istotną przesłankę oceny przydatności zawodowej członka korpusu służby cywilnej,

a w konsekwencji przesądza o związanym z możliwością awansu kształcie

stosunku pracy lub niekiedy o prawie do dalszego zatrudnienia, co bezpośrednio

wpływa na interesy majątkowe pracownika, można więc przyjąć, że nawet jeśli w

pewnym stopniu dotyczy ona dóbr osobistych pracownika, to w uzyskaniu

pozytywnej oceny przeważający jest jednak element ekonomiczny pracownika,

który dominuje nad jego interesem niemajątkowym. To zaś stanowi istotny

argument za tym, że sprawa z odwołania od okresowej oceny członka korpusu

służby cywilnej ma charakter majątkowy. Zaaprobowanie tego poglądu w pełni

11

oznaczałoby jednak konieczność uwzględnienia regulacji art. 17 pkt 4 k.p.c. i

przyjęcie, że w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa kwotę

siedemdziesięciu tysięcy złotych, właściwy rzeczowo do ich rozpoznania byłby sąd

okręgowy.

Niezależnie od tego wypada podkreślić, że obecnie w piśmiennictwie

przyjmuje się, że ocena okresowa jako jednostronny akt przełożonego rzutuje na

status zawodowy zatrudnionego tak w sferze majątkowej, jak i w sferze osobistej.

W sferze osobistej negatywna treść oceny wpływa na utratę, przynajmniej na

pewien czas, opinii dobrego pracownika lub funkcjonariusza, co stanowi istotną

przesłankę oceny przydatności zawodowej, a w konsekwencji przesądza o prawie

do dalszego zatrudnienia. Stanowi jednak również tak zwaną negatywną

przesłankę awansową, pozbawiając zatrudnionego na pewien czas ekspektatywy

awansu w zawodzie lub służbie, uzależnionego od uzyskania pozytywnej oceny

okresowej. W skrajnych przypadkach, gdy jest to powtórna ocena negatywna,

prowadzi ona do utraty zatrudniania. (por.: T. Kuczyński [w:] R. Hauser,

Z. Niewiadomski, A. Wróbel [red.] System prawa administracyjnego, Tom 11,

Stosunek Służbowy, s. 427, H. Szewczyk, Ochrona dóbr osobistych w zatrudnieniu,

Warszawa 2007, s. 332 i n.). W tym kontekście należy odnieść się do

akcentowanego przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 30

października 2013 r., II PK 32/13, stwierdzenia, że z uwagi na sformalizowany

charakter oceny okresowej członka korpusu służby cywilnej „pracodawca nie działa

przypadkowo i dowolnie sporządzając ocenę okresową pracownika, gdyż ma

wyznaczone podstawy (kryteria) i granice tej oceny”, co mogłoby sugerować, że nie

ma w niej miejsca na naruszenie dóbr osobistych pracownika. Nie można jednak

zapominać, że poza systemem punktowym, o którym stanowią przepisy

rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 8 maja 2009 r. w sprawie warunków

i sposobu przeprowadzania ocen okresowych członków korpusu służby cywilnej, w

niektórych wypadkach, oceniający jest zobligowany do uzasadnienia wystawionej

oceny. Choć zatem zgodnie z rozporządzeniem sama ocena jest formułowana w

taki sposób, że nie ma w niej miejsca na naruszenie dóbr osobistych ocenianego,

to może do niego dojść w uzasadnieniu oceny cząstkowej, gdy jest ono

12

obligatoryjne (tak zresztą, jak się zdaje, twierdzi powódka w okolicznościach

niniejszej sprawy).

