III CZP 93/14

Sygn. akt III CZP 93/14

UCHWAŁA

Dnia 5 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa D. Z.

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia w W.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 5 grudnia 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 12 września 2014 r.,

"Czy termin przedawnienia roszczenia o zwrot kwot refundacji

leków, o którym mowa w art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia

2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków

publicznych (Dz.U. z 2008 r., Nr 164, poz. 1027) przez przedsiębiorcę

prowadzącego ogólnodostępną aptekę jest roszczeniem związanym

z prowadzeniem działalności gospodarczej i jako takie podlega

trzyletniemu okresowi przedawnienia zgodnie z art. 118 k.c., czy też

ze względu na publicznoprawny charakter należy je kwalifikować

wyłącznie jako roszczenie związane z prowadzeniem

przedsiębiorstwa i w związku z tym podlega ono dziesięcioletniemu

terminowi przedawnienia?"

podjął uchwałę:

Roszczenie przedsiębiorcy prowadzącego aptekę

o refundację ceny leku lub wyrobu medycznego (art. 63 ust. 1

ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych Dz.U. z 2008 r.

Nr 164, poz. 127) jest roszczeniem związanym z prowadzeniem

działalności gospodarczej.

2

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy apelacji pozwanego

Narodowego Funduszu Zdrowia, w której zarzucił on błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie art. 118 k.c. przez przyjęcie, że roszczenie o zwrot

kwoty refundacji leków, nie jest roszczeniem związanym z prowadzeniem

działalności gospodarczej i nie ma zastosowania trzyletni termin przedawnienia.

Wątpliwość Sądu Okręgowego dotyczy wykładni pojęcia „roszczenia związanego

z prowadzeniem działalności gospodarczej” w aspekcie relacji łączącej

przedsiębiorcę prowadzącego ogólnodostępną aptekę i Narodowy Fundusz

Zdrowia. Z jednej strony bowiem źródłem roszczenia, z uwagi na okres, którego

dotyczy, jest art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych (Dz. U. z 2008 r., Nr 164, poz.

1027; dalej ustawa), a więc źródłem tym jest system powszechnego ubezpieczenia

zdrowotnego uregulowany głównie w przepisach o charakterze publiczno-prawnym,

do którego to systemu należą także apteki (art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 6 września

2001 r. Prawo farmaceutyczne) i który reglamentując obrót lekami oraz zasady

i tryb refundacji, zaprzecza partnerstwu w obrocie. Z drugiej zaś strony, w świetle

przytoczonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, za czynności związane

z prowadzeniem działalności gospodarczej uznaje się czynności mieszczące się

w przedmiocie tej działalności w sposób bezpośredni lub pośredni jeżeli zachodzi

pomiędzy nimi normalny i funkcjonalny związek i nie ma znaczenia czy roszczenie

powstało w relacji obustronnie profesjonalnej. Roszczenie powoda pozostaje

w związku z głównym celem przedsiębiorstwa prowadzącego działalność

gospodarczą, którym jest dążenie do wypracowania konkretnego zysku.

Przedsiębiorca czerpie korzyści w postaci marży ze sprzedaży refundowanych

leków, a więc mimo reglamentacji ustawowej osiąga dochód z leku refundowanego

tożsamy z dochodem ze sprzedaży leku bez refundacji – odroczony zostaje jedynie

moment płatności części lub całości ceny, a koszt zakupu rozkłada się pomiędzy

ubezpieczonego i Skarb Państwa. Sąd Okręgowy zwrócił nadto uwagę na

podobieństwo działalności „placówki ochrony zdrowia publicznego” i „zakładu opieki

3

zdrowotnej” w zakresie przedmiotu działalności oraz charakteru roszczeń i wskazał

na pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 maja 2005 r.,

III CZP 11/05, (OSNC z 2006 r., nr 3, poz., 48) co do gospodarczego charakteru

działalności samodzielnych zakładów opieki zdrowotnej.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji opowiedział się za stanowiskiem, że

działalność przedsiębiorców prowadzących apteki ogólnodostępne powinna być

oceniana według reguł stosowanych w powszechnym obrocie gospodarczym z tej

przyczyny, że transfer refundacji pozostaje w normalnym, funkcjonalnym związku

z działalnością gospodarczą, polegającą na prowadzeniu apteki. Wskazał nadto,

że za przyjęciem terminu trzyletniego przemawia odmienne uregulowanie od dnia

1 stycznia 2012 r. zasad refundacji wobec uchylenia art. 63 ustawy i wdrożenia

dyrektywy Rady 89/105/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. dotyczącej przejrzystości

