III CZP 98/14

Sygn. akt III CZP 98/14

UCHWAŁA

Dnia 5 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa-Ministra Kultury i Dziedzictwa

Narodowego, Skarbu Państwa-Starosty B.

i Skarbu Państwa-Wojewody M.

przeciwko Zjednoczeniu Rodowemu Książąt L. w K. i innym,

o ustalenie nabycia własności,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 5 grudnia 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 22 stycznia 2014 r.,

"Czy art. 3 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o ujawnieniu

w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu

Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego (Dz.U. Nr 191, poz.

1365 z późn. zm.), stanowi podstawę do rozpoznania wniosku Skarbu

Państwa o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez Skarb

Państwa na podstawie art. 34 ust. 1 dekretu z 8 marca 1946 r.

o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87

z późn. zm.), w trybie postępowania nieprocesowego, a w przypadku

pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie, czy zachowanie przez

wnioskodawcę terminu określonego w art. 2 ust. 1 ustawy

z 7 września 2007 r. ma znaczenie dla trybu postępowania, w którym

żądanie tego rodzaju podlega rozpoznaniu?"

podjął uchwałę:

Wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości na podstawie art. 34 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca

1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13,

2

poz. 87 ze zm.) podlega rozpoznaniu w trybie postępowania

nieprocesowego; odmawia podjęcia uchwały w pozostałej części.

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w T. zażalenia na zarządzenie

3

przewodniczącego w Sądzie Rejonowym w B., którym wyłączono wniosek Skarbu

Państwa o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 34 ust.

1 lit a dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

(Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm. - dalej jako „dekret”) z postępowania o stwierdzeniu

zasiedzenia tej nieruchomości i przekazano do rozpoznania w trybie procesu.

Wątpliwość Sądu Okręgowego budzi kwestia właściwego trybu postępowania w

tych sprawach po wejściu w życie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o ujawnieniu w

księgach wieczystych prawa własności Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu

terytorialnego (Dz.U. Nr 191, poz. 1365 ze zm., obecnie jedn. tekst Dz.U. 2012 r.,

poz. 1460 - dalej jako „ustawa z dnia 7 września 2007 r.”). Literalna wykładnia art. 3

ust. 2 tej ustawy może wskazywać, że przepis ten stanowi podstawę do

rozpoznania sprawy o stwierdzenie nabycia własności przez przemilczenie w trybie

nieprocesowym. Pogląd ten może jednak budzić zastrzeżenia z punktu widzenia

spójności systemu prawnego w sytuacji, gdy przepisy tej ustawy dotyczą jedynie

nieruchomości, a sprawy o nabycie ruchomości podlegałyby rozpoznaniu w trybie

procesu, a nadto ustawę stosuje się jedynie do wniosków złożonych przez organy

wskazane w art. 2 ust. 1 i 2 ustawy, podczas gdy inne podmioty zainteresowane w

stwierdzeniu tego nabycia musiały by korzystać z drogi procesu cywilnego. Ponadto

warunkiem stosowania przepisów art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. jest

to, aby przepisy odrębne wymagały dla dokonania wpisu własności w księdze

wieczystej wydania orzeczenia stwierdzającego przejście prawa z mocy ustawy i

przepisem takim był art. 33 ust. 3 dekretu, który jednakże został uchylony. Zdaniem

Sądu Okręgowego nawet przyjęcie, że przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r.

mają zastosowanie do postępowania o stwierdzenie nabycia własności przez

Skarb Państwa przez przemilczenie nie wyjaśnia, czy zachowanie przez

wnioskodawcę terminu określonego w art. 2 ust. 1 tej ustawy ma znaczenie dla

trybu postępowania, w którym żądanie tego rodzaju podlega rozpoznaniu. Nie jest

bowiem jasne, czy uchybienie terminowi określonemu tym przepisem powoduje, że

postępowanie nie może być prowadzone w trybie przewidzianym ustawą, a więc

czy o właściwym trybie postępowania decydować powinna data złożenia wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Na podstawie art. 34 ust. 1 lit. a dekretu Skarb Państwa nabywa przez

przedawnienie (zasiedzenie) tytuł własności majątków opuszczonych, co do

nieruchomości z upływem lat dziesięciu. Zgodnie zat. 33 ust. 3 dekretu zdanie

pierwsze na żądanie osoby zainteresowanej sąd grodzki miejsca położenia majątku

stwierdza nabycie tytułu własności w drodze postępowania niespornego.

