III CZP 101/14

Sygn. akt III CZP 101/14

UCHWAŁA

Dnia 5 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Naczelnika Urzędu Celnego w K.

przy uczestnictwie D. sp. z o.o. w G.

o ustanowienie kuratora,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 5 grudnia 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 30 września 2014 r.,

"Czy art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej stanowi podstawę do

ustanowienia przez sąd rejestrowy kuratora upoważnionego do

reprezentowania osoby prawnej tylko w zakresie czynności wszczęcia

przez organ i przeprowadzenia kontroli podatkowej i postępowania

podatkowego czy też do ustanowienia kuratora materialnoprawnego

w oparciu o art. 42 k.c. i upoważnienia takiego kuratora do działania

za tę osobę również w innych postępowaniach (w tym podatkowych)?"

podjął uchwałę:

Artykuł 138 § 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa (Dz.U. 2012, poz. 749 ze zm.) jest podstawą złożenia

przez organ podatkowy wniosku o ustanowienie kuratora na

mocy art. 42 § 1 k.c.

2

UZASADNIENIE

Wnioskodawca Skarb Państwa - Naczelnik Urzędu Celnego wniósł

o ustanowienie przez Sąd na podstawie art. 138 Ordynacji podatkowej kuratora

procesowego dla Spółki z o. o. Wniosek uzasadnił brakiem możliwości

podejmowania czynności wobec tej Spółki wskutek braku organów powołanych do jej

reprezentowania w zakresie czynności wszczęcia i przeprowadzenia kontroli

podatkowej oraz postępowań podatkowych.

Sąd pierwszej instancji ustanowił dla Spółki kuratora materialnego na

podstawie art. 42 k.c., zobowiązał go do składania sprawozdań i rachunków

z podejmowanych czynności co 3 miesiące oraz oddalił wniosek w części

obejmującej żądanie ustanowienia kuratora procesowego. Uznał, że przepis art. 138

§ 3 Ordynacji podatkowej nie stanowi podstawy do ustanowienia kuratora

procesowego.

Sąd Okręgowy w K., rozpoznając apelację wnioskodawcy akcentującego

zarzut błędnej wykładni art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej, powziął istotne

wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane w sentencji postanowienia z dnia

30 września 2014 r. Zaprezentował stanowiska piśmiennictwa i judykatury

opowiadające się zarówno za uznaniem art. 42 § 1 k.c. jako podstawy prawnej

ustanowienia przez sąd rejestrowy kuratora, jak również odmienne, tj. opowiadające

się za uznaniem za samodzielną podstawę prawną do działania sądu rejestrowego

artykułu 138 § 3 Ordynacji podatkowej. Sąd odwoławczy zdaje się skłaniać do

uznania ostatnio wymienionego przepisu za podstawę prawną ustanowienia przez

Sąd rejestrowy kuratora, ale upoważnionego tylko do reprezentowania osoby

prawnej w zakresie wszczęcia i przeprowadzenia kontroli podatkowej i postępowania

podatkowego.

Wnioskodawca na wstępie złożonego pisma przygotowawczego wniósł

o podjęcie uchwały, że kurator ustanowiony wskutek uwzględnienia wniosku

złożonego w trybie art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej jest uprawniony do

reprezentowania osoby prawnej w zakresie czynności wszczęcia przez organ

3

i przeprowadzenia kontroli podatkowej oraz postępowania podatkowego. Natomiast

w końcowej części tego pisma Wnioskodawca oświadczył, że wspomniany art. 138 §

3 stanowi niezależną od art. 42 § 1 k.c. podstawę powołania kuratora procesowego

uprawnionego do reprezentowania osoby prawnej w zakresie wskazanych wyżej

czynności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Udzielenie odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne wymaga

uwzględnienia ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji

i niezakwestionowanych przez Sąd odwoławczy. W niniejszej sprawie oznacza to,

że Wnioskodawca wniósł o ustanowienie przez sąd kuratora dla uczestnika

postępowania, będącego osobą prawną, z powodu braku organów powołanych do

jego reprezentowania, a nadto że uczestnik postępowania będący spółką kapitałową

nie posiada organów i z tej przyczyny nie może prowadzić swoich spraw.

Sąd pierwszej instancji wyraził stanowczy pogląd, że art. 138 § 3 Ordynacji

podatkowej nie stanowi podstawy prawnej do ustanowienia przez sąd rejestrowy

kuratora procesowego, a stanowi jedynie podstawę do złożenia przez organ

podatkowy wniosku do sądu rejestrowego o ustanowienie kuratora dla osoby prawnej.