środków regulujących ustalanie cen na produkty lecznicze przeznaczone do użytku

przez człowieka oraz włączenia ich do krajowego systemu ubezpieczeń

zdrowotnych ( Dz. Urz. WE L 40 z 11.II.89, str. 8; Dz. Urz. UE Polskie wydanie

specjalne, rozdz. 5, t.1, str. 345), która przewiduje zawarcie umowy nazwanej na

wydawanie refundowanego leku o cechach określonych w dyrektywie, przy czym

wskutek zmiany stanu prawnego nie zmienił się charakter działalności podmiotu

występującego o refundację.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Źródłem roszczenia przedsiębiorcy prowadzącego aptekę do podmiotu

zobowiązanego do finansowania świadczeń opieki zdrowotnej ze środków

publicznych o refundację ceny leku lub wyrobu medycznego wydawanego

świadczeniobiorcy bezpłatnie lub za częściową odpłatnością, był art. 63 ust. 1

ustawy do dnia 1 stycznia 2012 r. (uchylony przez art. 63 pkt 24 ustawy z dnia

12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego

przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych Dz. U. z 2011 r., Nr 12,

poz. 696). Niewątpliwie był to przepis ustawy szczególnej regulującej zasady

udzielania świadczeń zdrowotnych i ich finansowania ze środków publicznych,

a więc aktu o charakterze publicznoprawnym. Między aptekami a Narodowym

Funduszem Zdrowia nie były zawierane umowy dotyczące refundacji leków, a ich

4

wzajemne relacje zostały w sposób wyczerpujący unormowane w ustawie

i przepisach wykonawczych (rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie recept

lekarskich z dnia 11 maja 2007 r., Dz. U. nr 97, poz. 646, rozporządzenie Ministra

Zdrowia z dnia 10 października 2002 r. w sprawie wydawania z apteki produktów

leczniczych i wyrobów medycznych Dz. U. nr 183, poz. 1531). Charakter prawny

tego roszczenia był już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, który wyraził

pogląd, że ustawodawca nadał mu charakter cywilnoprawny, ustawa może bowiem

wprost kreować zobowiązanie będące podstawą prawną takiego roszczenia

i funkcjonuje ono między równorzędnymi podmiotami w sytuacji, w której nie został

ustanowiony odrębny tryb rozstrzygania sporów wynikłych na tym tle (art. 2 k.p.c.

w zw. z art. 1 k.c.). Precyzyjne uregulowanie sposobu i warunków refundacji ceny

leku lub wyrobu medycznego w ustawie i rozporządzeniach wykonawczych

oznacza jedynie, że strony nie mogą tego stosunku prawnego modyfikować (wyroki

z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 388/06, OSNC z 2007 r., nr 12, poz. 183, z dnia

21 kwietnia 2010, V CSK 358/09, OSNC – ZD z 2011 r./A/3, z dnia 14 października

2009 r., V CSK 103/09 i z dnia 3 lutego 2011 r., I CSK 286/10 - nie publ.).

Zagadnienie terminu przedawnienia roszczenia unormowanego w art. 63 ust.

1 ustawy nie było do tej pory przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego,

a bezpośrednie wypowiedzi doktryny tyczące tej kwestii związane są z aktualnym

stanem prawnym, w którym źródłem roszczenia jest umowa nazwana łącząca

prowadzącego aptekę i Narodowy Fundusz Zdrowia.

Prowadzący aptekę jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 431

k.c. a stosunek

prawny wykreowany w art. 63 ust. 1 ustawy jest stosunkiem cywilnoprawnym

pomiędzy podmiotami równorzędnymi. Roszczenie o zwrot kwoty refundacji, jako

roszczenie majątkowe podlega przedawnieniu (art. 117 § 1 k.c.), wobec braku

regulacji szczególnej, w terminach określonych w art. 118 k.c. Przepis ten

przewiduje dziesięcioletni termin przedawnienia, a dla roszczeń związanych

z prowadzeniem działalności gospodarczej termin trzyletni. Zastosowanie terminu

dziesięcioletniego lub trzyletniego uzależnione jest więc od rozstrzygnięcia czy jest

to roszczenie związane z działalnością gospodarczą.

