III KK 236/14

Sygn. akt III KK 236/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący)

SSN Przemysław Kalinowski

SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)

Protokolant Artur Kotowski

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Zbigniewa Siejbika,

w sprawie S. S.

skazanego z art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k.,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie,

w dniu 17 listopada 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść skazanego,

od wyroku Sądu Okręgowego w S.,

z dnia 14 stycznia 2014 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w S.,

z dnia 18 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

UZASADNIENIE

S. S. został oskarżony o to, że:

2

I. w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8 dokonał poprzez zerwanie

kłódki zabezpieczającej drzwi, włamania do pomieszczenia piwnicznego nr 16, a

następnie z wnętrza dokonał kradzieży mienia w postaci laptopa marki Packard Bell

wraz z zasilaczem wartości 700 zł, kompletu garnków wartości 50 zł oraz

nawilżacza powietrza bdb wartości 50 zł, czym spowodował straty o łącznej

wartości 840 zł na szkodę A. Z.-G.,

tj. o czyn z art. 279 § 1 k.k.;

II. w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8 poprzez zerwanie kłódki

zabezpieczającej drzwi, dokonał włamania do pomieszczenia piwnicznego

przynależnego do mieszkania nr 15, a następnie z jego wnętrza kradzieży mienia w

postaci robota kuchennego bdb, sokowirówki bdb, brytfanki, szybkowaru, naczynia

żaroodpornego, wiertarki bdb, lutownicy oraz narzędzi podręcznych, czym

spowodował straty o łącznej wartości 1160 zł na szkodę E.G.,

tj. o czyn z art. 279 § 1 k.k.;

III. w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8, poprzez zerwanie kłódki

zabezpieczającej drzwi, usiłował dokonać włamania do pomieszczenia piwnicznego

nr 24 należącego do A. K., a następnie kradzieży znajdującego się tam mienia w

postaci podkaszarki żyłkowej wartości 1 300 zł oraz narzędzi ogrodniczych i

przetworów o nieustalonej wartości, lecz zamierzonego celu, jakim było wejście do

piwnicy i kradzież mienia, nie osiągnął z uwagi na niemożność sforsowania

zabezpieczenia drzwi, czym działał na szkodę A. K.,

tj. o czyn z art. 13 § 1 k.k. przy zast. art. 279 § 1 k.k.;

IV. w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8, po uprzednim przecięciu kłódki

zabezpieczającej drzwi wejściowe, dokonał włamania do pomieszczenia

piwnicznego oznaczonego numerem 19, skąd następnie dokonał kradzieży dwóch

rowerów o łącznej wartości 200 zł, czym działał na szkodę J. P.,

tj. o czyn z art. 279 § 1 k.k.;

V. w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8, po uprzednim wyłamaniu kłódki

zabezpieczającej drzwi, usiłował dokonać włamania do pomieszczenia piwnicznego

nr 21 należącego do K. I., a następnie kradzieży mienia znajdującego się w

piwnicy, lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na brak przedmiotów

pozostających w zainteresowaniu sprawcy, czym działał na szkodę K. I.,

3

tj. o czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k.

Wyrokiem z dnia 18 września 2013 roku, sygn. akt … 276/13, Sąd Rejonowy

w S.:

1. uznał oskarżonego S. S. za winnego tego, że będąc uprzednio skazanym

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia 2 grudnia 2008 roku w

sprawie … 444/08 za przestępstwo z art. 270 § 1 k.k. i 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 §

1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 11 § 2 k.k. w związku z art. 64 § 2

k.k. na karę roku pozbawienia wolności, którą odbył w dniu 16 maja 2008 roku, w

okresie od 23 marca 2011 roku do 5 lipca 2011 roku, od 7 lipca 2011 roku do 7

grudnia 2011 roku, od 9 grudnia 2011 roku do 22 grudnia 2011 roku, od 9 marca

2012 roku do 11 czerwca 2012 roku:

- w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8 dokonał poprzez zerwanie kłódki

zabezpieczającej drzwi, dokonał włamania do pomieszczenia piwnicznego nr 16 i

kradzieży mienia w postaci laptopa marki Packard Bell wraz z zasilaczem o

wartości 700 zł, kompletu garnków o wartości 50 zł oraz nawilżacza powietrza o

wartości 50 zł, czym spowodował straty o łącznej wartości 840 zł na szkodę A. Z.-

