III CSK 37/14

Sygn. akt III CSK 37/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa Gminy Miejskiej K.

przeciwko A. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 5 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 2 (drugim) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka, Gmina Miejska K., domagała się zasądzenia od pozwanego

kwoty 94.505,82 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, na którą

składały się należności z tytułu odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu

użytkowego, opłat eksploatacyjnych oraz należności z tytułu rozliczenia energii

elektrycznej i mediów, a nadto kwota 15.434 zł skapitalizowanych odsetek. Jako

podstawę prawną roszczenia o zapłatę, określanego jako odszkodowanie,

wskazała art. 224 § 2 w zw. z art. 230 k.c., a w pozostałym zakresie przepisy

o bezpodstawnym wzbogaceniu zaś legitymację do dochodzenia tych roszczeń

wywiodła z przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.

Sądy obu instancji ustaliły, że właścicielem nieruchomości, na której jest

położony lokal użytkowy, jest H. S.A. w P. Do 2000 roku nieruchomość znajdowała

się we władaniu Przedsiębiorstwa Artykułami Papierniczymi i Sportowymi „A.” w K.,

które wynajęło pozwanemu lokal użytkowy. Po wygaśnięciu umowy pozwany w

dalszym ciągu zajmował lokal i z uwagi na brak pewności, kto jest właścicielem

należności składał do depozytu sądowego. Od 2000 roku nieruchomość pozostaje

w zarządzie Gminy Miejskiej K. – Zarządu Budynków Komunalnych.

Postanowieniem z dnia 24 grudnia 2010 r. sygn. Sąd Rejonowy w W. ustanowił

likwidatora dla majątku pozostałego po zakończeniu likwidacji i wykreśleniu z

rejestru C. H. M. E. S.A. w W.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo uznając, że powódka nie ma legitymacji

czynnej, bo nie jest właścicielem nieruchomości. Nie jest skuteczna legitymacja

wywodzona z przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia w sytuacji, gdy

nie ma właściciela nieruchomości wobec zlikwidowania i wykreślenia z rejestru C. H.

S.A. w P.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu Okręgowego w K.

w punkcie pierwszym w części oddalającej powództwo co do kwoty 6.249,45 zł

dotyczącej roszczenia z tytułu niedopłaty za energię elektryczną, wodę i ścieki i w

punkcie drugim rozstrzygającym o kosztach procesu, a w pozostałej części oddalił

apelację powódki.

3

Sąd drugiej instancji nie podzielił wykładni art. 752 k.c. dokonanej przez Sąd

Okręgowy i uznał, że prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia jest dopuszczalne

również w wypadku, gdy nie ma oznaczonego właściciela nieruchomości

a identyfikacja tej osoby ma znaczenie jedynie dla dochodzenia ewentualnych

roszczeń pomiędzy prowadzącym cudzą sprawę bez zlecenia i osobą, której

sprawa była prowadzona. Powodowa Gmina nie może natomiast wywodzić

legitymacji czynnej z przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, bo nie

dają one podstawy do konstruowania roszczeń prowadzącego te sprawy

w odniesieniu do osób trzecich. Roszczenia te muszą mieć odrębne źródło takie

jak umowa łącząca prowadzącego cudze sprawy bez zlecenia z osobą trzecią, czyn

niedozwolony lub bezpodstawne wzbogacenie. W odniesieniu do dochodzonego

roszczenia o odszkodowanie za bezumowne korzystanie z lokalu takie podstawy

nie zostały wskazane, zaś roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy

służy tylko właścicielowi, gdyż jest roszczeniem uzupełniającym służącym ochronie

własności ( art. 224 § 2 k.c.). Strona powodowa nie wskazała na żaden stosunek

obligacyjny łączący ją z pozwanym, rodzący po jego stronie obowiązek spełnienia

świadczenia, którego nie dochowanie rodziłoby odpowiedzialność w oparciu o art.