Stwierdzenie nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 34 dekretu

następowało w trybie postępowania niespornego, co wynikało z zawartego w tym

przepisie nakazu odpowiedniego stosowania przepisów o zasiedzeniu. Przepis art.

33 ust. 3 zdanie pierwsze dekretu ma bowiem takie tylko znaczenie, że należące

z mocy art. 2 k.p.c. do drogi sądowej sprawy o stwierdzenie nabycia własności

majątków opuszczonych przez osoby, którym przywrócono posiadanie tych

majątków, przekazuje do postepowania niespornego. Pogląd ten sformułowany

w uchwale Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1956 r., I CO 9/56,

OSNCK 1957, nr 1, poz. 1) ukształtował stabilną praktykę stosowania

przepisów dekretu.

Dekret utracił moc na podstawie art. 100 pkt 1 ustawy z dnia 29 kwietnia

1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22,

poz. 99 ze zm.). Wraz z uchyleniem dekretu nie ustała potrzeba sądowego

potwierdzenia nabycia własności przez Skarb Państwa z okresu jego

obowiązywania. Rozstrzygając w uchwale z dnia 25 lutego 1987 r., III CZP 2/87

(OSNC 1988,nr 4, poz. 46), o tym jaki wpływ na skuteczność nabycia przez Skarb

Państwa własności w trybie dekretu miało jego uchylenie, Sąd Najwyższy stwierdził,

że prawo własności nabyte przez Skarb Państwa na podstawie art. 34 ust. 1 lit. a

dekretu pozostaje w mocy i może być stwierdzone przez sąd również po uchyleniu

dekretu w trybie art. 189 k.p.c. W uzasadnieniu przyjętej tezy Sąd Najwyższy

wskazał, że w czasie obowiązywania dekretu przed jego uchyleniem mogło

nastąpić ex lege przejście prawa własności na osobę wymienioną w dekrecie, które

nie zostało dotąd wykazane orzeczeniem sądowym. Okoliczność, że dekret został

uchylony nie ma wpływu na skuteczność nabycia prawa własności i możliwość

stwierdzenia tego nabycia orzeczeniem sądowym, lecz jedynie na tryb zmierzający

do wykazania tego nabycia. Uchylenie dekretu przekreśla możliwość uzyskania

stwierdzenia nabycia własności w trybie w nim przewidzianym. W związku z tym

5

Sąd Najwyższy przyjął, że nabycie na podstawie art. 34 dekretu jest nabyciem

z mocy samego prawa i w wypadku, gdy nastąpiło ono pod rządem dekretu, zanim

został on uchylony, stwierdzenie tego nabycia przez sąd obecnie jest możliwe,

lecz nie na podstawie art. 33 uchylonego dekretu, ale na podstawie art. 189 k.p.c.

w trybie postępowania procesowego.

W dniu 19 listopada 2007 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 września 2007 r.

o ujawnieniu w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu

Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego, która w art. 2 nałożyła na

starostów oraz inne organy reprezentujące Skarb Państwa w sprawach

gospodarowania nieruchomościami, albo jednostki organizacyjne wykonujące

własność nieruchomości Skarbu Państwa obowiązek złożenia w określonym w nim

terminie (a w przypadku nieruchomości objętych wykazem uzupełniającym

w terminie określonym w art. 2a ustawy), we właściwych sądach rejonowych

wniosku o ujawnienie w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości

Skarbu Państwa, wraz z dokumentami stanowiącymi podstawę wpisu tego prawa.

Natomiast zgodnie z brzmieniem art. 3 ust. 1 i 2 ustawy, jeżeli podstawę wpisu

własności nieruchomości Skarbu Państwa w księgach wieczystych, zgodnie

z przepisami odrębnymi, stanowi orzeczenie sądu stwierdzające nabycie własności

nieruchomości z mocy prawa, organy wymienione w art. 2 ust. 1 i 2 ustawy złożą

stosowne wnioski do właściwych sądów o stwierdzenie nabycia własności przez

Skarb Państwa. Na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy w sprawach, o których jest mowa

w art. 3 ust. 1 zdanie pierwsze do postępowania przed sądami stosuje się

odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o stwierdzeniu

zasiedzenia.