5

Zgodnie z utrwalonym poglądem judykatury i doktryny odróżnić należy

roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej i z prowadzeniem

przedsiębiorstwa. Kwalifikacja roszczeń jako związanych z prowadzeniem

działalności gospodarczej wymaga przede wszystkim związku z działalnością

gospodarczą a więc z aktywną działalnością zorganizowaną w rozumieniu art. 2

ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (j.t. Dz. U.

z 2013 r., poz. 672) o charakterze ciągłym. Przesądzający jest jej profesjonalny

charakter i działanie na własny rachunek oraz zamierzony charakter wykonywanej

działalności, jej rozmiar, sposób i stopień przygotowania przedmiotów i środków

prowadzenia, podporządkowanie zasadzie racjonalnego działania oraz

uczestnictwo w obrocie gospodarczym. W aspekcie zarobkowego charakteru

działalności element zysku nie stanowi zasadniczego wyróżnika dla określenia

rodzaju działalności i istotne znaczenie należy przypisać zamiarowi prowadzącego

działalność a nie faktyczne osiągnięcie zysku. Podkreśla się również, że

wymaganie uczestnictwa w obrocie gospodarczym realizowane jest przez dany

podmiot poprzez odpłatne, ekwiwalentne świadczenia wzajemne spełniane za

pomocą wielorazowych czynności faktycznych i prawnych, przy czym wymaganie

ekwiwalentności świadczeń nie jest pojmowane w sposób „rynkowy”, bo wystarczy,

że uzyskiwane przez podmiot opłaty pokrywają jedynie koszty czy część kosztów

prowadzonej działalności, która może być dofinansowana z innych źródeł.

Decydujące więc znaczenie trzeba przypisać normalnemu, funkcjonalnemu

związkowi podejmowanych przez podmiot gospodarczy czynności z realizacją

zadań stanowiących przedmiot jego działalności. Dla oceny roszczenia nie ma

znaczenia charakter prawny leżącego u jego podstaw zdarzenia (czynność prawna,

czyn niedozwolony, ustawa), jak również charakter prawny powoda lub charakter

sprawy. W judykaturze podkreślono nadto, że roszczenia dochodzone przez

przedsiębiorcę, co do zasady, przedawniają się w terminie trzyletnim i istnieją

podstawy do konstruowania domniemania faktycznego, zgodnie z którym wszystkie

czynności podejmowane przez przedsiębiorców są związane z prowadzeniem

przez nich działalności gospodarczej (uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91 OSNCP 1992, nr 5, poz. 65, oraz uchwały

z dnia 11 czerwca 1992 r., III CZP 64/92, OSNCP z 1992 r., z 12, poz. 225, z dnia

6

22 września 1995, III CZP 115/95, OSNC z 1996 r., nr 1, poz. 6, z dnia 14 maja

1998 r., III CZP 12/98, OSNC 1998 r., nr 10, poz. 151, z dnia 26 kwietnia 2002 r.,

III CZP 21/02, OSNC z 2002, nr 12, poz. 149, z dnia 11 maja 2005 r., III CZP 11/05,

OSNIC z 2006 r., nr 3, poz. 48, z dnia 16 września 2010 r., III CZP 44/10, OSNC –

ZD z 2011 r./A/19, z dnia 11 lipca 2014 r., III CZP 33/14, Biul. SN z 2014 r., nr 9,

str. 4, wyroki z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSNC z 2004 r., nr 7 -8,

poz. 117, z dnia 16 lipca 2003 r., V CK 24/02, OSNC z 2004 r., nr 10, poz. 157,

z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK 225/09, z dnia 24 maja 2012 r., II CSK 544/11 –

nie publ., z dnia 14 listopada 2013 r., II CSK 104/13, OSNC z 2014 r., nr 7 - 8,

poz. 82).

Szerszym natomiast pojęciem jest „prowadzenie przedsiębiorstwa” oraz

„czynności pozostające w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa”. Obejmuje

ono czynności związane z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa w znaczeniu

przedmiotowym, nie pozostające w związku z prowadzoną działalnością

gospodarczą, nie polegające na uczestnictwie w obrocie gospodarczym, nie

prowadzące do wytwarzania żadnych dóbr materialnych i nie przynoszące żadnego

zysku (wyroki z 1 października 1998 r., I CKN 288/98, nie publ., z dnia 26 listopada

1998 r., I CU 108/98 Prok. i Pr. – dodatek z 1999 r., nr 4, poz. 31).