471 k.c. W zakresie natomiast roszczenia o zapłatę opłat eksploatacyjnych strona

powodowa nie wskazała o jakie opłaty i w jakiej wysokości chodzi i czy są one

konsekwencją wydatków, które sama poniosła, co czyni je niezasadnym.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła powyższy wyrok w punkcie

drugim w części oddalającej apelację i wniosła o jego uchylenie w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzuciła naruszenie art. 752

w zw. z art. 224 § 2 i 225 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu,

że przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia regulują wyłącznie

stosunki pomiędzy prowadzącym sprawę a zastępowanym, w związku z czym

prowadzącemu nie przysługuje roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie

z tej nieruchomości lub jej części bez tytułu prawnego przez osobę korzystającą

z nieruchomości, którą zarządza za zastępowanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Zagadnienie istotne dla rozstrzygnięcia łączy się z wykładnią pojęć ”cudza

sprawa” i prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia” zawartych w art. 752 k.c.

w aspekcie zakresu czynności, które może wykonać prowadzący oraz z

charakterem prawnym roszczeń uzupełniających, których źródłem jest art. 224, 225

i 230 k.c.

Jednolite stanowisko zarówno doktryny jak i orzecznictwa kwalifikuje „cudzą

sprawę” prowadzoną przez działającego bez zlecenia jako sprawę osoby trzeciej,

której wykonanie do niej należy i którą wykonywałaby, gdyby nie okoliczności

powodujące, że prowadzący ją wyręczył ( wyroki Sądu Najwyższego z dnia

17 marca 2004 r., II CSK 71/03, z dnia 19 lipca 2012 r., II CSK 724/11, z dnia

24 stycznia 2013 r., V CSK 133/12 – nie publ.). Cudzą sprawę należy rozumieć

jako wszelkie zobowiązania i interesy odnoszące się do innej osoby lub jej majątku.

„Prowadzenie cudzych spraw” wyjaśnia natomiast, w jaki sposób może działać

negotiorum gestor, a więc jakie czynności może wykonywać. Pojęcie to należy

rozumieć szeroko – są to zarówno czynności prawne określone w art. 734 § 1 k.c.

regulującym umowę zlecenia, jak i czynności faktyczne, które mogą stanowić

element innych stosunków prawnych. Przyjmuje się, że prowadzący może

dokonywać czynności zarówno materialnoprawnych, jak i procesowych. Jest to

uprawnienie do wykonywania dla innej osoby wszystkich czynności prawnych lub

faktycznych w zakresie jej interesów majątkowych lub osobistych z wyłączeniem

tych czynności o charakterze osobistym, które może wykonać tylko ta osoba

( sporządzenie testamentu), a więc uprawnienie do działania w celu ochrony

szeroko rozumianej sfery prawnie chronionych domini negotii. Działanie to może

przyjąć postać działania jednorazowego, wielokrotnego lub kompleksowego

w wypadku zarządu majątkiem lub zarządu określonym składnikiem majątku

zainteresowanego takim jak nieruchomość lub przedsiębiorstwo. Granice tego

działania zakreślają obiektywnie i subiektywnie oceniane kryteria korzyści,

prawdopodobnej woli zainteresowanego oraz należyta staranność prowadzącego

(art. 752 k.c.) a jego skutki mogą wystąpić zarówno w sferze majątkowej, jak

i prawnej czy osobistej zainteresowanego. W doktrynie podkreśla się,

że dopuszczalne jest działanie mające na celu zapobieżenie uszczerbkowi dóbr

osobistych, albo czynność odnosząca się do rzeczowo-prawnej sfery

5

zainteresowanego polegająca na oddaniu rzeczy nieobecnej osoby w zastaw

wierzycielowi, który grozi egzekucją.

Zagadnienie, czy przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia dają

podstawę do konstruowania roszczenia prowadzącego do korzystającego bez

tytułu prawnego z nieruchomości o zapłatę wynagrodzenia na podstawie art. 224 i n.

k.c., czy też takiego roszczenia może dochodzić wyłącznie właściciel

nieruchomości, nie były przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. Zbliżone

zagadnienie było przedmiotem rozstrzygnięcia w uchwale z dnia 6 czerwca 2012 r.,

III CZP 25/12 (OSNIC z 2012 r., nr 12, poz. 142), w której Sąd Najwyższy stanął na

stanowisku, że zarząd wspólnoty mieszkaniowej może dochodzić od osoby trzeciej

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z części nieruchomości będącej we

współużytkowaniu wieczystym właścicieli lokali.

