II UK 559/13

Sygn. akt II UK 559/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

SSA Piotr Prusinowski

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Produkcyjno - Usługowo - Handlowego A.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego J. M.

o wysokość podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 18 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w stosunku do J. M. i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 czerwca 2012 r. oddalił apelację

Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-Handlowego „A.” Spółki z o.o. (dalej jako

„odwołująca się”) od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 30 maja 2011 r.,

którym oddalono jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

9 czerwca 2010 r. przyjmującej za podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne J. M. (dalej jako „zainteresowany”) w okresach sierpień - grudzień 2007

r., styczeń oraz kwiecień - listopad 2008 r., a nadto maj - październik 2009 r. kwotę

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie, że zainteresowany, jako

pracownik odwołującej się, w spornych okresach wykonywał pracę w Belgii i we

Francji jako pracownik delegowany w rozumieniu art. 14 ust. 1 lit. a obowiązującego

wówczas rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w

sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników

najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich

rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U.UE.L.1971.149.2 Dz.U.UE-

sp.05-1-35), co zostało potwierdzone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w

zaświadczeniach E - 101 określających ustawodawstwo właściwe w rozumieniu

rozporządzenia nr 1408/71 i rozporządzenia nr 574/72 z dnia 21 marca 1971 r. w

sprawie wykonywania rozporządzenia nr 1408/71. Sporne między stronami było,

czy zainteresowany, zgodnie z twierdzeniami jego pracodawcy, był delegowany do

pracy na terenie Belgii i Francji zgodnie z przepisami Kodeksu pracy dotyczącymi

podróży służbowej, wobec czego oprócz wynagrodzenia za pracę miał prawo do

należności z tytułu odbywania takich podróży, w tym diet, które wypłacała mu

odwołująca się Spółka, czy też, zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym przez

organ ubezpieczeń społecznych, wykonywał on stale pracę w Belgii i we Francji,

wobec czego przepis art. 775

k.p. nie miał do niego zastosowania. W ocenie Sądu

pierwszej instancji, w wymienionych w decyzji okresach miejsce pracy

zainteresowanego znajdowało się w Belgii i we Francji, a tym samym nie można

uznać, że był on delegowany przez pracodawcę do wykonania określonych

czynności czy zadań poza miejsce jego pracy, co jest cechą charakterystyczną

podróży służbowej w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. Za trafne Sąd Okręgowy uznał w

związku z tym stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyrażone w

3

zaskarżonej decyzji, że podstawę składek na ubezpieczenia społeczne

zainteresowanego powinna stanowić kwota nie niższa niż kwota prognozowanego

przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, o której mowa w art. 19

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. 2013 r., poz. 1442 ze zm.; dalej jako „ustawa systemowa”)

oraz w § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.;

dalej jako „rozporządzenie”).

Sąd drugiej instancji uzupełniając stan faktyczny podniósł, że w okresie

objętym sporem zainteresowany wykonywał obowiązki pracownicze wyłącznie poza

granicami kraju - w Belgii i we Francji. Organ ubezpieczeń społecznych

poświadczył formularze E - 101 za okresy sporne. W ocenie Sądu odwoławczego,

poświadczenie ustawodawstwa właściwego (formularz E - 101), uznawane za

decyzję deklaratywną, posiada zaś moc wiążącą również dla sądu

rozstrzygającego kwestię, czy dany pracownik wykonywał pracę za granicą w

ramach oddelegowania, czy też w ramach podróży służbowej. Zarówno wydanie

poświadczenia, jak i odmowa wydania takiego poświadczenia poprzedzone być

musi każdorazowo oceną Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, czy mając na

względzie obowiązujące przepisy, pracownicy podlegają polskiemu systemowi

ubezpieczeń społecznych. Wydanie, jak również odmowa wydania takiego

zaświadczenia stanowią zatem rozstrzygnięcie tego organu, odpowiednio co do

objęcia, względnie odmowy objęcia pracownika polskim systemem ubezpieczeń

społecznych. Inaczej rzecz ujmując, w takiej sytuacji Zakład Ubezpieczeń

Społecznych wypowiada się władczo co do objęcia danych osób polskim systemem

ubezpieczeń społecznych. Tego rodzaju zaświadczenie nie jest zatem „zwykłym”

zaświadczeniem, a decyzją deklaratywną, do wydania której podstawę prawną

stanowi art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej, zgodnie z którym Zakład wydaje

decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności przebiegu

ubezpieczeń społecznych. Dopóki zaś w obrocie prawnym funkcjonuje będące

ostateczną decyzją Zakładu poświadczenie o stosowaniu polskich przepisów

prawnych do pracowników zatrudnionych przez odwołującą się za granicą, dopóty

4

sąd rozpoznający sprawę dotyczącą tego ubezpieczenia jest związany tą decyzją,

co oznacza, że nie może kontrolować jej prawidłowości. Inaczej rzecz ujmując,

niezależnie od tego, czy pracownicy odwołującej się mieli w tym okresie status

pracowników delegowanych w rozumieniu rozporządzenia nr 1408/17, czy też taka

kwalifikacja ich statusu była błędna, bez uchylenia, zmiany bądź unieważnienia

decyzji o podleganiu przez nich polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych nie

jest możliwe stwierdzenie, że świadczyli pracę za granicą na innej podstawie (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2011 r., I UK 403/10, OSNP 2012 nr 13 -

14, poz. 178). W ocenie Sądu drugiej instancji pogląd ten należy w pełni

zaaprobować, zwłaszcza że ETS w orzeczeniu z dnia 10 lutego 2000 r. wydanym w

sprawie C - 202/97 (Fitzwilliam Executive Search Ltd przeciwko Bestuur van het

Landelijk Instituut Sociale Verzekeringen) stwierdził, że zaświadczenie E - 101

wydane przez instytucję wyznaczoną przez właściwą władzę Państwa

Członkowskiego wiąże instytucje zabezpieczenia społecznego innych Państw

Członkowskich w zakresie, w jakim potwierdza objęcie pracowników przekazanych

przez przedsiębiorstwo pracy czasowej systemem zabezpieczenia społecznego

Państwa Członkowskiego, w którym przedsiębiorstwo to ma siedzibę. Skoro zatem

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał w stosunku do zainteresowanego

zaświadczenia dotyczące ustawodawstwa właściwego (poświadczył formularze E -

101) w spornych okresach, to w niniejszym postępowaniu Sąd związany jest tą

decyzją i nie może kontrolować jej prawidłowości. Niezależnie więc od tego, czy

zainteresowany miał status pracownika delegowanego, czy taka kwalifikacja była

błędna, bez uchylenia, zmiany czy unieważnienia decyzji o podleganiu polskiemu

ustawodawstwu w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, jest ona dla Sądu wiążąca,

a w konsekwencji nie jest możliwe ustalanie, czy zainteresowany wykonywał pracę

za granicą w ramach podróży służbowej. Nie powinno bowiem budzić wątpliwości,

że potwierdzenie okoliczności wykonywania pracy za granicą na podstawie

czasowego oddelegowania wyklucza możliwość zakwalifikowania tej sytuacji jako

podróży służbowej. Wiążące ustalenie, że w stanie faktycznym sprawy mamy do

czynienia z pracownikiem zatrudnionym za granicą u polskiego pracodawcy, a nie z

pracownikiem odbywającym zagraniczną podróż służbową, nakazuje, według Sądu

odwoławczego przyjąć, że podstawę wymiaru składek na jego ubezpieczenia

5

emerytalne i rentowe stanowi, w myśl § 1 i § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia,

przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z

wyłączeniem części wynagrodzenia w wysokości równowartości diety

przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy dzień

pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania

należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub

samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód nie

może być niższy od kwoty przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19

ust. 1 ustawy systemowej. Nie było zatem żadnych podstaw do wyłączenia z

podstawy wymiaru składek kwot wypłacanych zainteresowanemu, a

zakwalifikowanych przez pracodawcę jako diety z tytułu podróży służbowej.

Zainteresowany nie odbywał bowiem podróży służbowej, a tym samym diety mu nie

przysługiwały, a zatem te należności wraz z wynagrodzeniem zasadniczym

powinny być poddane procedurze oskładkowania według zasad wynikających z § 2

ust. 1 pkt 16 rozporządzenia. Sąd drugiej instancji wywiódł, że pracodawcy, którzy

wypłacają swoim pracownikom wysokie wynagrodzenia mogą skorzystać z

dobrodziejstwa odliczenia od podstawy wymiaru takiej części wynagrodzenia, która

odpowiada pełnej diecie z tytułu podróży służbowej. Jeśli jednak suma

wynagrodzenia pracownika jest tak ustalona, że po odliczeniu części

wynagrodzenia w wysokości równowartości diety do składkowania pozostanie mniej

niż kwota przeciętnego wynagrodzenia, to pracodawca nie może odliczyć

równowartości całej diety, a jedynie taką jej część, aby do składkowania pozostała

kwota nie niższa niż przeciętne wynagrodzenie, o którym mowa w art. 19 ust. 1

ustawy systemowej. Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, że co prawda skarżący

kwestionował sposób określenia wymiaru składek przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, jednak nie podniósł w tym zakresie konkretnych zarzutów.

