I CSK 33/14

Sygn. akt I CSK 33/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. P.

przeciwko M. K.

o uznanie umowy za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 sierpnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

R. z dnia 16 stycznia 2013 r., w ten sposób, że oddalił powództwo o uznanie za

bezskuteczną umowy sprzedaży z dnia 11 sierpnia 2009 r. wierzytelności J. S.

względem powódki w wysokości 37 850 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26

kwietnia 2001 r., stwierdzonej wyrokiem Sądu Okręgowego w R. z dnia 27 kwietnia

2005 r. zawartej przez J. S. z pozwanym w 11 sierpnia 2009 r., w stosunku do

powódki, której przysługuje względem J. S. wierzytelność w wysokości 133 630 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 9 października 2004 r., stwierdzona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 24 czerwca 2010 r.

Orzeczenie to wynika z następujących ustaleń i wniosków:

Powódka i J. S. od 1989 r. przez kilkanaście lat mieszkali wspólnie i

prowadzili działalność gospodarczą, między innymi w ramach firmy budowlanej; od

końca lat dziewięćdziesiątych mieszkali we Francji. Po zerwaniu wspólnego życia,

w 2000 r. rozpoczęły się pomiędzy nimi rozliczenia, obejmujące wspólnie

zgromadzony majątek. Wyrokiem Sądu Okręgowego w R. z dnia 27 kwietnia 2005 r.

zasądzona została od powódki na rzecz J. S. kwota 37 850 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 26 kwietnia 2001 r. Następnie, wyrokiem tego Sądu z dnia 14

grudnia 2009 r., zasądzona została na rzecz powódki kwota 200 000 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 9 października 2004 r. będąca konsekwencją

rozliczenia nakładów poczynionych przez powódkę i J. S. na nabycie lokalu

użytkowego, położonego w R., sprzedanego przez niego. Kwota ta została

obniżona przez Sąd Apelacyjny do 133 670 zł, wyrokiem z dnia 24 czerwca 2010 r.

Na podstawie uzyskanego tytułu wykonawczego J. S., wnioskiem z dnia 12 maja

2006 r., wszczął postępowanie egzekucyjne przeciwko powódce, które zostało

zawieszone od czasu zakończenia sprawy o zapłatę udziału w wartości

sprzedanego lokalu użytkowego, w następstwie zabezpieczenia roszczenia

powódki.

Umową przelewu wierzytelności z dnia 11 sierpnia 2009 r. J. S. sprzedał

pozwanemu wierzytelność przysługującą mu względem powódki, objętą wyrokiem z

dnia 27 kwietnia 2005 r. za cenę 20 000 zł. W dniu 5 listopada 2009 r. pozwany

3

uzyskał klauzulę wykonalności, wniósł o kontynuowanie egzekucji ze swoim

udziałem jako następcą pierwotnego wierzyciela. Następnie pozwany i J. S. złożyli

wnioski o umorzenie egzekucji. Postanowienie komornika, uwzględniające wniosek,

zostało uchylone przez Sąd Rejonowy w R., który postanowieniem z dnia 28

października 2010 r. uchylił również czynności komornika dotyczące zawiadomienia

o wszczęciu egzekucji z nieruchomości, obwieszczenie o opisie i oszacowaniu

nieruchomości oraz nakazał dalsze, łączne prowadzenie egzekucji.

Powódka wniosła o wyegzekwowanie wierzytelności przyznanej jej wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z dnia 4 czerwca 2010 r., ale postanowieniem z dnia 5 kwietnia

2011 r. postępowanie egzekucyjne zostało umorzone, wobec bezskuteczności

egzekucji.

Pozwany zawarł znajomość z J. S. z końcem 2007 r. we Francji, za

pośrednictwem swojego znajomego. Uzyskał pomoc z jego strony w nabywaniu

samochodów oraz naprawie autokaru, który uległ uszkodzeniu w P. Pozwany był

zawodowym kierowcą i często jeździł do Francji, kontaktował się wówczas z J. S.,

osobiście i telefonicznie, zastrzegł jednak, że nie łączyły go z nim żadne interesy

gospodarcze, ani bliska zażyłość, nie był także jego pracownikiem. Podczas jednej

z rozmów otrzymał propozycję kupna wierzytelności względem powódki. J. S.

okazał mu odpis wyroku, twierdził, że ma trudności z prowadzeniem egzekucji w

Polsce, ponieważ mieszkał we Francji. Pozwany skontaktował się ze swoim

adwokatem, ale nie sprawdzał stanu postępowania egzekucyjnego. Dopiero po

zawarciu umowy dowiedział się o zadłużeniu J. S. względem powódki. Za nabycie

wierzytelności zapłacił 20 000 zł, nie wyegzekwował jednak jakiejkolwiek kwoty.

