II UK 52/14

Sygn. akt II UK 52/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku A.M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T.

z dnia 11 października 2013 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

A. M. podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1 lutego 2012 r. do

dnia 31 września 2012 r. od najniższej dopuszczalnej kwoty podstawy wymiaru

składek - 450 zł. Od dnia 1 października 2012 r. została zgłoszona do

ubezpieczenia społecznego, w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego,

2

jako osoba współpracująca z M. M., prowadzącym kancelarię komorniczą w N., ze

wskazaniem jako podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe

maksymalnej jej kwoty, czyli kwoty 8.742,05 zł, od której składka została opłacona

w dniu 30 października 2012 r. W dniu 31 października 2012 r. A. M. złożyła

wniosek o przyznanie prawa do zasiłku macierzyńskiego za okres od 1 listopada

2012 r. do dnia 20 marca 2013 r. z tytułu przyjęcia na wychowanie A. D., urodzonej

w dniu 7 kwietnia 2012 r., o której całkowite przysposobienie wystąpiła z mężem M.

M. w dniu 11 lipca 2012 r. z jednoczesnym wnioskiem o wydanie postanowienia o

umieszczeniu dziecka na czas postępowania adopcyjnego w ich rodzinie.

Postanowieniem z dnia 31 lipca 2012 r. Sąd Rejonowy powierzył wnioskodawczyni i

jej mężowi bieżącą pieczę nad małoletnią tymczasowo, do chwili prawomocnego

zakończenia postępowania w sprawie o adopcję. Dziecko trafiło pod opiekę M. i A.

M. w dniu 1 sierpnia 2012 r., a o jego przysposobieniu Sąd Rejonowy orzekł

postanowieniem z dnia 17 września 2012 r., które uprawomocniło się w dniu 9

października 2012 r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 22 listopada 2012 r.

odmówił przyznania A. M. zasiłku macierzyńskiego na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 77,

poz. 512 ze zm.; dalej „ustawa o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa”).

Odwołanie od tej decyzji oddalił Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 22 maja 2013 r.

Stwierdził, że prawo do zasiłku macierzyńskiego zależy od przyjęcia dziecka na

wychowanie w okresie ubezpieczenia chorobowego i wystąpienia do sądu

opiekuńczego z wnioskiem o jego przysposobienie. Ustalił, że wnioskodawczyni

przyjęła dziecko na wychowanie w dniu 31 lipca 2012 r. na podstawie

postanowienia o umieszczeniu dziecka w jej rodzinie. Wówczas jednak nie

podlegała ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu współpracy z M. M., lecz z tytułu

prowadzenia własnej pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1 lutego 2012

r. do 31 września 2012 r., będąc ubezpieczona od najniższej dopuszczalnej kwoty.

Podkreślił, że wnioskodawczyni nie pozostawała w ubezpieczeniu z tytułu

współpracy z mężem także w dniu 17 września 2012 r., w którym zostało wydane

postanowienie o całkowitym przysposobieniu dziecka. Oddalił zarzut

3

wnioskodawczyni, że warunkiem niezbędnym do rozpoczęcia wychowywania

dziecka jest uprawomocnienie się postanowienia o jego przysposobieniu.

Wyrokiem z dnia 11 października 2013 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni. W ocenie tego Sądu, prawidłowe było zastosowanie przez Sąd

pierwszej instancji art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach w razie choroby i

macierzyństwa w związku ze stwierdzeniem, że wnioskodawczyni w dniu powstania

prawa do zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego nie podlegała

ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu współpracy z mężem. Bez znaczenia dla tego

ustalenia była data uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu, skoro

dziecko zostało przyjęte do rodziny wcześniej.

Skarga kasacyjna ubezpieczonej, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w

całości, z wnioskiem o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu, została oparta na podstawie naruszenia art. 29

ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa oraz art. 183

k.p. przez błędną wykładnię pojęcia „przyjęcia dziecka na wychowanie”. Skarżąca

zauważyła, że władza rodzicielska nad dzieckiem przechodzi na rodziców

przysposabiających dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o

przysposobieniu (art. 117 § 1 oraz art. 121 k.r.o.), zatem dopiero od tej chwili

można mówić o pełnym przyjęciu dziecka na wychowanie, z wszystkimi

konsekwencjami i uprawnieniami rodzicielskimi wypływającymi z tego działania.