Zagadnienie stosowania ustawy z dnia 7 września 2007 r. do roszczeń

o stwierdzenie nabycia własności wynikających z art. 34 dekretu nie była

dotychczas przedmiotem orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Na podstawie z art. 3 ust. 2 tej ustawy, określony w nim tryb postępowania

nieprocesowego przewidziany jest tylko dla tych przypadków nabycia własności

nieruchomości przez Skarb Państwa, w których na podstawie odrębnych przepisów

podstawę uzyskania wpisu do księgi wieczystej stanowi uprzednie uzyskanie

6

orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie własności nieruchomości z mocy prawa.

Pojęcie „przepisów odrębnych”, o których jest tu mowa oznacza przepisy, które

wydane zostały przed wejściem w życie ustawy z dnia 7 września 2007 r. Należały

do nich przepisy dekretu, którego art. 33 ust. 3 zd. 2 określał wymaganie uzyskania

takiego stwierdzenia przez sąd. Nie chodzi tu przy tym o „przepis odrębny”

stanowiący podstawę wydania deklaratoryjnego orzeczenia lecz, jak wynika to z art.

33 ust. 3 zd. 2 o przepis stanowiący podstawę przejścia własności nieruchomości

i podstawę jej wpisu.

W związku z tym powstaje zasadnicza dla rozstrzygnięcia przedstawionego

zagadnienia kwestia, czy po uchyleniu art. 33 dekretu, stwierdzenie nabycia prawa

własności przez Skarb Państwa na podstawie jego art. 34 wymaga nadal

dla podstawy wpisu w księdze wieczystej uzyskania orzeczenia sądu.

Jednoznacznie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie udzielił Sąd Najwyższy

w powołanej uprzednio, z przytoczeniem zasadniczych motywów, uchwale z dnia

25 lutego 1987 r., III CZP 2/87.

W doktrynie i orzecznictwie ugruntowany jest pogląd dopuszczający

możliwość wpisu w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości na

podstawie przepisu prawa, jednak jest to możliwe jedynie wyjątkowo, gdy przepisy

nie przewidują deklaratoryjnego potwierdzenia w odpowiednim postępowaniu

zmiany stanu prawnego nieruchomości następującego ex lege, ani też zmiana

nie jest ustawowym następstwem zdarzenia prawnego dokumentowanego

w odpowiednim trybie (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 24 czerwca

1997 r., II CKN 216/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 7, z dnia 23 maja 2002 r, IV CKN

1092/00, OSNC 2003, nr 9, poz. 122, uchwała Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2009 r., III CZP 69/09, OSNC 2010, nr 4, poz. 53).

Ujawnienia w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości, o ile

istnieją dokumenty stanowiące podstawą wpisu, bądź podstawą tą jest przepis

prawa dotyczy art. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. nakładający na właściwe

organy obowiązek złożenia wniosku o wpis.

Przyjęcie, że możliwe jest ujawnienie w księdze wieczystej prawa własności

nieruchomości Skarbu Państwa, jedynie na podstawie przepisów dekretu

7

wyłączałoby w takim przypadku, zastosowanie art. 3 ustawy z dnia 7 września

2007 r., co przepis ten nie obejmujący spraw o zasiedzenie, już obecnie

rozstrzyganych w trybie postępowania nieprocesowego i w sytuacji gdy do czasu

wejścia w życie ustawy jedynie sprawy o stwierdzenie nabycia własności przez

Skarb Państwa na podstawie dekretu rozpoznawane były w drodze procesu,

pozbawiałoby istotnego znaczenia normatywnego.

Stanowisko takie nie byłoby trafne z uwagi na ograniczoną kognicję sądu

rozpoznającego wniosek o wpis, który zgodnie z art. art. 6268

§ 2 k.p.c., bada

jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów i treść księgi

wieczystej. Poza jej zakresem ze względu na ograniczenia dowodowe pozostaje

możliwość ustalenia faktów niezbędnych dla stwierdzenia nabycia własności

nieruchomości przez przemilczenie. W postępowaniu tym sąd nie rozpoznaje

sporów z zakresu własności, ani w postaci przesłanki, ani samego rozstrzygnięcia,

prowadzących do ustalenia, że wpis zgodny z wnioskiem doprowadzi do

niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej (postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 10 października 2013 r., III CSK 10/13, nie publ., z dnia

29 listopada 2005 r., III CK 285/05, nie publ., z dnia 27 października 2004 r., III CK

165/03, nie publ.).

