II PK 285/13

Sygn. akt II PK 285/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Ministerstwu […]

o przywrócenie do pracy, odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 22 maja 2013 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1 i 3 i oddala apelację strony

pozwanej,

II. zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda 210 (dwieście

dziesięć) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z 22 maja 2013 r. w części uwzględnił apelację

pozwanego pracodawcy Ministerstwa […] i zmienił wyrok Sądu Rejonowego z 31

sierpnia 2012 r. w ten sposób, że w miejsce odszkodowania w kwocie 32.122,77 zł

2

za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę zasądził na rzecz powoda A. S.

odszkodowanie w kwocie 12.817,08 zł. Zmniejszenie odszkodowania

spowodowane było inną wykładnią prawa w odniesieniu do dodatku zagranicznego

i przyjęciem, że nie składa się on na odszkodowanie za niezgodne z prawem

rozwiązanie umowy o pracę.

Pozwany zatrudniał powoda, ostatnio jako starszego inspektora na placówce

w […]. Powód otrzymywał wynagrodzenie miesięczne w kwocie 4.272,36 zł oraz

dodatek zagraniczny w kwocie 2.197 dolarów kanadyjskich. Pozwany wypowiedział

powodowi umowę o pracę z naruszeniem art. 39 k.p. i art. 41 k.p. Stanowiło to

podstawę do zasądzenia przez Sąd Rejonowy odszkodowania (art. 50 § 3 i § 4

k.p.). Sąd w wysokości odszkodowania uwzględnił dodatek zagraniczny, który

powód otrzymywał w trakcie zatrudnienia. Sąd uznał, że odszkodowanie ma

rekompensować utratę zarobku, który powód otrzymałby, gdyby nie został

zwolniony i nadal pracował. Dodatek zagraniczny nie kwalifikuje się do żadnego z

włączeń, o których mowa w § 6 rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r. w sprawie

szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania

wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. z

1997 r. Nr 2, poz. 14 ze zm.; dalej także jako rozporządzenie z 8 stycznia 1997 r.).

Dodatek zagraniczny powinien być wliczany do podstawy ekwiwalentu za urlop i do

odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę. Dodatek

zagraniczny przeliczono na złotówki według średniego kursu dolara kanadyjskiego

w NBP w dniu złożenia pozwu (18 lutego 2011 r. – 2,9291 zł).

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu orzeczenia reformatoryjnego stwierdził, że

ustalenie wysokości odszkodowania było wadliwe. Brak było podstaw do wliczenia

do wysokości wynagrodzenia stanowiącego podstawę odszkodowania dodatku

zagranicznego. Dodatek zagraniczny reguluje art. 29 ust. 3 ustawy z 27 lipca 2001 r.

o służbie zagranicznej (Dz.U. z 2001 r. Nr 128, poz. 1403 ze zm.) i stanowi

szczególny rodzaj świadczenia, wypłacanego członkowi służby zagranicznej

wykonującemu obowiązki służbowe w placówce zagranicznej na pokrycie

zwiększonych kosztów związanych z wykonywaniem obowiązków w placówce

zagranicznej, uwzględniający poziom kosztów utrzymania w państwie

przyjmującym. Świadczenie to nie stanowi wynagrodzenia za pracę. Wniosek taki

3

wynika z art. 172 k.p. oraz § 6 rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu. W

katalogu wyłączeń przyjętym w § 6 brak jest wprawdzie wyłączenia expressis verbis

dodatku zagranicznego, jednakże z uwagi na szczególny charakter tego

świadczenia, nie można go uznać wprost za „wynagrodzenie lub inne świadczenia

ze stosunku pracy”. Z uwagi na funkcję dodatku zagranicznego, polegającą na

zapewnieniu rekompensaty poniesionych zwiększonych wydatków na wyżywienie,

mieszkanie lub inne usprawiedliwione potrzeby, które nie mogły być zrealizowane

bez oderwania od centrum życiowego pracownika w jego stałym miejscu

zamieszkania lub pobytu, świadczenie to ze swej istoty wykazuje podobieństwo do

diet wypłacanych za podróż służbową i z tych przyczyn nie posiada natury prawnej

wynagrodzenia za pracę wykonaną.