Postanowienie Sądu Rejonowego dotyczące przysposobienia przez A. M.

małoletniego dziecka, wydane w dniu 17 września 2012 r., uprawomocniło się z

dniem 1 października 2012 r., a zatem w dniu, w którym była już ona objęta

dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 29 ust. 1 ustawy o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa

przewidziano dla ubezpieczonych prawo do zasiłku macierzyńskiego oraz

określono warunki nabycia tego prawa - z tytułu urodzenia dziecka (ust. 1 pkt 1), z

tytułu przyjęcia na wychowanie dziecka w wieku do lat 7 i wystąpienia do sądu

opiekuńczego w sprawie jego przysposobienia (ust. 1 pkt 2) oraz przyjęcia na

4

wychowanie dziecka w wieku do lat 7 w ramach rodziny zastępczej, z wyjątkiem

rodziny zastępczej zawodowej (ust. 1 pkt 3). W przepisie tym posłużono się

nieznanym w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym pojęciem „przyjęcie dziecka na

wychowanie”.

Pojęcie „przyjęcie dziecka na wychowanie” jest swoistym pojęciem prawa

ubezpieczeń społecznych i prawa pracy, którego sformułowanie w ustawie o

świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa musi być interpretowane w sposób

obowiązujący w tym systemie, bez nadawania innej treści normatywnej niż

określeniu temu nadają przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Nie należy

odwoływać się do prawa rodzinnego, w którym jest mowa o przysposobieniu

małoletniego jako o skutku orzeczenia sądu opiekuńczego wydanego na żądanie

przysposabiającego (art. 117 § 1). Oczywiste jest, że skutek taki erga omnes

wywołuje orzeczenie prawomocne (art. 365 k.p.c.) i że po uprawomocnieniu się

orzeczenia o przysposobieniu powstaje między przysposabiającym a

przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami i dziećmi; przysposobiony

nabywa prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa w stosunku do krewnych

przysposabiającego, a ustają prawa i obowiązki przysposobionego wynikające z

pokrewieństwa wobec jego krewnych, jak również prawa i obowiązki tych krewnych

względem niego (art. 121), to jednak te stosunki nie są istotne w ubezpieczeniu

społecznym.

W wykładni Sądu Najwyższego pojęcie „przyjęcie dziecka na wychowanie”

rozumiane jest jako faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem. Jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 4 listopada 2009 r., I UK 142/09 (niepubl.), przez

przyjęcie na wychowanie należy rozumieć stałe sprawowanie pieczy na dzieckiem,

polegające na opiece nad nim, przekazywaniu mu wiedzy, zapewnieniu rozwoju

fizycznego i psychicznego oraz doprowadzeniu do samodzielności. Przyjęcie na

wychowanie oznacza również podejmowanie w imieniu dziecka istotnych decyzji

związanych z jego egzystencją, edukacją i procesem wychowawczym, a zatem w

istocie przejęcie odpowiedzialności za proces wychowawczy.

Analizując to pojęcie użyte w art. 183 § 1 k.p., przewidującym prawo do

urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego dla pracownika, który przyjął dziecko

na wychowanie i złożył wniosek o wszczęcie postępowania w sprawie jego

5

przysposobienia, Sąd Najwyższy – przez analogię do użytego w art. 69 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej –

„ustawa emerytalna”), stanowiącym o warunkach uprawniających dzieci do renty

rodzinnej, pojęcia „przyjęcie dzieci na wychowanie i utrzymanie” – uznał, że biorąc

pod uwagę zwłaszcza treść art. 69 pkt 2 ustawy emerytalnej, nie można mieć

wątpliwości, iż przyjęcie na wychowanie nie jest równoznaczne z formalnym

ustanowieniem opieki. Za tym, że oznacza ono faktyczne sprawowanie opieki nad

dzieckiem, niezależnie od formalnego statusu jego opiekuna, przemawia przede

wszystkim dbałość o dobro dziecka, tj. zagwarantowanie mu faktycznej opieki.