W skardze kasacyjnej odwołująca się Spółka zarzuciła: I. naruszenie

przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a to: 1) art. 378 § 1 k.p.c.,

przez nierozpoznanie zarzutów naruszenia art. 775

§ 1 w związku z art. 29 § 1 pkt

2 k.p. w zakresie odmowy uznania przez Sąd pierwszej instancji wyjazdów

pracowniczych zainteresowanego jako wykonywanych w ramach podróży

6

służbowej i jednocześnie niezasadne uznanie tych zarzutów przez Sąd Apelacyjny

jako niemających znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy z uwagi na

wydanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych deklaratywnej decyzji

poświadczenia formularza E - 101; 2) art. 217 § 1 k.p.c. i art. 227 w związku z

art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 278 k.p.c., przez niezasadne

zaakceptowanie postanowień Sądu pierwszej instancji, oddalających wnioski

dowodowe odwołującej się spółki o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z

protokołów Państwowej Inspekcji Pracy oraz z przesłuchania sporządzających je

inspektorów tej Inspekcji na okoliczność przestrzegania przez Spółkę przepisów

prawa pracy, a w szczególności prawidłowego stosowania instytucji wyjazdu

służbowego oraz dowodu z opinii biegłego w przedmiocie ustalenia, ile powinna

wynosić suma należnych składek i jaka jest różnica pomiędzy tą sumą a kwotą

odprowadzoną przez odwołującą się na dzień wydania zaskarżonej decyzji,

podczas gdy dowody te dotyczyły okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy;

3) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez brak odniesienia się w

uzasadnieniu wyroku do zarzutu odwołującej się naruszenia art. 775

§ 1 w związku

z art. 29 § 1 pkt 2 k.p. ze szczegółowym rozważeniem przesłanek wyznaczających

zakres podróży służbowej, a jedynie wskazanie, że normy te nie mają w niniejszej

sprawie zastosowania z uwagi na wydanie poświadczenia ustawodawstwa

właściwego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, co nie spełnia rygorów

prawidłowego i pełnego umotywowania rozstrzygnięcia Sądu; II. naruszenie prawa

materialnego, tj.: 1) art. 775

§ 1 k.p., przez jego niezastosowanie wskutek

nieprawidłowej wykładni, a w szczególności przez: a) przyjęcie, że wydanie

poświadczenia formularza E - 101 przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyłącza

możliwość zastosowania instytucji wyjazdu służbowego, podczas gdy przesłanki

podróży służbowej nie pozostają w sprzeczności z poświadczeniem

ustawodawstwa właściwego w formie deklaratywnej decyzji Zakładu, b)

dokonywanie oceny wyjazdu pracowniczego zainteresowanego bez odniesienia się

do charakteru i zakresu działalności podejmowanej przez Spółkę i jej potrzeb w

zakresie dysponowania zasobem pracowniczym w ramach polecenia wyjazdu

służbowego, c) przyjęcie, że podróż służbowa winna charakteryzować się

incydentalnością, podczas gdy taka wykładnia nie znajduje oparcia w treści art. 775

7

§ 1 k.p., zarówno przy zastosowaniu wykładni językowej, jak i celowościowej; 2)

art. 60 w związku z art. 60 § 1 i 2 k.c., przez wyłożenie w sposób sprzeczny z tymi

przepisami treści zawieranych przez odwołującą się z zainteresowanym umów o

pracę w zakresie ustalonego miejsca wykonywania pracy; 3) § 2 ust. 1 pkt 16

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe,

będące konsekwencją nieprawidłowych wniosków wyciąganych z faktu związania

Sądu Apelacyjnego ostatecznymi decyzjami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

poświadczenia formularza E - 101.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zasadnicze zarzuty skargi kasacyjnej odnoszą się do nieprawidłowego

uznania przez Sąd drugiej instancji, że poświadczenie przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych stosowania polskiego systemu ubezpieczeń społecznych na