Działalność podmiotu prowadzącego aptekę polega na zarządzaniu

przedsiębiorstwem zajmującym się sprzedażą leków konsumentom. Jest to

aktywność przedsiębiorcy w obrocie gospodarczym spełniająca przedstawione

wyżej warunki uznania działalności za związaną z prowadzeniem działalności

gospodarczej. Sprzedaż leków i wyrobów medycznych jest działalnością handlową

i dokonuje się poprzez zawieranie typowych dla tego rodzaju działalności umów

sprzedaży w sposób ciągły i zorganizowany. Leki refundowane znajdują się

w ciągłej ofercie aptek, a przedsiębiorca dokonuje czynności związanych

z nabywaniem i sprzedażą w sposób tożsamy z czynnościami dotyczącymi leków

nierefundowanych. Różnica wiąże się z przestrzeganiem zasad dotyczących ich

sprzedaży i przedstawieniem podmiotowi zobowiązanemu do finansowania

zestawień refundacyjnych. Jest to także działalność, której elementem jest zysk.

Zapłata za leki, a w szczególności uwzględniona w cenie marża jest sposobem jego

osiągania przez przedsiębiorcę. W wypadku sprzedaży leków refundowanych

7

zapłata ceny leków jest rozłożona pomiędzy ubezpieczonego a Narodowy Fundusz

Zdrowia. Refundacja stanowi w istocie zapłatę części ceny za nabywany lek, z tym

że jest odroczony jej termin płatności w sposób określony w ustawie (art. 63 ust. 3).

Roszczenie o zapłatę kwoty refundacji jest więc tożsame z roszczeniem o zapłatę

części ceny. Okoliczność, że dany lek jest refundowany, nie oznacza, że apteka na

jego sprzedaży nie uzyskuje korzyści, a jedynie że wysokość marży jest ustawowo

limitowana (aktualnie art. 7 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków,

środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów

medycznych, Dz. U. Nr 122, poz. 696). Brak jest także argumentów aksjologicznych

i funkcjonalnych do objęcia przedsiębiorcy prowadzącego aptekę silniejszą ochroną

w wypadku roszczenia o zwrot kwoty refundacji poprzez wydłużenie terminu

przedawnienia tego roszczenia. Przedsiębiorca ten tak jak każdy inny

przedsiębiorca powinien na bieżąco monitorować funkcjonowanie swego

przedsiębiorstwa i dbać o wyegzekwowanie wierzytelności w terminie. Za taką

wykładnią przemawia również zbliżona konstrukcja roszczenia do roszczenia

świadczeniodawcy o zapłatę za wykonane leczenie, co do którego orzecznictwo

i doktryna zajmują jednolite stanowisko, że działalność lecznicza, mimo że może

nawet nie mieć charakteru zarobkowego jest działalnością gospodarczą,

a roszczenia świadczeniodawcy przedawniają się w terminie trzyletnim. Wspiera ją

też zmiana z dniem 1 stycznia 2012 r. mechanizmu refundacji za leki

i wprowadzenie obowiązku zawarcia przez aptekę z Narodowym Funduszem

Zdrowia umów na realizację recept. Z tych przyczyn nie ma podstaw do przyjęcia,

że istnieją argumenty pozwalające na obalenie domniemania, iż roszczenia

wynikające z funkcjonowania apteki prowadzonej przez przedsiębiorcę są

roszczeniami związanymi z prowadzeniem działalności gospodarczej. Żądanie

wypłaty refundacji nie jest związane z istnieniem i prowadzeniem przedsiębiorstwa

lecz z działalnością dokonywaną za pomocą tego przedsiębiorstwa. Publiczno-

prawny charakter źródła roszczenia nie może stanowić skutecznego argumentu dla

stanowiska przeciwnego, skoro kreuje ono pomiędzy przedsiębiorcą a Narodowym

Funduszem Zdrowia stosunek cywilnoprawny oraz roszczenie, którego przedmiot

jest ściśle powiązany z przejawami prowadzonej działalności – refundacja nie ma

8

bowiem postaci stałej, ryczałtowej kwoty, lecz dotyczy konkretnych umów

sprzedaży leków refundowanych.

Z tych względów uzasadniony jest wniosek, że roszczenie przedsiębiorcy

prowadzącego ogólnodostępną aptekę o refundację ceny leku lub wyrobu

medycznego ( art. 63 ust. 1 ustawy) jest roszczeniem związanym z prowadzeniem

działalności gospodarczej, wobec czego udzielono odpowiedzi, jak w uchwale

( art. 390 § 1 k.p.c.).