Wymaganie prawnego uregulowania jego sytuacji mogłoby przyjęcie na

wychowanie przewlec lub utrudnić (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca

2012 r., I PK 4/12, OSNP 2013 nr 17-18, poz. 196).

Ustanowienie przez sąd opiekuńczy osobistej styczności przysposabiającego

z przysposabianym w formie pieczy nad dzieckiem, jeszcze przed orzeczeniem

przysposobienia, o czym mowa w art. 1201

§ 1 i 2 k.r.o., wywołuje skutek w postaci

powierzenia opieki nad dzieckiem na czas trwania postępowania o przysposobienie

w formie zabezpieczenia, który – gdy jest zrealizowane – jest równoznaczny z

przyjęciem dziecka na wychowanie. Z tą chwilą powstaje prawo do zasiłku

macierzyńskiego na warunkach określonych w art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o

świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa z tytułu ubezpieczenia

obejmującego przymusowo lub dobrowolnie osobę, która przyjęła dziecko i

wystąpiła (wcześniej lub później) z wnioskiem w sprawie jego przysposobienia. Gdy

zachodzą łącznie objęcie ubezpieczeniem, przyjęcie dziecka na wychowanie, a

następnie wystąpienie do sądu z wnioskiem o przysposobienie, to należy przyjąć,

że elementy określone w art. 29 ust. 1 pkt 2 ustaw o świadczeniach razie choroby i

macierzyństwa są spełnione. Kolejność wystąpienia o przysposobienie i przyjęcie

dziecka na wychowanie jest w ustawie wskazana przypadkowo. W niektórych

wypadkach osoba przysposabiająca uzyskuje kontakt z przysposabianym

dzieckiem przed wydaniem orzeczenia o przysposobieniu.

Skarżąca tymczasem nietrafnie identyfikuje przyjęcie dziecka na

wychowanie z uprawomocnieniem się postanowienia sądu wydanego w sprawie o

6

przysposobienie dziecka. Interpretacja taka nie jest właściwa także z punktu

widzenia celu przepisu.

Nie budzi wątpliwości, że pojęcie „przyjęcie dziecka na wychowanie” – ze

względu na prawo do urlopu macierzyńskiego i zasiłku macierzyńskiego – ma

odpowiadać aktowi jego urodzenia, więc nie może być utożsamiane z

przysposobieniem dziecka. Węzeł przysposobienia ma znaczenie tylko jako

zdarzenie w stosunku do przyjęcia dziecka na wychowanie przyszłe; chodzi tylko o

wystąpienie do sądu opiekuńczego w sprawie przysposobienia dziecka, przy czym

z kolejności użytych w art. 29 ust. 1 pkt 2 słów nie należy wnosić, że wystąpienie o

przysposobienie ma dotyczyć dziecka przyjętego na wychowanie. Może

następować wcześniej, wobec dziecka, które nie zostało jeszcze realnie przyjęte do

rodziny. W tym wypadku nie jest wyłączone „wychowanie dziecka” jako ogół

zabiegów mających na celu ukształtowanie człowieka pod względem fizycznym,

moralnym i umysłowym oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. Nie jest

do tego potrzebna władza rodzicielska, która zgodnie z art. 95 k.r.o. obejmuje w

szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i

majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności

oraz praw i przechodzi na rodziców przysposabiających dopiero z chwilą

uprawomocnienia się orzeczenia o przysposobieniu (art. 117 § 1 oraz art. 121

k.r.o.). Prawo do zasiłku macierzyńskiego powstaje także w razie niedojścia w

przyszłości do przysposobienia dziecka przyjętego na wychowanie.

Chwilę przyjęcia dziecka na wychowanie jako warunku prawa do zasiłku

chorobowego przewidzianego w art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach w razie

choroby i macierzyństwa określa się przez ustalenie podjęcia się rzeczywistej

opieki nad dzieckiem, niezależnie od późniejszego jego przysposobienia.

Powstanie prawa do zasiłku macierzyńskiego żądanego w sprawie objętej skargą

kasacyjną było więc niezależne od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 17

września 2012 r. o przysposobieniu przez ubezpieczoną małoletniego dziecka, a

także jego uprawomocnienia się z dniem 1 października 2012 r.

Uwzględniając to, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

7