Za poglądem o przysługiwaniu prowadzącemu cudzą sprawę bez zlecenia

legitymacji materialnoprawnej do dochodzenia takiego roszczenia przemawia

z jednej strony charakter instytucji prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia,

a z drugiej strony charakter roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie

z nieruchomości bez tytułu prawnego. Analiza treści art. 752 k.c. wskazuje, że nie

zakreśla on granic czynności, których wykonanie leży w gestii prowadzącego.

Zakres rodzaju czynności, które może wykonać jest w zasadzie nieograniczony

(poza nieczynieniem, znoszeniem i czynnościami osobistymi właściciela),

a jedynym ograniczeniem jest kryterium korzyści właściciela, jego woli i należytej

staranności prowadzącego. Gestor działa na rzecz właściciela, a prawdopodobna

wola dochodzenia takiej należności, gdy właściciel wskutek korzystania przez

osobę nie posiadającą tytułu prawnego z jego nieruchomości ponosi uszczerbek

majątkowy, nie może być poddawana w wątpliwość. W sytuacji, gdy właściciel nie

jest znany, nie może osobiście wystąpić z roszczeniem na podstawie art. 224 i n.

k.c., a prowadzący jego sprawy ma obowiązek działania przynoszącego

właścicielowi korzyść. Osoba korzystająca z nieruchomości lub jej części bez tytułu

prawnego narusza zarówno prawo własności właściciela, jak i jego interesy

majątkowe, a ich ochrona leży w zakresie działania zarządcy, który kompleksowo

wykonuje czynności związane z administrowaniem, gospodarowaniem i pieczą nad

nieruchomością. Roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości bez

6

tytułu prawnego, mimo specyficznego źródła zobowiązania, ma charakter

obligacyjny. Nie jest uzasadnione wiązanie nadmiernych wniosków z powszechnie

przyjętą nazwą roszczeń określonych w art. 224 i n k.c. „roszczenie uzupełniające”,

bo zwane są też roszczeniami dodatkowymi albo rozliczeniowymi. Aczkolwiek jego

dochodzenie jest uwarunkowane ziszczeniem się przesłanek roszczenia

windykacyjnego, to wierzytelność z tego tytułu, jest na tyle jurydycznie odrębna,

że może być dochodzona oddzielnie. Brak bowiem, w przeciwieństwie do

roszczenia windykacyjnego, nierozerwalnego związku z prawem własności.

Wierzytelność ta jest natomiast nierozerwalnie związana z nieruchomością, ma

w niej swe źródło i stanowi jeden ze składników aktywów majątku właściciela.

Jeżeli zostały zatem spełnione przesłanki roszczenia windykacyjnego, którego

mógłby dochodzić właściciel nieruchomości, to zważywszy na cel roszczeń

uzupełniających, jakim jest wzbogacenie ochrony właściciela i naprawienie

poniesionego uszczerbku, negotiorum gestor, który ma obowiązek działania

przynoszącego korzyść właścicielowi, jest uprawniony do pobrania wierzytelności

z tego tytułu. Czynność ta mieści się w ramach zarządu wykonywanego na

podstawie art. 752 k.c., a prowadzący wykonuje za właściciela uprawnienie

wynikające ze stosunku obligacyjnego, którego źródłem jest korzystanie

z nieruchomości bez podstawy prawnej. W konsekwencji uprawniony jest wniosek,

że prowadzący bez zlecenia zarząd nieruchomością, której właściciel nie jest znany,

może dochodzić od osoby trzeciej wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

z lokalu użytkowego w budynku położonym na tej nieruchomości (art. 752 k.c.).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

uchylając zaskarżony wyrok w punkcie drugim w całości z uwagi na brak

wartościowego wyróżnienia w kwocie 88.256,37 zł dochodzonej należności z tytułu

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości oraz opłat

eksploatacyjnych.