Argumentem, który przemawiałby za przyjęciem, że sprawa z odwołania od

okresowej oceny kwalifikacyjnej członka korpusu służby cywilnej jest sprawą o

prawa niemajątkowe jest także to, że - jak wskazuje się w literaturze - okresowa

ocena kwalifikacyjna spełnia tę samą funkcję, jaką miała swego czasu do

spełnienia znana Kodeksowi pracy opinia o pracy (por. W. Masewicz, Świadectwo

pracy i okresowe oceny kwalifikacyjne, Warszawa 1996, s. 62). W odniesieniu do

opinii o pracy przyjmowano natomiast powszechnie, że może ona naruszać dobra

osobiste pracownika (por.: J. Piątkowski, Opinia o pracy w polskim prawie pracy,

Toruń 1984, s, 120 i n. oraz powołana tam dalsza literatura; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 stycznia 1974 r., II PR 363/73, OSNCP 1974 nr 10,

poz. 178; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1973 r., I PR 493/73, OSNCP

1974 nr 9, poz. 156). W związku z tym, także w ocenie Sądu Najwyższego, sądem

właściwym dla spraw o sprostowanie opinii pracowniczej był sąd wojewódzki

(którego odpowiednikiem jest obecnie sąd okręgowy) - por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 14 października 1970 r., II PZ 48/70, LEX nr 14090; z dnia 24

kwietnia 1975 r., I PZP 5/75, LEX nr 14282; z dnia 12 listopada 1970, I PZ 70/10,

LEX nr 14093. Taki stan rzeczy obowiązywał do dnia 1 maja 1989 r. Z tą datą

nastąpiła bowiem zmiana art. 98 § 6 k.p., z której wynikało wyraźnie, że sądem

właściwym w sprawie o sprostowanie opinii o pracy jest sąd rejonowy (por. art. 1

pkt 29 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw, Dz.U. Nr 20, poz. 107). W związku z tym, pomimo że

sprawa była kwalifikowana jako sprawa o prawa niemajątkowe, na mocy przepisu

szczególnego właściwym do jej rozpoznania począwszy od wskazanego dnia nie

był zgodnie z ogólną regułą wyrażoną w art. 17 pkt 1 k.p.c. sąd okręgowy, lecz sąd

rejonowy.

Co już wyżej zostało podniesione, przepisy ustawy o służbie cywilnej nie

zawierają takiego zastrzeżenia, a zatem przy przyjęciu poglądu, iż sprawa z

odwołania od okresowej oceny członka korpusu służby cywilnej może mieć także

charakter niemajątkowy, powinna być rozpatrywana przez sąd okręgowy (art. 17

pkt 1 k.p.c.).

13

Przedstawiona dotychczas argumentacja, w ocenie Sądu Najwyższego w

obecnym składzie, przemawia za uznaniem, że zastosowanie do rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego reguł wykładni systemowej również nie

daje jednoznacznych rezultatów. O ile bowiem w sprawach pracowniczych

przyjmuje się domniemanie właściwości rzeczowej sądu rejonowego, gdyż zasadą

jest, że ten właśnie sąd rozpatruje je w pierwszej instancji, to poprzestając na

wykładni gramatycznej i systemowej art. 83 ust. 5 ustawy o służbie cywilnej

należałoby stwierdzić, że właściwość sądu okręgowego w sprawach z odwołania od

oceny okresowej członka korpusu służby cywilnej musiałaby być przyjęta wówczas,

gdyby zostały spełnione przesłanki wskazane w art. 17 pkt 1 k.p.c. lub art. 17 pkt 4

k.p.c., to znaczy gdyby uznać, że dana sprawa jest sprawą o prawa niemajątkowe,

bądź że jest to wprawdzie spór o prawa majątkowe, ale jego wartość przekracza

kwotę wskazaną w art. 17 pkt 4 k.p.c.

Istotne znaczenie ma także okoliczność, że nawet gdyby przyjąć, iż

analizowany rodzaj spraw ma ściśle charakter majątkowy, to otwiera się szerokie

pole do dyskusji, na jakich zasadach powinna być określana w nich wartość

przedmiotu sporu. Co prawda Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 25 kwietnia

2013 r., V CZ 137/12 (LEX nr 1353309) wyjaśnił, że ewentualne trudności w

ustaleniu wartości przedmiotu sporu (odpowiednio wartości przedmiotu

zaskarżenia), nie mogą mieć wpływu na ocenę charakteru sprawy jako majątkowej,

tym niemniej z praktycznego punktu widzenia nie można tej kwestii bagatelizować.