G., tj. popełnienia występku z art. 279 § 1 k.k.,

- w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8 poprzez zerwanie kłódki

zabezpieczającej drzwi dokonał włamania do pomieszczenia piwnicznego

przynależnego do mieszkania nr 15 i kradzieży mienia w postaci sokowirówki,

brytfanki, szybkowaru, naczynia żaroodpornego, wiertarki, lutownicy oraz narzędzi

podręcznych czym spowodował straty o łącznej wartości 960 zł na szkodę E. G., tj.

popełnienia występku z art. 279 § 1 k.k.,

- w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8 poprzez zerwanie kłódki

zabezpieczającej drzwi usiłował dokonać kradzieży z włamaniem do pomieszczenia

piwnicznego nr 24 należącego do A. K. a następnie kradzieży znajdującego się tam

mienia w postaci podkaszarki żyłkowej o wartości 1 300 zł oraz narzędzi

ogrodniczych i przetworów o nieustalonej wartości lecz zamierzonego celu nie

osiągnął z uwagi na niemożność sforsowania zabezpieczenia drzwi czym działał na

szkodę A. K., tj. popełnienia występku z art. 13 § 1 k.k. przy zast. art. 279 § 1 k.k.,

- w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8 po uprzednim przecięciu kłódki

zabezpieczającej drzwi wejściowe dokonał włamania do pomieszczenia

4

piwnicznego oznaczonego numerem 19 i kradzieży dwóch rowerów o łącznej

wartości 200 zł czym działał na szkodę J. P., tj. popełnienia występku z art. 279 § 1

k.k.,

- w dniu 25 stycznia 2013 r. w S. przy ul. M. 8 po uprzednim wyłamaniu kłódki

zabezpieczającej drzwi usiłował dokonać kradzieży z włamaniem do pomieszczenia

piwnicznego nr 21 lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na brak

przedmiotów pozostających w jego zainteresowaniu, czym działał na szkodę K. I.,

tj. popełnienia występku z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k.

z tym ustaleniem, że czyny te stanowią ciąg przestępstw z art. 279 § 1 k.k. i za to

na podstawie art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. skazał go na karę roku

pozbawienia wolności;

2. na podstawie art. 44 § 2 k.k. orzekł przepadek dowodu rzeczowego opisanego w

wykazie dowodów rzeczowych na k. 73 akt pod poz. 2;

3. na podstawie art. 230 § 2 k.p.k. zwrócił pokrzywdzonej E. G. dowód rzeczowy

opisany w wykazie dowodów rzeczowych na k. 73 akt pod poz. 1;

4. zwolnił oskarżonego od ponoszenia kosztów sądowych, obciążając nimi Skarb

Państwa.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 18 września 2013 roku,

sygn. akt … 276/13, wniósł prokurator, który zaskarżając ww. wyrok w całości na

niekorzyść oskarżonego zarzucił obrazę przepisów postępowania, a mianowicie art.

413 § 1 pkt 6 k.p.k., polegającą na jego niezastosowaniu i niewskazanie

zastosowanych przepisów ustawy karnej w kwalifikacji prawnej czynów

przypisanych oskarżonemu i podstawie wymiaru kary, przez pominięcie art. 64 § 1

k.k.

W konkluzji prokurator wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku poprzez:

- uzupełnienie w punkcie 1. wyroku kwalifikacji prawnej czynów przypisanych

oskarżonemu wskazanej po opisie każdego z czynów, o art. 64 § 1 k.k.,

- uzupełnienie w punkcie 1 wyroku podstawy prawnej orzeczonej wobec

oskarżonego kary art. 64 § 1 k.k.”

Skarżący wskazał również na potrzebę dokonania w trybie art. 105 § 2 k.p.k.

sprostowania oczywistych omyłek pisarskich dotyczących sprawy zakończonej

wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia 2 grudnia 2008 r. w zakresie sygnatury (z

5

… 444/08 na … 443/08) oraz kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

(z art. 64 § 2 k.k. na art. 64 § 1 k.k.).