formularzu E - 101 wyklucza możliwość stwierdzenia, iż pracownik, którego dotyczy

to potwierdzenie, przebywa w zagranicznej podróży służbowej. Kwestia ta

stanowiła już przedmiot wypowiedzi Sądu Najwyższego. Mianowicie w wyroku z

dnia 14 listopada 2013 r., II UK 204/13 (OSNP 2014 nr 8, poz. 121), zapadłym w

wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej tej samej skarżącej w sprawie o zbieżnym

stanie faktycznym i prawnym i przy identycznie sformułowanych podstawach

kasacyjnych, zajął on stanowisko, że potwierdzenie okoliczności wykonywania

pracy za granicą na podstawie czasowego oddelegowania wyklucza możliwość

zakwalifikowania tej sytuacji jako podróży służbowej. W rezultacie, pracownik

skierowany do wykonywania pracy na terytorium innego państwa członkowskiego

Unii Europejskiej w rozumieniu art. 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia Rady (EWG) Nr

1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących

działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się

8

we Wspólnocie (Dz.U. UE Polskie wydanie specjalne Rozdział 05, Tom 01, s. 35 ze

zm.) nie przebywa w zagranicznej podróży służbowej (art. 775

§ 1 k.p.).

W motywach tego wyroku Sąd Najwyższy wywiódł, że „zasada ustalania

wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe

polega na odniesieniu się do wysokości bazowej, którą - zgodnie z art. 18 ustawy

systemowej - stanowi przychód zdefiniowany w art. 4 pkt 9 ustawy jako przychody

w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Stosownie do

art. 10 ust. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób

fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.), przychód, którego

źródłem jest stosunek pracy, obejmuje - jak stanowi art. 12 ust. 1 tej ustawy -

wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze

lub ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a

w szczególności wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny

nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany

urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry

ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również

wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Podstawy wymiaru składek nie stanowią pewne rodzaje przychodów, które - na

podstawie upoważnienia z art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych -

określa w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw zaopatrzenia

społecznego. Wydane na podstawie tej delegacji rozporządzenie Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe wyłącza w § 2

ust. 1 pkt 15 z podstawy wymiaru składek przychody w postaci diet i innych

należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości określonej w

przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz

poza granicami kraju, a w § 2 ust. 1 pkt 16 część wynagrodzenia pracowników

zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców w wysokości równowartości

diety przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy

dzień pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków

9

ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej

lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód tych

osób stanowiący podstawę wymiaru składek nie może być niższy od kwoty

przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Wyraźnie zróżnicowany i odmiennie uregulowany jest

więc obowiązek składkowy odnośnie do dwu grup pracowników wykonujących

pracę poza umówionym miejscem świadczenia pracy. Rozróżnienie to jest istotne,

gdyż wskazane wypłaty pokrywają inne potrzeby pracowników odbywających

podroż służbową, a inne pracowników zatrudnionych za granicą w polskich

zakładach pracy. W związku z tym w § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia ujęte są diety

i inne należności z tytułu podróży służbowej, a w § 2 ust. 1 pkt 16 tylko część

wynagrodzenia, która ma odpowiadać równowartości diety przysługującej z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu.

Przyporządkowanie stanów faktycznych pod wskazane przepisy następuje nie tylko

ze względu na miejsce wykonywania pracy, lecz przede wszystkim ze względu na

rodzaj, czas trwania i charakter wykonywanych czynności. Tylko wtedy odliczenie z

podstawy wymiaru składek dokonywane jest według § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia, gdy delegowanie pracownika ma cechy podróży służbowej, tzn.

zjawiska wśród obowiązków pracownika niecodziennego, okazjonalnego, w ramach

pracowniczych powinności niezwyczajnego i nietypowego, stanowiącego pewien

wyłom w zwykłym świadczeniu pracy. Pracę w ramach delegacji (podróży

służbowej) wyróżnia sporadyczność i przemijający czas trwania wysłania oraz

wykonywanie konkretnie określonego zadania (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 grudnia 2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pracy 2010 nr 6, s. 312, z dnia