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy, dążąc do określenia wartości przedmiotu

sporu, jak należy mniemać, oparł się na art. 231

k.p.c. Z akt sprawy, w której zostało

sformułowane rozstrzygane zagadnienie prawne, nie wynika jednak, czy negatywna

ocena powódki była już drugą taką oceną, co przekładałoby się na obowiązek

pracodawcy rozwiązania z nią stosunku pracy za wypowiedzeniem i ewentualnie

dawałoby podstawę do zastosowania tego przepisu. Jeśli była to natomiast

pierwsza ocena negatywna, wyliczenie wartości przedmiotu sporu na podstawie

art. 231

k.p.c. można uznać za wysoce dyskusyjne.

Wobec tak zarysowanych przeciwstawnych rozwiązań spornej kwestii

wydaje się, że najbardziej racjonalne może być kompromisowe jej rozwiązanie

sprowadzające się z jednej strony do przyznania, że sprawa z odwołania od oceny

14

okresowej członka korpusu służby cywilnej przynajmniej może mieć charakter

niemajątkowy, z drugiej jednak, że pomimo takiej jej kwalifikacji względy

funkcjonalne (a częściowo także systemowe) przemawiają za właściwością sądu

rejonowego do jej rozpoznania.

Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 461 § 11

k.p.c. do właściwości

sądów rejonowych, bez względu na wartość przedmiotu sporu, należą sprawy

majątkowe: o ustalenie istnienia stosunku pracy, o uznanie bezskuteczności

wypowiedzenia stosunku pracy, o przywrócenie do pracy i przywrócenie

poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi dochodzone roszczenia i

o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy

wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy. Ustawodawca na mocy tego

przepisu szczególnego przyjął także właściwość sądu rejonowego w odniesieniu do

spraw dotyczących kar porządkowych oraz świadectw pracy, mimo że (z wyjątkiem

spraw z odwołania od kary pieniężnej nałożonej na pracownika) można im

przypisać dominujący charakter niemajątkowy. Z regulacją zawartą w art. 461 § 11

k.p.c. koresponduje także treść art. 3982

§ 2 pkt 2 k.p.c., który w zakresie

dopuszczalności skargi kasacyjnej traktuje sprawy dotyczące kar porządkowych

oraz świadectw pracy oddzielnie od spraw majątkowych. W tym kontekście wypada

przypomnieć, że właśnie tego rodzaju argumenty, określane przez Sąd Najwyższy

jako „względy praktyczne”, dały podstawę dla przyjęcia, że pomimo iż sprawy o

sprostowanie zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu nie są sprawami o

charakterze majątkowym, to do ich rozpoznania właściwy rzeczowo jest sąd

rejonowy – sąd pracy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2005 r.,

II PZP 1/05, OSNP 2005 nr 10, poz. 138). Uzupełniając tę argumentację Sąd

Najwyższy w obecnym składzie stwierdza ponadto, że nie znajduje żadnych

racjonalnych powodów, dla których właściwość rzeczowa w sprawach z odwołania

od oceny okresowej członka korpusu służby cywilnej miałaby być określana

odmiennie. Przede wszystkim są to bowiem sprawy rodzajowo podobne do spraw

wymienionych w art. 461 § 11

k.p.c., a nadto stopień ich trudności z całą pewnością

nie odbiega na przykład od spraw o ustalenie istnienia stosunku pracy, o uznanie

bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy, o przywrócenie do pracy i

przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy, w szczególności zaś od

15

spraw dotyczących kar porządkowych oraz świadectw pracy. Ustawodawca,

decydując o właściwości rzeczowej sądu okręgowego w sprawach wymienionych w

art. 17 pkt 1 i 4 k.p.c., miał bez wątpienia na względzie ich większy „ciężar

gatunkowy”. Jeśli zatem równocześnie uznał, że część z nich, wymieniona w

art. 461 § 11

k.p.c., należy do wyłącznej właściwości sądów rejonowych, to musiały

za tym przemawiać właśnie „względy praktyczne”, wśród których niebagatelne

znaczenie należy przypisać temu, że „typowe” sprawy z zakresu prawa pracy

powinny być rozpoznawane przez sąd tej samej rangi. Podobny cel miała też

zapewne, sygnalizowana wcześniej, zmiana art. 98 § 6 k.p. dokonana ustawą z

dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw, ustanawiająca właściwość rzeczową sądu rejonowego w sprawach o

sprostowanie opinii o pracy.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści art. 390

§ 2 k.p.c., Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.