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 14 stycznia 2014 roku, sygn. akt …

694/13, po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez prokuratora, zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w S. z dnia 18 września 2013 roku, sygn. akt … 276/13, w

zaskarżonej części w ten sposób, że w miejsce błędnie wskazanej sygnatury w

wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 2 grudnia 2008 roku – … 444/08 przyjął

prawidłową – … 443/08 oraz w miejsce przyjętego w tym wyroku błędnie

wskazanego przepisu określającego działanie S. S. w warunkach powrotu do

przestępstwa – art. 64 § 2 k.k., ustalił prawidłowy – art. 64 § 1 k.k. i wydatkami za

postępowanie odwoławcze obciążył Skarb Państwa.

Kasację od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 14 stycznia 2014 roku,

sygn. akt … 694/13, w całości, na niekorzyść oskarżonego S. S., wniósł Prokurator

Generalny, który zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia

naruszenie przepisów prawa karnego procesowego – art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art.

457 § 3 k.p.k. i art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 455 k.p.k., polegające na zaniechaniu

przeprowadzenia wszechstronnej kontroli odwoławczej oraz na nienależytym

ustosunkowaniu się w uzasadnieniu orzeczenia do zarzutu i wniosków

podniesionych w środku odwoławczym, w następstwie wyrażenia błędnego

poglądu, że przyjęty w wyroku sądu I instancji opis recydywy szczególnej

podstawowej nie spełnia wymogów określonych w przepisie art. 64 § 1 k.k., a nadto

rozpoznanie apelacji prokuratora w błędnym przeświadczeniu, że zakres

wniesionego środka odwoławczego odnosił się tylko do części rozstrzygnięcia

przyjętego w wyroku Sądu Rejonowego w S., podczas gdy faktycznie zaskarżeniem

na niekorzyść oskarżonego S. S. zostało objęte całe orzeczenie Sądu I instancji

oraz wyrażenie błędnego poglądu, że uwzględnienie zarzutu podniesionego w

apelacji skutkowałoby naruszeniem zakazu określonego w przepisie art. 434 § 1

k.p.k., w następstwie czego doszło do:

– utrzymania w mocy niezasadnego, bowiem wydanego z naruszeniem przepisu

art. 413 § 1 pkt 6 k.p.k. wyroku Sądu I instancji, które to naruszenie polegało na

niewskazaniu przepisu art. 64 § 1 k.k. w podstawie przyjętej kwalifikacji prawnej

czynów przypisanych oskarżonemu i pominięcie tego przepisu w podstawie

6

wymiaru kary, oraz do wykluczenia możliwości poprawienia błędnej kwalifikacji

prawnej przypisanych oskarżonemu czynów na podstawie przepisu art. 455 k.p.k.

W konkluzji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego w S. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Wniesiona na niekorzyść oskarżonego kasacja jest zasadna, co

spowodowało uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Przed wyłożeniem powodów wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia o

charakterze kasatoryjnym, konieczne staje się wskazanie, że rozpoznając apelację

prokuratora od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 18 września 2013 roku, sygn.

akt … 276/13, Sąd odwoławczy dokonał błędnej oceny zakresu wniesionego środka

odwoławczego nieprawidłowo przyjmując, że odnosił się on jedynie do części

rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu Sądu I instancji. Z pkt I apelacji

prokuratora Prokuratury Rejonowej w S. wynika bowiem jednoznacznie, że wolą

skarżącego było zaskarżenie wyroku Sądu I instancji na niekorzyść oskarżonego S.

S. w całości (k. 166). Zgodnie zaś z przepisem art. 433 § 1 k.p.k. sąd odwoławczy

rozpoznaje sprawę „w granicach środka odwoławczego”, a nie „w granicach

zaskarżenia i podniesionych zarzutów”, jak stanowi art. 536 k.p.k. w przypadku

kasacji.

Co więcej, w pisemnych motywach wyroku Sąd ad quem przyznaje rację

apelującemu prokuratorowi, że oskarżony, popełniając przypisany mu zaskarżonym

wyrokiem ciąg przestępstw z art. 279 § 1 k.k., działał w warunkach recydywy

podstawowej, o czym – jak przyjął Sąd Okręgowy – ewidentnie świadczy treść

zawartego w opisie czynu przypisanego S. S. wyroku oraz odbyty z tego wyroku

wymiar kary pozbawienia wolności (k. 185). Pomimo tego, zdaniem Sądu

odwoławczego, nie jest możliwa konwalidacja popełnionego przez Sąd Rejonowy

uchybienia w postaci niezakwalifikowania zachowań oskarżonego w związku z art.