Powódka mieszka w Polsce i we Francji, gdzie podjęła kroki mające na celu

wyegzekwowanie należnej jej kwoty, ale dotychczas bezskutecznie. Utrzymuje,

że pozwany jest skoligacony z J. S., czemu pozwany zaprzecza.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione, spełniające przesłanki

objęte art. 527 § 1 k.c. Powódka wykazała istnienie swojej wierzytelności,

podlegającej ochronie. Pokrzywdzenie połączyła z utratą możliwości potrącenia

swojej wierzytelności z wierzytelnością dłużnika, który stał się niewypłacalny lub

niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed zawarciem umowy. Zbywca

wierzytelności działał ze świadomością pokrzywdzenia powódki; pozwany znał

4

intencje jego działania. Okoliczności sprawy wskazują, że co najmniej mógł on

i powinien z łatwością dowiedzieć się, dlaczego zbywca wystąpił z propozycją

zbycia wierzytelności. Pozwany uzyskał korzyść majątkową w postaci nabytej

wierzytelności, a podawany przez niego rozmiar ceny, wskazuje na

nieekwiwalentność świadczeń stron umowy przelewu wierzytelności. Nie wykazał,

że zbywca dysponuje majątkiem umożliwiającym skuteczne wyegzekwowanie

przez powódkę przyznanej jej kwoty.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że porównanie daty zawarcia umowy cesji

i wymagalności wierzytelności kupionej przez pozwanego (data wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 17 listopada 2005 r.) oraz wymagalności wierzytelności

powódki w stosunku do J. S. (data wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 czerwca

2010 r.), wskazuje na to, że w chwili sprzedaży wierzytelności nie istniała jeszcze

wierzytelność powódki. Mimo to J. S. powinien był liczyć się z możliwością

zasądzenia od niego na rzecz powódki należności obejmującej rozliczenie z

majątku wspólnie zgromadzonego. Zawarcie umowy było dokonane ze

świadomością pokrzywdzenia powódki jako przyszłego wierzyciela. Zgodnie z art.

530 k.c., wierzyciel może domagać się uznania czynności za bezskuteczną, jeżeli

osoba, która odpłatnie uzyskała korzyść majątkową, wiedziała o zamiarze dłużnika.

Nie było jednak podstaw do przyjęcia, że pozwany, który uzyskał korzyść

majątkową odpłatnie, wiedział o zamiarze pokrzywdzenia przez J. S. przyszłych

wierzycieli; powódka nie udowodniła działania pozwanego z takim zamiarem.

Powódka w skardze kasacyjnej powołała obie podstawy przewidziane w art.

3983

§ 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego połączyła z błędną wykładnią art.

530 w związku z art. 528 i art. 889 k.c., polegającą na przyjęciu, że o odpłatnym

charakterze czynności decyduje jej nazwa, a nie rzeczywisty, ekonomiczny

charakter, a ponadto, iż częściowa odpłatność czynności może prowadzić do

uznania jej za odpłatną, w rozumieniu art. 530 k.c. Mylna wykładnia pojęcia „osoby

bliskiej”, zawartego w art. 527 § 3 k.c., doprowadziła do uznania, że relacji

pomiędzy pozwanym a J. S. nie można było ocenić jako bliskości wymaganej tym

przepisem. Naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść

wyroku dotyczyło art. 233 w związku z art. 328, art. 387 i art. 391 § 1 k.p.c. i

polegało na braku odniesienia się przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku do

5

zagadnień: czy pozwany może być uznany za osobę bliską stosunku do dłużnika, w

rozumieniu art. 527 § 3 k.c.; czy cesja wierzytelności o wartości 95 591 zł dokonana

przez dłużnika za 20 000 zł na rzecz pozwanego, stanowiła odpłatną czynność

prawną, a jeśli nie, to dlaczego. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przesłanki skargi przewidzianej w art. 527 k.c. będącej środkiem ochrony

wierzyciela, w razie nielojalnego zachowania się dłużnika, zapewniającym

zaspokojenie z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności prawnej,

dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, wyszły z jego majątku albo do niego nie

weszły, powinny być wykazane przez wierzyciela. Należą do nich: istnienie

wierzytelności powoda względem dłużnika, dokonanie przez niego z osobą trzecią

czynności prawnej, która krzywdzi wierzyciela, a przysparza korzyści osobie trzeciej,

świadomość dłużnika pokrzywdzenia wierzyciela, działanie osoby trzeciej w złej

wierze.