9 lutego 2010 r., I PK 57/09, OSNP 2011 nr 15–16, poz. 200, z dnia 3 kwietnia

2001 r., I PKN 765/00, OSNP 2003 nr 1, poz. 17 i z dnia 22 lutego 2008 r., I PK

208/07, OSNP 2009 nr 11–12, poz. 134). Ze względu na przedmiot podroży

służbowej istotne jest to, że pracownik ma wykonać czynności pracownicze

wyznaczone do zrealizowania w poleceniu pracodawcy, które nie powinny należeć

do zwykłych, umówionych czynności pracowniczych (por. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, OSNP 2009 nr 13–14,

10

poz. 166, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1998 r., III ZP 20/97,

OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 619, z dnia 15 sierpnia 1980 r., I PZP 23/80, OSNCP

1981 nr 2–3, poz. 26 oraz wyroki z dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010

nr 19–20, poz. 233, z dnia 4 lipca 1978 r., I PR 45/78, OSNCP 1979 nr 1, poz. 16 z

glosą A. Kijowskiego, Nowe Prawo 1979 nr 11, s. 162, z dnia z 16 września 2009 r.,

I UK 105/09, OSNP 2011 nr 9–10, poz. 131 oraz z dnia 20 lutego 2007 r., II PK

165/06, OSNP 2008 nr 7–8, poz. 97). Wykonywanie podróży służbowej wyróżnia

się wśród czynności pracowniczych także ze względu na to, że podstawą odbycia

podróży służbowej jest polecenie wykonania konkretnego zadania (polecenie

służbowe). O wysłaniu w podróż służbową decyduje polecenie służbowe udania się

poza określone w umowie o pracę miejsce wykonywania pracy (por. art. 29 § 1 pkt

2 k.p.). W wyroku z dnia 8 listopada 2012 r., II UK 87/12 (LEX nr 1341675) Sąd

Najwyższy stwierdził, że o podróży służbowej można mówić jedynie w wypadku

delegowania narzuconego pracownikowi, wobec czego zawarcie porozumienia co

do wykonywania określonej pracy w ramach delegowania prowadzi do okresowej

zmiany ustalonego w umowie miejsca pracy (por. także wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 97, z dnia 4 marca

2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 233, z dnia 11 stycznia 2013 r.,

II UK 157/12, niepublikowany). Gdy delegowanie dotyczy stałej pracy za granicą na

rzecz swego pracodawcy, wysłanie (delegowanie) pracownika na obszar innego

państwa Unii należy traktować jako odrębną instytucję prawną określoną w czasie

objętym sporem w art. 14 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14

czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie,

współcześnie wyłożoną w decyzji Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji

Systemów Zabezpieczenia Społecznego, Nr A2 z dnia 12 czerwca 2009 r.,

dotyczącej wykładni art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

nr 883/2004 w sprawie ustawodawstwa mającego zastosowanie do pracowników

delegowanych i osób wykonujących pracę na własny rachunek, tymczasowo

pracujących poza państwem właściwym (Dz.Urz.UE C 106/5 z 24.4.2010) - por. też

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2013 r., II UK 111/13 (LEX nr

1393796) oraz z dnia 30 października 2013 r., II UK 112/13 (LEX nr 1403878).”

11

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela zaprezentowane stanowisko,

jak również wyrażoną w przytoczonym wyroku ocenę, że „z wiążących Sąd

Najwyższy ustaleń wynika, iż właśnie na podstawie tych przepisów rozpoznano

wniosek odwołującego się o stwierdzenie w okresach wskazanych w decyzjach

organu ubezpieczeń społecznych podlegania zainteresowanego polskiemu

ubezpieczeniu społecznemu jako obywatelowi polskiemu zatrudnionemu za granicą,

wysłanemu przez polskiego pracodawcę w ramach istniejącej umowy o pracę.

Trafne jest więc stanowisko Sądu Apelacyjnego, że wydanie poświadczeń na

formularzach E - 101 wyklucza uznanie, że zainteresowany we wskazanych w nich

okresach przebywał w podróżach służbowych, a tym samym zarzuty skargi

kasacyjnej w tym zakresie są nieuzasadnione. Dotyczy to również zarzutu

naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 217 § 1 k.p.c., art. 227 w związku

z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 278 k.p.c., przez zaakceptowanie tych

postanowień Sądu Okręgowego, którymi oddalono wnioski dowodowe skarżącej o

dopuszczenie dowodu z protokołów Państwowej Inspekcji Pracy i z przesłuchania

sporządzających je inspektorów. W odniesieniu do decyzji administracyjnych

pewność prawa wymaga, aby dopuszczalność weryfikacji mocy obowiązującej

decyzji została ograniczona pod względem szczegółowych przesłanek oraz czasu

ich stosowania. Jednostka będąca adresatem ostatecznych rozstrzygnięć

administracyjnych ma więc prawo oczekiwać, że jej sytuacja prawna ukształtowana

w sposób autorytatywny i wiążący przez organy państwa prawa nie będzie w

sposób dowolny i nieprzewidywalny zmieniana przez ten sam organ, a granice

czasowe i treściowe władczej ingerencji w tę sytuację będą w sposób jasny i

precyzyjny wyznaczone (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lutego