64 § 1 k.k., ponieważ w apelacji nie podniesiono zarzutu błędu w ustaleniach

faktycznych, a także w opisie przypisanego oskarżonemu czynu nie zawarto

wszystkich ustawowych znamion recydywy szczególnej podstawowej. W ocenie

Sądu Okręgowego przyjęcie tzw. recydywy specjalnej podstawowej, przewidzianej

7

w art. 64 § 1 k.k., wymaga wykazania, że sprawca został skazany za przestępstwo

umyślne, a następnie w ciągu 5 lat, po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary

pozbawienia wolności, popełnił podobne przestępstwo umyślne do tego, za które

był już wcześniej skazany, a znamion tych opis czynu przypisanego oskarżonemu

w wyroku nie zawiera. Jeżeli więc prokurator we wniesionej apelacji podniósł

jedynie zarzut obrazy art. 413 § 1 pkt 6 k.p.k., a nie podniósł zarzutu błędu w

ustaleniach faktycznych, to zmiana zaskarżonego wyroku w postulowanym

kierunku godziłaby w wynikający z art. 434 § 1 k.p.k. zakaz reformationis in peius.

W przedmiotowej sprawie, zdaniem Sądu Okręgowego, także przepis art.

455 k.p.k. nie daje podstaw do poprawienia kwalifikacji prawnej, albowiem może to

nastąpić jedynie wówczas, gdy sąd nie zmienia ustaleń faktycznych.

W zakresie pierwszej ze wskazanych powyżej okoliczności zauważyć należy,

że Sąd I instancji prawidłowo ustalił, iż S. S. dopuścił się przypisanych mu czynów

w warunkach art. 64 § 1 k.k., czemu dał wyraz zarówno w części dyspozytywnej

wyroku, jak i w uzasadnieniu orzeczenia, tłumacząc pominięcie przepisu art. 64 § 1

k.k. w przyjętej kwalifikacji prawnej omyłką redakcyjną (k. 157–158).

Odnosząc się natomiast do kwestii prawidłowości dokonanego przez Sąd I

instancji opisu działania oskarżonego w warunkach art. 64 § 1 k.k. wskazać należy,

że Sąd Rejonowy w S. uznał S. S. za winnego trzech występków z art. 279 § 1 k.k.

oraz dwóch z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 279 § 1 k.k. z ustaleniem, że czyny te

stanowią ciąg przestępstw, które S. S. popełnił „będąc uprzednio skazanym

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia 2 grudnia 2008 roku w

sprawie … 444/08 (prawidłowo powinno być: … 443/08) za przestępstwo z art. 270

§ 1 k.k. i 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. przy zastosowaniu

art. 11 § 2 k.k. w związku z art. 64 § 2 k.k. (prawidłowo powinno być: art. 64 § 1

k.k.) na karę roku pozbawienia wolności, którą odbył w dniu 16 maja 2008 roku, w

okresie od 23 marca 2011 roku do 5 lipca 2011 roku, od 7 lipca 2011 roku do 7

grudnia 2011 roku, od 9 grudnia 2011 roku do 22 grudnia 2011 roku, od 9 marca

2012 roku do 11 czerwca 2012 roku”.

Opis ten – jak trafnie wskazuje Prokurator w kasacji – jakkolwiek nie zawiera

wprost sformułowania o popełnieniu przypisanych oskarżonemu przestępstw

umyślnych w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia

8

wolności orzeczonej za przestępstwo umyśle podobne, to jednak czyni zadość

wymogom wynikającym z treści przepisu art. 64 § 1 k.k. W opisie tym zawarte

zostały bowiem informacje dotyczące kwalifikacji prawnej czynów objętych

wyrokiem Sądu Rejonowego w S. o sygn. akt … 443/08, a także informacje

dotyczące okresów, w których S. S. odbył orzeczoną wymienionym wyrokiem karę

roku pozbawienia wolności. Nie budzi przy tym wątpliwości, że przestępstwo z art.

13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z

art. 64 § 1 k.k., za które S. S. został skazany w sprawie Sądu Rejonowego w S. o

sygn. akt … 443/08, jest przestępstwem umyślnym podobnym – w rozumieniu art.

115 § 3 k.k. – do przestępstw przypisanych mu wyrokiem w sprawie sygn. akt …

276/13, przy czym czynów objętych wyrokiem w tej sprawie oskarżony dopuścił się

w ciągu 5 lat po odbyciu kary co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności

orzeczonej wyrokiem o sygn. akt … 443/08.