Zasadą jest odpowiedzialność osobista dłużnika względem wierzyciela,

polegająca na możliwości zaspokojenia się przez wierzyciela, który nie otrzymał

świadczenia należnego od dłużnika, z całego jego majątku. Dokonanie przez

dłużnika w określonych przez ustawę okolicznościach czynności prawnej, wskutek

której stał się on niewypłacalny lub stał się niewypłacalny w wyższym stopniu niż

był uprzednio, godzi w możliwość zaspokojenia się wierzyciela z majątku dłużnika.

Celem skargi paulińskiej jest rozszerzenie uprawnienia wierzyciela do

przymusowego zaspokojenia wierzytelności z majątku dłużnika o możliwość

prowadzenia egzekucji dla zaspokojenia wierzytelności z określonych przedmiotów,

które w następstwie wspomnianej czynności prawnej weszły w skład majątku osoby

trzeciej. Skarga pozwala zatem na przeciwdziałanie powyższym skutkom tej

czynności i zarazem wzmacnia ochronę wierzytelności.

Pierwsza z koniecznych przesłanek skargi paulińskiej, to przysługiwanie

wnoszącemu ją zaskarżalnej wierzytelności pieniężnej przeciwko osobie, która

dokonała czynności prawnej objętej żądaniem ubezskutecznienia (art. 527 k.c.).

Cechą charakterystyczną takiej wierzytelności jest możliwość przymusowej jej

realizacji. Istnienie zaskarżalnej wierzytelności odnosi się do wierzytelności, która

6

powstała do czasu podjęcia czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią. Z kolei

powstanie wierzytelności jako uprawnienia do domagania się od zobowiązanego

określonego zachowania się, związane jest ze zdarzeniem prawnym, które stanowi

źródło zobowiązania dłużnika i terminem jego wykonania. Jeżeli termin ten

określony został czynnością prawną lub ustawą, stanowi on o wykonalności

zobowiązania. W przypadku nieokreślenia terminu, spełnienie zobowiązania

uzależnione jest od wezwania dłużnika przez wierzyciela, stosownie do art. 455 k.c.

Orzeczenie sądu, zasądzające na rzecz wierzyciela określoną kwotę, nie ma

charakteru konstytutywnego, potwierdza natomiast, wobec sporu pomiędzy

stronami, istnienie wierzytelności powoda, a początkowy termin płatności odsetek

wskazuje na wymagalność tej wierzytelności. Nie zasługuje na podzielenie

stanowisko Sądu Apelacyjnego, że dla stwierdzenia istnienia pierwszej przesłanki,

przewidzianej w art. 527 § 1 k.c., przesądzające znaczenie ma data

prawomocności wyroku zasądzającego na rzecz wierzyciela świadczenie pieniężne.

Rozszerzenie zakresu ochrony przez dopuszczenie możliwości zaskarżenia

przez wierzyciela czynności prawnej dłużnika zdziałanej przed powstaniem jego

wierzytelności, dokonane zostało w art. 530 k.c. Wskazany w tym przepisie

„przyszły wierzyciel”, to taki, którego wierzytelność nie istniała jeszcze w sensie

prawnym w chwili podejmowania przez dłużnika czynności prawnej krzywdzącej

wierzyciela. Określenie rozumienia przyszłych wierzycieli dokonywane było

w orzecznictwie. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1997 r.,

III CZP 45/97 (OSNC 1998, nr 2, poz. 22) wskazane zostało, że kategoria

wierzytelności przyszłych nie jest jednorodna; należą do niej wierzytelności

warunkowe, terminowe, dotyczące umówionego wynagrodzenia za wykonanie

w przyszłości robót, czyli o częściowo jedynie zrealizowanym stanie faktycznym

oraz wierzytelności, których powstanie jest w całości sprawą przyszłości

(roszczenie o zapłatę ceny za niesprzedaną jeszcze rzecz). W wyrokach Sądu

Najwyższego z dnia 28 marca 2003 r., IV CKN 1965/00 oraz z dnia 9 listopada

2011 r., II CSK 64/11 (niepublikowane) wskazane zostało, że jako przyszłe

wierzytelności traktować należy wierzytelności obejmujące obowiązek zapłaty,

powstały po zawarciu czynności prawnej przez dłużnika z osobą trzecią.

Przytoczone, trafne stanowiska, prowadzą do wniosku, że art. 530 k.c. odnosi się

7

do takich sytuacji, w których istotne znaczenie dla wykładni pojęcia „przyszli

wierzyciele” ma kolejność dokonania czynności, na tle których może mieć

zastosowanie to uregulowanie (czynność prawna krzywdząca wierzyciela

i wierzytelność wnoszącego skargę paulińską). Wierzytelność przyszła musi

powstać w sensie podmiotowym i przedmiotowym w chwili wniesienia powództwa

o ubezskutecznienie czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią albo co najmniej

w chwili wyrokowania.