Stwierdzenie nabycia prawa na podstawie dekretu miało w założeniu

ustawodawcy szczególny tryb postępowania, najpierw nieprocesowy na podstawie

dekretu, a następnie po jego uchyleniu procesowy, oparty na powództwie z art.

189 k.p.c. Wyraźny zamiar ustawodawcy utrzymania tego założenia i rozciągnięcia

działania ustawy z dnia 7 września 2007 r. na nabycie przez Skarb Państwa

nieruchomości objętych dekretem wynika jednoznacznie z uzasadnienia jej projektu,

w którym w odniesieniu do art. 3 ustawy zapisano: „ … w niektórych sytuacjach

złożenie wniosku o ujawnienie własności w księdze wieczystej będzie wymagało

uprzedniego uzyskania orzeczenia sądowego, co w szczególności dotyczy

niektórych nieruchomości objętych dekretem z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich. Dlatego w terminie przewidzianym w art. 2 ust. 1

projektu uprawnione organy będą obowiązane do złożenia stosownych wniosków

o rozpoznanie sprawy do sądu właściwego (art. 3 ust. 1), a po uzyskaniu

prawomocnego orzeczenia sądowego w terminie miesiąca do złożenia wniosku

8

o ujawnienie prawa własności w księdze wieczystej. W tych wypadkach jedyną

drogą do wykazania przez Skarb Państwa prawa własności nieruchomości

uzyskanego z mocy samego prawa jest droga procesu, a to zgodnie z art. 13 § 1

k.p.c. Dla uproszczenia wielu komplikacji związanych z postępowaniem sądowym

procesowym (jak np. obowiązek wskazania osoby pozwanej - w wielu wypadkach

niemożliwy) przewiduje się jednolitą procedurę postępowania nieprocesowego,

takiego jak przy rozpoznawaniu wniosku o stwierdzenie zasiedzenia (art. 3 ust. 2).

Ten tryb postępowania będzie odpowiedni dla tego rodzaju spraw.” Przyczyną

trudności, do których przy wyborze trybu załatwiania omawianych spraw odwołuje

się projekt ustawy, są długoletnie zaniedbania w ujawnianiu rzeczywistego stanu

własności nieruchomości Skarbu Państwa, znaczny upływ czasu od zmian

stosunków własnościowych, związany z tym brak informacji o potencjalnych

stronach postępowania, a także nierzadko brak ksiąg wieczystych. Ich usunięcie

przy pozostawieniu tych spraw w dotychczasowym trybie postępowania

procesowego, jak wynika z praktyki stosowania przepisów dekretu po jego

uchyleniu, stwarza istotne problemy.

Wskazać trzeba przy tym, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia 1999 r., II CKN

316/98, OSNC 2000, nr 6, poz. 119, z dnia 27 czerwca 2001 r., II CKN 413/00,

nie publ.) nie jest dopuszczalne ustalenie, że strona procesu nabyła jej własność

przez zasiedzenie w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym (art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece, jedn. tekst Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze zm.).

Przedstawiona argumentacja prowadzi do konkluzji, że wniosek Skarbu

Państwa o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 34

ust. 1 dekretu podlega rozpoznaniu w trybie nieprocesowym na podstawie art. 3

ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r.

Wybór rozwiązań prawnych zapewniających realizację celów ustawy należy

do ustawodawcy i stanowi element polityki prawnej. Oparta na kryterium

celowościowym decyzja o ustanowieniu trybu postępowania nieprocesowego dla

niektórych roszczeń określonych w art. 34 ust. 1 dekretu, dochodzonych w oparciu

9

o przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. znajduje oparcie w doktrynie uznającej

w pewnych sytuacjach za dopuszczalne posłużenie się tym kryterium. Podkreślić

trzeba przy tym, że ustawa nie wprowadza zróżnicowania przesłanek nabycia

własności, które określa uchylony dekret, a jedynie różnicuje tryb ich dochodzenia

wprowadzając odmienne regulacje procesowe. Sytuacja taka występuje także na

gruncie innych roszczeń np. w sprawach o separację (art. 5671

k.p.c.), czy dział

spadku (art. 567 § 1, art. 686, art. 618 § 1 k.p.c.). W tym przypadku ma ona

racjonale wytłumaczenie i uzasadnienie, co wynika z szerokiej argumentacji

projektu ustawy.