Powyższe sprawia, że w wyżej przytoczonym opisie przestępczego

,zachowania S. S. w sprawie … 276/13, wyartykułowano wszystkie elementy

wymienione w przepisie art. 64 § 1 k.k. To zaś, że w opisie czynu przypisanego

oskarżonemu S. S. nie użyto ustawowego sformułowania „w ciągu 5 lat po odbyciu

co najmniej 6 miesięcy kary za umyślne przestępstwo podobne do przestępstwa, za

które był już skazany” nie przekreśla możliwości wprowadzenia do kwalifikacji

prawnej czynu przypisanego oskarżonemu przepisu art. 64 § 1 k.k., skoro – jak

wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego – dla przypisania znamion

konkretnego przestępstwa nie jest niezbędne powtórzenie wyrażeń zastosowanych

przez ustawodawcę w jego opisie. Zasadnicze znaczenie ma natomiast użycie

takich określeń zachowania sprawcy czynu zabronionego, które jednoznacznie

wypełniają treść elementów składających się na jego ustawową postać (zob.

postanowienie SN z dnia 7 lutego 2012 r., III KK 227/11, Lex nr 1119514; zob.

także postanowienie SN z dnia 5 grudnia 2013 r., II KK 212/13, OSNKW 2014, nr 5,

poz. 38; postanowienie SN z 7 października 2014 r., V KK 220/14, Legalis nr

1073309). Opis czynu, o którym mowa w art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k., może być bowiem

dokonywany w języku ogólnym, a niekoniecznie w języku ściśle prawnym. Istotne

jest natomiast to, aby opis ten odpowiadał pełnemu zespołowi znamion

przewidzianych w przepisie określającym dany typ czynu zabronionego.

9

Obowiązującej procedurze karnej obce są rozwiązania przyjęte w przeszłości

w cywilnym postępowaniu sądowym w prawie rzymskim (postepowanie formułkowe

oraz legisakcyjne), w którym niezwykle istotne znaczenie miało wypowiadanie

ściśle określonych prawem formuł, przy czym jakikolwiek błąd w tym zakresie

skutkował odmową udzielenia określonej osobie ochrony procesowej. W

konsekwencji więc, to nie użycie odpowiedniej formuły zaczerpniętej wprost z

ustawy, ale faktyczny opis czynu przypisanego sprawcy decyduje o tym, czy czyn

ten stanowi przestępstwo i jaka powinna być jego prawidłowa kwalifikacja prawna.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że Sąd I instancji w opisie

przypisanych oskarżonemu czynów faktycznie ustalił, że S. S. czynów tych dopuścił

się w warunkach, o jakich mowa w art. 64 § 1 k.k., aczkolwiek uchybił

wymienionemu w art. 413 § 1 pkt 6 k.p.k. obowiązkowi wskazania zastosowanego

przepisu ustawy karnej. Świadczy o tym chociażby uprzedzenie przez Sąd meriti na

rozprawie w dniu 18 września 2013 r. stron o możliwości zmiany kwalifikacji

prawnej czynów zarzucanych oskarżonemu poprzez przyjęcie, że każdego z tych

czynów dopuścił się w warunkach powrotu do przestępstwa opisanych w art. 64 § 1

k.k. (k. 145), dokonana w sentencji wyroku zmiana opisu czynów przypisanych

oskarżonemu, a także wskazanie w pisemnych motywach wyroku, że jedynie na

skutek „omyłki redakcyjnej” nie powołano art. 64 § 1 k.k. w kalifikacji prawnej

każdego z przypisanych oskarżonemu czynów (s. 8-9 uzasadnienia). To zaś

powoduje, że dysponując apelacją prokuratora wniesioną – co wskazano powyżej –

w całości na niekorzyść oskarżonego, w której podniesiono zarzut obrazy przepisu

art. 413 § 1 pkt 6 k.p.k., Sąd odwoławczy miał możliwość konwalidowania

uchybienia Sądu I instancji bez naruszenia określonego w art. 434 § 1 k.p.k. zakazu

reformationis in peius.