W rozpoznawanej sprawie obowiązek zapłaty przez dłużnika kwoty objętej

wierzytelnością powódki powstał po wezwaniu, którego termin jest tożsamy

z początkowym terminem płatności odsetek, a zatem w dniu 9 października 2004 r.

Jeżeli zatem do zawarcia umowy przelewu wierzytelności przez J. S. z pozwanym

doszło w dniu11 sierpnia 2009 r., to nietrafne było stanowisko Sądu Apelacyjnego,

że wierzytelność powódki ma charakter wierzytelności przyszłej. Podkreślenia

wymaga również i to, że tak wierzytelność J. S., jak i wierzytelność powódki,

związane są z rozliczeniem składników majątkowych nabytych w czasie

prowadzenia wspólnej działalności oraz wspólnego życia, a do zerwania tych więzi

doszło w 2000 roku.

Sąd Apelacyjny nie dokonał analizy kwestii odpłatności czynności prawnej

pozwanego za nabycie wierzytelności od J. S., nie stanowi jej poprzestanie na

stwierdzeniu, że była ona odpłatna, skoro miała miejsce znaczna dysproporcja

pomiędzy wysokością nabytej wierzytelności a uiszczoną ceną. Należy wskazać na

stanowiska orzecznictwa dotyczące oceny odpłatności nabycia prawa lub

wierzytelności, przyjmujące, że w odniesieniu do ochrony pewnych praw, czy

interesów ocena odpłatności lub nieodpłatności powinna być dokonywana przy

zastosowaniu kryterium o charakterze gospodarczym. O odpłatności lub

nieodpłatności decydować mogą zarówno kryteria obiektywne (wartość

gospodarcza obu świadczeń), jak i kryteria subiektywne. W literaturze wskazuje się

przy tym, że zawsze gdy w grę wchodzi sytuacja prawna nie tylko stron czynności,

ale także osób trzecich, należy stosować kryteria obiektywne (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 12 czerwca 2002 r., III CKN 1312/00; z dnia 16 września

2011 r., IV CSK 624/10; z dnia 14 listopada 2012 r., II CSK 206/12; z dnia 17 maja

2013 r., I CSK 543/12, niepublikowane). Wymaga to uwzględnienia wszystkich

8

okoliczności sprawy dla określenia istotnych dla niej mierników. Nie może pozostać

bez wpływu na tę ocenę określenie przez pozwanego ceny na poziomie znacznie

odbiegającym od ekwiwalentności świadczeń.

Powódka upatruje pokrzywdzenia umową przelewu z dnia 11 sierpnia 2009 r.

w tym, że pozbawiona została możliwości potrącenia swojej wierzytelności

w stosunku do swojego dłużnika J. S., co pozbawiło ją możliwości zwolnienia się z

długu wobec niego. Spowodowanie niemożności zwolnienia się z długu traktować

trzeba jako pokrzywdzenie, skoro prowadzi do utrzymania niekorzystnego dla

wierzyciela położenia, naruszając jej interes. Nie zostały jednak dokonane

ustalenia, czy powódka złożyła oświadczenie o potrąceniu swojej wierzytelności z

wierzytelnością, która przysługiwała J. S., a jeżeli tak, to wobec kogo. Możliwość

złożenia zarzutu potrącenia (art. 513 § 1 w związku z art. 498 k.c.) stanowi również

formę ochrony interesów wierzyciela cedenta. Skuteczność potrącenia (art. 499 k.c.)

powstaje z chwilą złożenia oświadczenia drugiej stronie, co zgodnie z art. 61 § 1

k.c., oznacza dotarcie oświadczenia o potrąceniu do adresata, w taki sposób, że

mógł się on zapoznać z jego treścią. Wybór środka ochrony w drodze skargi

paulińskiej, czy zarzutu potrącenia, spełniającego przesłanki przewidziane w

powyższych przepisach, należy do wierzyciela, jednak efektywne skorzystanie z

jednego z nich, powoduje negatywne konsekwencje dla możliwości zgłoszenia

drugiego.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się częściowo

uzasadnione, aczkolwiek do pewnego stopnia z innych przyczyn, niż w nich podane,

ponieważ powództwo należało ocenić w odniesieniu do przesłanek objętych art.

527 k.c. Problematyka stosunku bliskości nie była przedmiotem rozważań Sądu

Apelacyjnego, a tym samym nie może być przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z zasady przewidzianej

w art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.

9