2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 nr 2, poz. 16). W tym zakresie istotne jest też to, że

organ administracji publicznej jest związany wydaną przez siebie decyzją

administracyjną (art. 110 k.p.a.). Przepis ten nie daje natomiast podstawy do

konstruowania zasady związania organu administracji publicznej decyzją wydaną

przez inny organ administracji publicznej, czy też konieczności uwzględniania

interpretacji przepisów prawa dokonanej przez inny organ administracji publicznej i

dla innych celów. Zasadnie zatem Sąd drugiej instancji stwierdził, że przedmiotem

tych dowodów nie miały być okoliczności mające istotne znaczenie dla

12

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Tak bowiem należy ocenić stanowisko

Państwowej Inspekcji Pracy o przestrzeganiu lub nie przez skarżącą przepisów

prawa pracy dla innych celów niż prawidłowość odprowadzania przez spółkę

składek na ubezpieczenia społeczne.

Za trafne natomiast uznać należy zarzuty skarżącej odnoszące się do

naruszenia zarówno przepisów postępowania, jak i prawa materialnego, tj. § 2

ust. 1 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, w zakresie

dotyczącym wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

zainteresowanego.

Z ustaleń poczynionych w niniejszej sprawie wynika bowiem, że organ

ubezpieczeń społecznych przyjął, że podstawę składek na ubezpieczenia

społeczne zainteresowanego w każdym miesiącu powinna stanowić kwota nie

niższa niż kwota prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce

narodowej, o której mowa w art. 19 ustawy systemowej, co zostało zaakceptowane

zarówno przez Sąd Okręgowy, jak i Apelacyjny. W podstawie faktycznej brakuje

jednak stwierdzenia, czy rzeczywiście wypłacone zainteresowanemu

wynagrodzenie w każdym miesiącu pracy za granicą było wyższe niż przeciętne,

choć ma to podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawidłowości

zastosowanego przez ZUS mechanizmu wyliczania podstawy wymiaru składek w

spornych okresach.

Jak już powiedziano, stosownie do treści art. 18 ust. 1 ustawy systemowej,

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych

będących pracownikami stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy, co

oznacza przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Przepis art. 12 ust. 1

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych za przychody ze stosunku

pracy uznaje zaś wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną

świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania

tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenie zasadnicze,

wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody,

ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego,

czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne

13

ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub

świadczeń częściowo odpłatnych. Innymi słowy, podstawą wymiaru składek są

(fizycznie) otrzymane - wypłacone środki pieniężne, albo też takie środki

postawione do dyspozycji pracownika (a więc środki pieniężne wypłacone, ale z

przyczyn leżących po stronie pracownika niepobrane przez niego, a więc należność

przekazana do dyspozycji pracownika jako prawnie mu przysługująca). Przychód z

tytułu wynagrodzenia za pracę - zgodnie z ogólnymi zasadami określonymi w

art. 11 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym - powstaje z chwilą jego otrzymania

lub postawienia do dyspozycji. Płatnik składek jest obowiązany według zasad

wynikających z przepisów ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych,

rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy (por. art. 46

ust. 1 ustawy systemowej). Podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe pracowników jest więc faktycznie wypłacone im w danym

miesiącu kalendarzowym wynagrodzenie (por. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2009 r., I UZP 5/09, OSNP 2010 nr 5-6,

poz. 71), pomniejszone o te należności (kwoty), które nie stanowią podstawy

wymiaru składek w myśl przepisów rozporządzenia.