Zauważyć jednocześnie w tym miejscu należy, że w kasacji wyrażono błędny

pogląd (podobnie, jak wcześniej w apelacji), iż w realiach niniejszej sprawy Sąd

winien był zastosować przepis art. 64 § 1 k.k. nie tylko w przyjętej kwalifikacji

prawnej czynów przypisanych oskarżonemu S. S., ale również przy wymiarze

orzeczonej wobec niego kary. Jeżeli bowiem sąd wymierza karę w granicach

przewidzianych przez ustawę w przepisie określającym dany typ przestępstwa,

którego znamiona sprawca swoim zachowaniem wypełnił i nie jest obowiązkowe

10

("sąd może wymierzyć") orzekanie ponad tymi granicami, to przywoływanie

przepisu art. 64 § 1 k.k. także w podstawie wymiaru kary jest zbędne. Inaczej

oczywiście sytuacja przedstawia się w przypadku sprawcy działającego w

warunkach powrotu do przestępstwa opisanych w art. 64 § 2 k.k. – wówczas

bowiem sąd ma obowiązek wymierzyć karę pozbawienia wolności ("sąd wymierza")

powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, a może ją wymierzyć do górnej

granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę. Wobec takiego sprawcy

sąd orzekający ma zatem obowiązek powołać przepis art. 64 § 2 k.k. nie tylko w

kwalifikacji prawnej czynu przypisanego sprawcy przestępstwa (a więc w podstawie

"skazania"), ale również w podstawie prawnej "wymiaru kary" (zob. wyrok SN z dnia

11 października 2011 r., V KK 234/11, Lex nr 1044075; wyrok SA w Katowicach z

dnia 10 lutego 2000 r., II AKa 5/00, Lex nr 45299; A. Marek, Komentarz do art. 64

Kodeksu karnego, Lex 2010, t. 15). Skoro zatem w omawianej sprawie Sąd

Rejonowy w S. wymierzył oskarżonemu S. S. karę roku pozbawienia wolności,

podczas gdy górna granica przypisanego mu przestępstwa z art. 279 § 1 k.k.

wynosi 10 lat pozbawienia wolności, to powoływanie art. 64 § 1 k.k. także w

podstawie wymiaru kary byłoby zbędne.

Pomimo tego wskazać należy, że nawet zakładając wadliwość

podniesionego w apelacji prokuratora zarzutu Sąd Okręgowy zobligowany był przez

przepis art. 455 k.p.k. do poprawienia błędnej kwalifikacji prawnej przyjętej w

wyroku Sądu I instancji. Zgodnie bowiem z przepisem art. 455 k.p.k., niezależnie od

granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów, na sądzie odwoławczym ciąży

powinność poprawienia błędnej kwalifikacji prawnej czynu, przy niezmienionych

ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku sądu pierwszej instancji.

Prawidłowość subsumcji czynu pod właściwy przepis prawa materialnego pozostaje

zatem zawsze w zakresie kontroli odwoławczej. W piśmiennictwie podnosi się przy

tym, że „upoważnienie do orzekania niezależnie od granic zaskarżenia i

podniesionych zarzutów oznacza, że sąd odwoławczy może poprawić wadliwą

kwalifikację prawną nawet wówczas, gdy kwestia rozstrzygnięcia co do winy (a więc

również co do kwalifikacji prawnej) znalazła się poza zakresem zaskarżenia, a

także wówczas, gdy kwestia ta znalazła się wprawdzie w zakresie zaskarżenia, ale

w środku odwoławczym nie sformułowano zarzutu, którego uwzględnienie powinno

11

prowadzić do zmiany kwalifikacji prawnej czynu przyjętej przez sąd pierwszej

instancji” (por. P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks..., 2007, t. II, s. 780; J.

Grajewski, Komentarz do art. 455 k.p.k., Lex 2013; zob. także wyrok SN z dnia 10

stycznia 2014 r., II KK 18/13, Lex nr 1415117). Wskazuje się jednocześnie, że

poprawienie na niekorzyść oskarżonego kwalifikacji prawnej czynu przypisanego

jest warunkowane kierunkiem apelacji, a to wniesieniem jej na niekorzyść

oskarżonego (art. 455 k.p.k.), a nie jest warunkowane zgłoszeniem zarzutu obrazy

prawa materialnego, czy też błędu w ustaleniach faktycznych (zob. wyrok SN z dnia