Powód w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie: 1) art. 29 ust. 3 ustawy o

służbie zagranicznej, przez przyjęcie, że dodatek zagraniczny, wprowadzony przez

ten przepis nie stanowi wynagrodzenia ze stosunku pracy; 2) § 6 rozporządzenia z

8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu

wypoczynkowego w związku z art. 172 k.p. i § 1, § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z

29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie

niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania

odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych

należności przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. z 1996 r. Nr 62, poz. 289 ze

zm.) przez przyjęcie, że w oparciu o te przepisy uznać można, iż dodatek

zagraniczny nie posiada natury wynagrodzenia za pracę wykonaną a przez swój

charakter wykazuje podobieństwo do diet wypłacanych za podróż służbową; 3) § 2,

3 i 4 rozporządzenia z 23 grudnia 2002 r. w sprawie dodatku zagranicznego i

świadczeń przysługujących członkom służby zagranicznej wykonującym obowiązki

służbowe w placówce zagranicznej przez niezastosowanie, mimo, że przepisy te

przewidują sposób wypłaty dodatku zagranicznego, wskazujący na to, że jest on

świadczeniem stałym i obowiązkowym dla pracodawcy, wypłacanym od pierwszego

dnia zatrudnienia. Uchybienia te doprowadziły do błędnego przyjęcia przez Sąd

Okręgowy, że dodatek zagraniczny wypłacany pracownikowi służby zagranicznej

nie jest uwzględniany przy obliczaniu odszkodowania przysługującego

4

pracownikowi w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z naruszeniem przepisów

prawa pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają uchylenie zaskarżonej części wyroku

Sądu Okręgowego i orzeczenie w tym zakresie co do istoty przez oddalenie

apelacji pozwanego pracodawcy.

Spór ostatecznie dotyczył tylko wysokości odszkodowania za niezgodne z

prawem rozwiązanie umowy o pracę. W tym ujęciu sprawa nie jest skomplikowana,

gdyż regulacje dotyczące obliczania takiego odszkodowania wynikają z prawa

powszechnego. O wysokości odszkodowania decyduje wartość wyliczona tak jak

wynagrodzenie za czas urlopu wypoczynkowego (art. 297 pkt 1 lit. b k.p., art. 471

k.p., art. 50 § 4 k.p., § 2 ust. 1 pkt 2 i § 13 rozporządzenia z 29 maja 1996 r. w

sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz

wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw,

dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności

przewidzianych w Kodeksie pracy; dalej także jako rozporządzenie z 29 maja

1996 r.). Wynagrodzenie urlopowe ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia i

innych świadczeń ze stosunku pracy, z wyłączeniem wskazanych w przepisie

świadczeń, w którym nie wymienia się dodatku zagranicznego przysługującego na

podstawie ustawy z 27 lipca 2001 r. o służbie zagranicznej (art. 173 k.p. i § 6

rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r.).

Sądy miały na uwadze te regulacje, jednak różnica w rozstrzyganiu wynikła z

odmiennej wykładni prawa. Negatywne rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego

niezasadnie odwołuje się do podobieństwa dodatku zagranicznego do należności

(diet) z tytułu podróży służbowej, z tej zasadniczej przyczyny, że powód nie był w

podróży służbowej. Wykonywanie stałej pracy za granicą nie stanowi podróży

służbowej (art. 775

§ 1 k.p.). Podróż służbowa to zdarzenie incydentalne w

zatrudnieniu pracowniczym. Co najmniej pośrednio potwierdza to ustawa z 26 lipca

1991 r. podatku dochodowym od osób fizycznych, gdyż dodatek zagraniczny nie

jest wolny od podatku dochodowego tak jak diety z tytułu podróży służbowej (art. 21

5

ust. 1 pkt 16) ani nie zachodzi tu odpowiednie uwolnienie od opodatkowania przez

zmniejszenie przychodu o określoną wartość diet dla przebywających czasowo za

granicą i uzyskujących przychody ze stosunku pracy (art. 21 ust. 1 pkt 20).

Przeciwnie, z regulacji tej ustawy wynika, że dodatek zagraniczny stanowi tu

wyjątek (od wyjątku), gdyż wolne od podatku dochodowego są „wartość świadczeń

przysługujących członkowi służby zagranicznej wykonującemu obowiązki służbowe

w placówce zagranicznej oraz wartość świadczeń przysługujących pracownikom

polskich jednostek budżetowych mających siedzibę poza granicami

Rzeczypospolitej Polskiej, wynikających z przepisów odrębnych ustaw lub

przepisów wykonawczych wydanych na ich podstawie, z wyjątkiem wynagrodzeń

za pracę, ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy, dodatku

zagranicznego (należności zagranicznej) oraz zasiłków chorobowych i

macierzyńskich”.