Natomiast Sąd odwoławczy skłania się do aprobaty odmiennego stanowiska,

że wymieniony ostatnio przepis stanowi podstawę do ustanowienia przez sąd

rejestrowy kuratora, ale upoważnionego tylko do aktywności w określonym

przedmiotowo zakresie czynności procesowych.

Zważyć należy, że przepis art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej znajduje

zastosowanie m.in. do osób prawnych, nie mogących prowadzić swoich spraw

wskutek braku powołanych do tego organów, a więc hipoteza zawartej w nim normy

odpowiada stanowi faktycznemu niniejszej sprawy. Nie jest jednak okolicznością

pozbawioną znaczenia to, że w następstwie nowelizacji pierwotnej wersji tego

przepisu uległo zmianie brzmienie dyspozycji zawartej w nim normy prawnej.

W pierwotnym tekście ustawy Ordynacja podatkowa art. 138 § 3 in fine przewidywał,

że Sąd, na wniosek organu podatkowego, może ustanowić kuratora. Poczynając

jednak od dnia 1 stycznia 2003 r. do chwili obecnej przepis art. 138 § 3 in fine

Ordynacji podatkowej stanowi już, że organ podatkowy składa do sądu wniosek

4

o ustanowienie kuratora. Zmianę brzmienia dyspozycji analizowanej normy prawnej

ze skutkiem od dnia 1 stycznia 2003 r. ocenić należy jako mającą merytoryczny

charakter. Przepis art. 138 § 3 w jego pierwotnym brzmieniu był bowiem podstawą

prawną do wydania przez sąd określonego w nim orzeczenia, a mianowicie

ustanawiającego kuratora dla osoby prawnej nie mogącej prowadzić swoich spraw

wskutek braku powołanych do tego organów. Natomiast obecny kształt normy art.

138 § 3 in fine Ordynacji podatkowej dowodzi, że jest ona jedynie źródłem obowiązku

określonego zachowania się organu podatkowego w razie wystąpienia przesłanek

wskazanych w tym przepisie, a mianowicie obowiązku złożenia przez ten organ do

sądu wniosku o ustanowienie kuratora. Przepis ten nie jest już więc podstawą

prawną dla sądu do ustanowienia kuratora w wyniku uwzględnienia takiego wniosku

o ustanowienie kuratora, złożonego przez organ podatkowy w wykonaniu obowiązku

wynikającego z tego przepisu.

W piśmiennictwie również wyrażono pogląd, że przepis art. 138 § 3 Ordynacji

podatkowej jest jedynie podstawą prawną do wniesienia przez organ podatkowy

wniosku o ustanowienie kuratora dla osoby prawnej, którego uwzględnienie przez

sąd polega na ustanowieniu kuratora na podstawie art. 42 § 1 k.c., którego zakres

kompetencji określa jednak art. 42 § 2 k.c. Do czasu ustanowienia kuratora na tej

podstawie prawnej postępowanie podatkowe będzie zawieszone na zasadzie art.

201 § 1 pkt 2 i 4 Ordynacji podatkowej.

Również w judykaturze akceptowane jest stanowisko, że przepis art. 138 § 3

Ordynacji podatkowej zawiera normę imperatywną, ale obligującą jedynie organ

podatkowy do złożenia do sądu wniosku o ustanowienie kuratora w każdym

przypadku wystąpienia przesłanek określonych tym przepisem.

Natomiast ustanowienie kuratora przez sąd w wyniku uwzględnienia

wspomnianego wniosku złożonego przez organ podatkowy, następuje na podstawie

art. 42 § 1 k.c. Ustanowiony na tej podstawie kurator nie jest jednak uznany

w judykaturze za uprawnionego do zastępowania organów osoby prawnej, m.in.

w postępowaniu podatkowym (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 22 września 2009 r.,

I SA/GI 350/09, niepubl.; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 stycznia 2008 r.,

I SA/Wr 1198/07, niepubl.).

5

Brak jest jakichkolwiek merytorycznych argumentów przemawiających za

przyjęciem, aby art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej miał stanowić podstawę prawną

dla sądu rejestrowego do ustanowienia kuratora upoważnionego do reprezentowania

osoby prawnej i to nawet wówczas, gdyby zakres tej reprezentacji miał się

ograniczać jedynie do podejmowania czynności w postępowaniu podatkowym, czy w

przedmiocie wszczynania i przeprowadzania kontroli podatkowej.