18 grudnia 2002 r., III KKN 423/00, Lex nr 75463; wyrok SA w Katowicach z dnia 29

grudnia 2005 r., II AKa 453/05, Lex nr 183943). Jeśli nawet podmiot fachowy

nieprawidłowo opisze zarzucane w środku odwoławczym uchybienie, o możliwości

orzeczenia na niekorzyść oskarżonego decydować będzie to, czy podniesione

uchybienie istotnie wystąpiło, nie zaś to, czy zostało ono prawidłowo "nazwane"

(wyrok SN z dnia 14 listopada 2001 r., III KKN 250/01, Lex nr 51944). Błędnie przy

tym Sąd Okręgowy przyjął – a co już wskazano wyżej – że takie poprawienie

błędnej kwalifikacji prawnej czynów przypisanych oskarżonemu o przepis art. 64 §

1 k.k. wymagałoby „zmiany ustaleń faktycznych”, czemu sprzeciwia się treść art.

455 § 1 k.k. a prokurator w swojej apelacji nie podniósł zarzutu błędu w ustaleniach

faktycznych.

Bezspornym jest, że nieprzyjęcie działania oskarżonego w warunkach

recydywy szczególnej podstawowej w istotnie odmienny sposób kształtuje sytuację

prawną osoby skazanej, w tym chociażby w kwestii możliwości stosowania

instytucji warunkowego przedterminowego zwolnienia (art. 78 § 1 i 2 k.k.), a także

w przyszłości co do ewentualnego ponownego działania w warunkach powrotu do

przestępstwa.

Wskazać również należy, że nawet gdyby – teoretycznie rzecz ujmując –

stanowisko Sądu Okręgowego było zasadne, to w omawianym zakresie

obowiązkiem tego Sądu było również rozważenie możliwości, jakie stwarza przepis

art. 440 k.p.k. To, że we wniesionej apelacji prokurator nie podniósł zarzutu błędu w

ustaleniach faktycznych nie oznacza, że Sąd drugiej instancji nie mógł dokonać

niczego innego poza utrzymaniem wyroku w mocy. Wskazane wyżej naruszenie

prawa przez sąd a quo – dostrzeżone przecież tak przez Sądy obu instancji jak i

12

wnoszącego apelację prokuratora – powinno skutkować wydaniem w tym zakresie

odpowiedniego orzeczenia. Utrzymanie natomiast w mocy orzeczenia dotkniętego

obrazą prawa skutkowało rażącym naruszeniem art. 440 k.p.k., albowiem takim

rażąco niesprawiedliwym jest orzeczenie, w którym bezpodstawnie lub błędnie

odstąpiono od przypisania oskarżonemu działania w warunkach art. 64 § 1 k.k.

(por. wyrok SN z dnia 4 września 2014 r., V KK 222/14, Lex nr 1504601).

Z brzmienia art. 440 k.p.k. wynika bowiem, że przewidziany w nim zakres

rozpoznania sprawy, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów,

może prowadzić, właśnie poprzez uchylenie zaskarżonego orzeczenia, także do

rozstrzygnięcia w dalszym postępowaniu niekorzystnego w porównaniu z treścią

orzeczenia zaskarżonego, czemu nie stoi na przeszkodzie pośredni zakaz

reformationis in peius określony w art. 443 k.p.k., który dopuszcza wydanie

orzeczenia surowszego niż uchylone, gdy było ono zaskarżone na niekorzyść (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2011 r., V KK 366/10, Lex nr 736405).

Wypada przy tym jedynie przypomnieć, że jeśli chodzi o zakaz reformationis

in peius, to przepis art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. stanowi, iż jeżeli środek odwoławczy

pochodzi od oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika, sąd odwoławczy może

orzec na niekorzyść oskarżonego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść

środek odwoławczy, a także tylko w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w

środku odwoławczym lub – co istotne – "podlegających uwzględnieniu z urzędu".

Taką zaś możliwość orzekania – niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych

zarzutów – na niekorzyść oskarżonego, po uprzednim uchyleniu skarżonego

orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania sprawy w

postępowaniu pierwszoinstancyjnym, przewiduje właśnie art. 440 k.p.k.