W tej sytuacji ocena Sądu Okręgowego, że wybór ten nie jest prawidłowy,

nie może stanowić podstawy do zmiany przedstawionej wykładni przepisów ustawy,

których treść i znaczenie w krytykowanym zakresie nie budzą jednocześnie

wątpliwości tego Sądu na płaszczyźnie wykładni językowej. W związku z tym

wskazać trzeba także, że zgodnie z przyjętymi w nauce dyrektywami preferencji

określającymi sposób rozwiązywania konfliktu różnych dyrektyw wykładni,

interpretator powinien opierać się na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy

ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni

systemowej. Od jasnego rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się

na wykładni systemowej tylko wtedy, gdy przemawiają za tym ważne racje.

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. powinno dotyczyć problemu prawnego integralnie

związanego z rozpoznawanym środkiem odwoławczym. Przedstawiając

zagadnienie prawne, sąd drugiej instancji powinien wykazać, że jego

rozstrzygnięcie jest niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy. W tym celu powinien

dokonać jednoznacznych ustaleń faktycznych, odnieść się do związanych

ze sprawą kwestii materialnoprawnych i wstępnie ocenić podniesione zarzuty

apelacyjne, co jest niezbędne dla stwierdzenia istnienia związku przyczynowego

pomiędzy podjęciem decyzji o istocie sprawy a przedstawionym zagadnieniem

prawnym. Niewykazanie związku przyczynowego pomiędzy rozstrzygnięciem

przedstawionego zagadnienia prawnego a podjęciem decyzji co do istoty sprawy

uzasadnia odmowę udzielenia odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne

10

(m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2013 r., III CZP 71/13,

nie publ. i dalsze powołane w nim orzeczenia).

Wymagania tego nie spełnia przedstawione przez Sąd Okręgowy

zagadnienie prawne w zakresie dotyczącym wpływu zachowania terminu

ustanowionego w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. na tryb

postepowania, w którym rozpoznawane są sprawy określone w jej art. 3 ust. 1.

Ustawą z dnia 28 czerwca 2012 r. o zmianie ustawy z dnia 7 września

2007 r., (Dz.U. 2012 r., poz. 840), która weszła w życie 24 sierpnia 2012 r. dodano

art. 2a i art. 3a oraz zmieniono art. 3 ust. 2. W następstwie tego przedłużeniu uległ

termin do wykonania obowiązków nałożonych przez starostów w zakresie

ujawnienia w księgach wieczystych własności nieruchomości Skarbu Państwa oraz

do wszczęcia stosownych postępowań w celu potwierdzenia tytułu

prawnego Skarbu Państwa do nieruchomości nabytych na podstawie odrębnych

przepisów. W tym drugim przypadku termin po przedłużeniu wynosi 72 miesięcy

i liczony od wejścia w życie ustawy z dnia 7 września 2007 r. (art. 2a i 3a ustawy)

tj. od 19 listopada 2007 r. upłynął z dniem 19 listopada 2013 r. Wniosek Skarbu

Państwa o stwierdzenie nabycia własności przedmiotowej nieruchomości na

podstawie art. 34 ust. 1 lit. a dekretu złożony został przed upływem tego terminu

w dniu 10 grudnia 2012 r.

Ubocznie więc jedynie pozostaje wskazać, że terminy powyższe mają

jedynie charakter dyscyplinujący, a ich uchybienie przez organ administracji

publicznej, po uchyleniu art. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. nie jest

sankcjonowane karami pieniężnymi. Ten ich charakter nie daje podstaw, zarówno

w poprzednim jak i w obecnym stanie prawnym, by wiązać ich upływ z trybem

postępowania w sprawach objętych art. 3 ust. 1 ustawy.

Z powyższych względów orzeczono jak na wstępie.