Na wypadek zaistnienia trudności z doręczeniem w postępowaniu

podatkowym pism skierowanych do osób prawnych, które nie mają organów,

ustawodawca nałożył w art. 154 § 1 Ordynacji podatkowej obowiązek doręczenia ich

kuratorowi wyznaczonemu przez sąd. Nie oznacza to jednak, aby przepis ten,

podobnie jak i art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej, kwalifikować jako podstawę prawną

wyznaczenia przez sąd rejestrowy kuratora, i to bez względu na zakres mających mu

przysługiwać uprawnień. I choć oba te przepisy Ordynacji podatkowej korespondują

ze sobą, to w piśmiennictwie przyjmuje się, że wykonanie obowiązku z art. 154 § 1

Ordynacji podatkowej wymaga uprzedniego wystąpienia przez organ podatkowy na

podstawie art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej do sądu rejestrowego z wnioskiem o

ustanowienie kuratora. Żaden jednak z obu wymienionych przepisów nie uzasadnia

uznawania go za podstawę prawną ustanowienia kuratora przez sąd rejestrowy.

Tezę tę potwierdza m.in. odmienna koncepcja legislacyjna przyjęta w ustawie

z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm.), dalej „p.p.s.a.” Brzmienie przepisu art. 30 tej ustawy

jednoznacznie kwalifikuje go jako podstawę prawną ustanowienia przez sąd

rejestrowy kuratora dla strony niemającej organu powołanego do jej

reprezentowania. Wymogi, które spełniać musi wniosek strony przeciwnej

wszczynający postępowanie sądowe o ustanowienie kuratora, określają już odrębnie

przepisy art. 46 i 47 p.p.s.a., ale podstawą prawną ustanowienia przez sąd kuratora

jest wyłącznie art. 30 p.p.s.a.

Ustawodawca chcąc uczynić określony przepis prawa podstawą prawną

ustanowienia przez sąd kuratora czyni to w sposób wyraźny. Jednym z wielu

przykładów istnienia takiej podstawy prawnej do wyznaczenia przez właściwy sąd

kuratora spółki jest art. 253 § 2 k.s.h., który znajduje zastosowanie w postępowaniu

6

zmierzającym do rozstrzygnięcia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały

wspólników, w którym zarząd spółki z o.o. nie może działać za spółkę, a brak jest

uchwały wspólników o ustanowieniu pełnomocnika. Kolejnym przykładem może być

również art. 184 § 1 k.r.o., pomijając odmienną jedynie przesłankę ustanowienia na

jego podstawie kuratora w stosunku do przesłanek wyartykułowanych w innych

przepisach prawa.

Innymi przykładami istnienia podstawy prawnej do ustanowienia przez sąd

kuratora, ale uprawnionego do podejmowania jedynie czynności procesowych nie

cierpiących zwłoki, jest art. 69 k.p.c., jak również art. 510 § 2 zd. 3 k.p.c., będący

podstawą wyznaczenia kuratora przez sąd działający z urzędu, do zastępowania

nieznanego z miejsca pobytu zainteresowanego, w toku postępowania

nieprocesowego.

W sytuacji, w której przepis art. 138 § 3 Ordynacji podatkowej jest więc

wyłącznie źródłem obowiązku organu podatkowego złożenia do sądu wniosku

o ustanowienie kuratora, a nie podstawą prawną uwzględnienia tego wniosku przez

sąd w oparciu o określone w nim przesłanki, to uwzględnienie przez sąd wniosku

poprzez ustanowienie kuratora dla osoby prawnej, nie mogącej prowadzić swoich

spraw, także w postępowaniu podatkowym, wskutek braku powołanych do tego

organów, następuje na mocy art. 42 § 1 k.c., wobec braku w Ordynacji podatkowej

szczególnej podstawy prawnej do uwzględnienia przez sąd wniosku w omawianym

przedmiotowo zakresie.

Chociaż zakres kompetencji kuratora ustanowionego na podstawie art. 42 § 1

k.c. jest ograniczony do czynności wymienionych w § 2 tego przepisu (wyrok SN

z dnia 20 listopada 2009 r., III CSK 57/09 niepubl.), to jednak judykatura wyraźnie

skłania się do interpretacji przedmiotowego zakresu tych uprawnień kuratora

z uwzględnieniem także czynności niezbędnych z punktu widzenia

urzeczywistnienia celów, do osiągnięcia których mają zmierzać jego

działania określone w art. 42 § 2 k.c. (postanowienie SN z dnia 30 maja

2008 r., III CZP 40/08, niepubl.; uchwała SN z dnia 8 marca 2012 r., III CZP 95/11,

7

OSNC 2012/11/125; postanowienie SN z dnia 23 listopada 2012 r., IV CSK 150/12,

niepubl.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.