Innymi słowy, sąd drugiej instancji działać ma wprawdzie w granicach

wniesionego środka odwoławczego, ale może i powinien wyjść poza te granice,

jeżeli odrębny, szczególny przepis tak stanowi (art. 433 § 1 in fine k.p.k.). Do

przepisów tych, poza art. 435, 439 i 455 k.p.k., należy także art. 440 k.p.k. Przepis

ten dopuszcza możliwość orzekania przez Sąd odwoławczy niezależnie od granic

zaskarżenia i podniesionych zarzutów, jeżeli utrzymanie w mocy orzeczenia byłoby

rażąco niesprawiedliwe. Przez utrzymanie orzeczenia w mocy należy przy tym

rozumieć zarówno utrzymanie w mocy całego takiego orzeczenia, jak i tylko

13

poszczególnych rozstrzygnięć w nim zawartych. Wymagana zaś tutaj rażąca

niesprawiedliwość wyroku oznacza istnienie, poza wskazanymi wyżej granicami

kontroli odwoławczej, uchybień z art. 438 k.p.k., tyle że będących jaskrawo

niesprawiedliwymi.

Jeżeli zatem Sąd Okręgowy dopatrzył się wadliwości w apelacji prokuratora,

to jednocześnie powinien był dostrzec rażącą niesprawiedliwość wyroku sądu

pierwszej instancji i działając na podstawie art. 440 k.p.k. uchylić zaskarżony wyrok

i przekazać sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Trzeba tu dodać,

że nierozpoznanie przez sąd drugiej instancji apelacji prokuratora w zakresie

szerszym, niż wskazywały na to zarzuty, do czego obligował go art. 440 k.p.k.,

stanowiło też oczywistą obrazę art. 433 § 1 k.p.k.

W omawianej materii należy przychylić się do wyrażanych dość jednolicie w

orzecznictwie poglądów, że ograniczenia wynikające z zakazu reformationis in

peius, zarówno bezpośredniego (art. 434 § 1 k.p.k.), jak i pośredniego (art. 443

k.p.k.), nie obowiązują, jeżeli uchylenie orzeczenia następuje z mocy samej ustawy,

niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów, w tym m.in. w sytuacji

określonej w art. 440 k.p.k., wskazując jedynie, że nie jest tylko w takiej sytuacji

dopuszczalne reformatoryjne orzekanie przez sam sąd odwoławczy (zob. np.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2003 r., I KZP 14/03, R-OSNKW 2003,

poz. 61; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2007 r., IV KK 210/07, Lex nr

307765).

Wskazać również wypada, że wymóg rażącej niesprawiedliwości orzeczenia

nie oznacza, aby miało ono być niesprawiedliwe jedynie dla oskarżonego.

Wskazuje na to zresztą sama stylizacja omawianego przepisu, skoro nie różnicuje

on środków odwoławczych w aspekcie ich kierunku, co oznacza, że dotyczy

zarówno tych, które wnoszone są na korzyść oskarżonego, jak i wywiedzionych na

jego niekorzyść, a przy tym w obu wypadkach, gdy owa niesprawiedliwość jest

dostrzegana poza granicami wynikającymi z zakresu zaskarżenia lub z

podniesionych zarzutów. Różnica sprowadza się jedynie do tego, że na podstawie

art. 440 k.p.k. sąd odwoławczy może samodzielnie zmienić wyrok tylko wtedy, jeżeli

czyni to na korzyść oskarżonego, gdyby zaś miało to skutkować na jego niekorzyść,

może jedynie wyrok ten uchylić. Uchylenie to następuje wówczas na niekorzyść

14

oskarżonego na podstawie apelacji wniesionej w tym właśnie kierunku, tyle że poza

jej granicami i zarzutami. Tym samym w postępowaniu ponownym nie działa tzw.

pośredni zakaz reformationis in peius, o jakim mowa w art. 443 k.p.k. (zob. wyrok

SN z dnia 3 grudnia 2013 r., IV KK 302/13, Lex nr 1494017).

Brak przypisania oskarżonemu S. S. działania w warunkach art. 64 § 1 k.k.,

przy jednoczesnym uwzględnieniu, że poprawienie kwalifikacji przez Sąd

odwoławczy nie wiązałoby się z naruszeniem zakazu zmiany ustaleń faktycznych

powoduje, że za zasadny należy uznać zarzut obrazy art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art.

455 k.p.k. Implikacją tego stanowiska była konieczność uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. W jego toku, rzecz jasna, Sąd

odwoławczy zobowiązany będzie do ponownego rozpoznania apelacji wniesionej

przez prokuratora, z uniknięciem uchybień, które stały się przyczyną uwzględnienia

kasacji.

Mając zatem powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.