Przepis art. 21 ustawy systemowej upoważnił ministra do określenia w

drodze rozporządzenia szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek,

z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 (ograniczenie

wysokości rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe), oraz wyłączenia z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów

przychodów. Formalnie rzecz biorąc, § 2 ust. 1 rozporządzenia jest wykonaniem tej

części treści przepisu upoważniającego, który upoważnia do wyłączenia z

podstawy wymiaru składek „niektórych rodzajów przychodów”, a zatem zawiera tu

upoważnienie do doprecyzowania regulacji ustawowej na płaszczyźnie

przedmiotowej, przez obniżenie podstawy wymiaru składek o niektóre rodzaje

przychodów ze stosunku pracy. Inaczej rzecz ujmując, minister został upoważniony

do modyfikacji w drodze rozporządzenia podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne tylko w jednym kierunku, tj. przez jej obniżenie o niektóre

uzyskiwane przez pracowników należności. Nie ma więc żadnych możliwości

stwierdzenia, że zastosowanie § 2 ust. 1 rozporządzenia mogłoby prowadzić do

14

takiej modyfikacji podstawy wymiaru składek, że byłaby ona wyższa niż

przewidziana ustawą systemową. Skoro zatem z § 2 ust. 1 pkt 16 in principio

rozporządzenia wynika, że podstawy wymiaru składek nie stanowi przychód

stanowiący część wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich

pracodawców, odpowiadający równowartości diety przysługującej z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu, to znaczy, że o taką kwotę

podlega obniżeniu podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Zastrzeżenie zawarte w § 2 ust. 1 pkt 16 in fine rozporządzenia, że tak ustalony

miesięczny przychód tych osób nie może być niższy od kwoty przeciętnego

wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy systemowej, oznacza zatem,

że jeżeli faktycznie wypłacone pracownikowi w danym miesiącu kalendarzowym

wynagrodzenie jest wyższe niż przeciętne, to zastosowanie wyłączenia

przewidzianego w części wstępnej § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia nie może

doprowadzić do obniżenia podstawy wymiaru składek do kwoty niższej niż

przeciętne wynagrodzenie. W takiej sytuacji ulga w opłacaniu składek na

ubezpieczenia społeczne będzie zatem niższa niż wynikająca z działania

mechanizmu przewidzianego w § 2 ust. 1 pkt 16 in principio rozporządzenia, ale

nadal podstawa wymiaru składek będzie obniżona w stosunku do przewidzianej

ustawą systemową. Kwota przeciętnego wynagrodzenia, o której mowa w § 2 ust. 1

pkt 16 in fine rozporządzenia, nie więc jest progiem, od jakiego podstawa wymiaru

składek nie może być niższa, jeżeli rzeczywisty przychód pracownika jest od tej

kwoty niższy. Jest progiem mającym zastosowanie, gdy faktycznie wypłacone

wynagrodzenie jest wyższe niż przeciętne, a zastosowanie odliczeń przewidzianych

przepisem spowodowałoby obniżenie podstawy wymiaru składek poniżej tego

progu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2013 r., II UK 78/13

OSNP 2014 nr 8, poz. 120) i z dnia 10 października 2013 r., II UK 104/13, LEX nr

1380937).

Jeżeli zatem organ ubezpieczeń społecznych określał przeciętne

wynagrodzenie jako kwotę podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe zainteresowanego także w tych miesiącach, w których

faktycznie osiągnięte przez niego wynagrodzenie było niższe niż przeciętne, to

zaakceptowanie decyzji w tym zakresie przez Sąd Apelacyjny należałoby uznać za

15

oczywiście nietrafne, bo prowadząc do podwyższenia podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenia społeczne w stosunku do przewidzianej ustawą systemową,

wychodziłoby nie tylko poza upoważnienie ustawowe (do określenia wyłączenia z

podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów), ale i poza treść § 2

ust. 1 rozporządzenia, który zawiera wyliczenie składników niestanowiących

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, czyli obniżających tę

podstawę, nie zaś prowadzących do ustalenia tej podstawy w wymiarze wyższym

niż przychód rzeczywiście uzyskany przez pracownika. W tym jednak zakresie

wyrok nie poddaje się kontroli kasacyjnej z uwagi na brak ustaleń dotyczących

zastosowanej przez ZUS zasady wyliczania podstawy wymiaru składek, a także

faktycznie osiągniętego przez zainteresowanego wynagrodzenia w poszczególnych

miesiącach oraz wyraźnie sprecyzowanego stanowiska Sądu drugiej instancji w

przedmiocie zaprezentowanego przez organ ubezpieczeń społecznych

mechanizmu obliczania podstawy wymiaru składek w spornych okresach, czyniąc

zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie usprawiedliwionymi.”

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.