Wyodrębnienie w ostatniej regulacji wynagrodzenia za pracę i dodatku

zagranicznego nie stanowi argumentu na rzecz rozstrzygnięcia takiego jak w

zaskarżonym wyroku. Wynagrodzenie urlopowe ustala się z uwzględnieniem

wynagrodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy (§ 6 rozporządzenia z 8

stycznia 1997 r.). Na podstawie art. 27 i art. 29 ust. 3 ustawy z 27 lipca 2001 r. o

służbie zagranicznej uprawnione jest stwierdzenie, że dodatek zagraniczny jest

koniecznym elementem stosunku pracy w służbie zagranicznej. Dodatek ten ujęty

jest w konstrukcji wynagrodzenia, skoro art. 27 ust. 1 tej ustawy stanowi, że

wynagrodzenie członków służby zagranicznej składa się z wynagrodzenia

określonego dla członków korpusu służby cywilnej, z tym że członkom personelu

dyplomatyczno-konsularnego przysługuje dodatek służby zagranicznej z tytułu

posiadanego stopnia dyplomatycznego. Dodatek zagraniczny stanowi istotną

wartość w relacji do wynagrodzenie zasadniczego. Wypłacany jest periodycznie tak

jak wynagrodzenie za pracę. Nie przysługuje tylko wybranym pracownikom służby

zagranicznej, gdyż z rozporządzenia z 23 grudnia 2002 r. w sprawie dodatku

zagranicznego i świadczeń przysługujących członkom służby zagranicznej

wykonującym obowiązki służbowe w placówce zagranicznej (Dz.U. Nr 239, poz.

2048 ze zm.) wynika, że dodatek zagraniczny może otrzymać także personel

pomocniczy i obsługi zatrudniony w placówce zagranicznej (załącznik nr 1 do tego

6

rozporządzenia). Skoro krąg uprawnionych do dodatki zagranicznego jest tak

szeroki, to pierwotne i podstawowe uzasadnienie jego wypłaty wynika z tego, że

praca wykonywana jest za granica w placówce zagranicznej (przewidziany jest

wszak dla ambasadora i dla woźnego, palacza, ogrodnika). Wypłacany jest z góry i

w przypadku odwołania członka służby zagranicznej ze stanowiska w placówce

zagranicznej nie podlega zwrotowi (§ 3 i 4 rozporządzenia).

Brak jest podstaw do stwierdzenia, że dodatek zagraniczny ma charakter

świadczenia socjalnego, co miałoby wynikać z zapisu, że przysługuje na pokrycie

zwiększonych kosztów związanych z wykonywaniem obowiązków służbowych w

placówce zagranicznej. Świadczenia o charakterze socjalnym i pobytowym w

placówce zagranicznie pracodawca zapewnia odrębnie od dodatku zagranicznego i

ustawa to wyraźnie odróżnia (art. 29 ust. 3 i 4 ustawy o służbie zagranicznej). Na

podstawie tego samego zapisu mogą rodzić się wątpliwości, czy dodatek

zagraniczny nie stanowi swoistego ryczałtu na koszty. Odpowiedź powinna być

negatywna. Nie można kategorycznie wykluczyć, że dodatek zagraniczny w żadnej

mierze nie pokrywa kosztów związanych z wykonywaniem obowiązków służbowych,

bo taka jego funkcja zapisana jest w ustawie (verba legis). Naturalnym jest, że

każdy pracownik część wynagrodzenia przeznacza na koszty związane z pracą,

choćby utrzymania. Koszty pracy w stosunku pracy jednak nie obciążają

pracownika. Pracownik nie wykazuje też kosztów jako warunku wypłaty dodatku

zagranicznego i nie zachodzi tu ich rozliczanie na zasadzie kompensaty

poniesionych kosztów czy wydatków. Nie jest to właściwy kierunek poszukiwań,

gdyż koszty pracy zawsze obciążają pracodawca, a w tym przypadku nie chodzi o

kompensatę kosztów w znaczeniu przedmiotowym, lecz o świadczenie dodatku

zagranicznego, którego wypłatę warunkuje „wykonywanie obowiązków służbowych”.

Nie trzeba uzasadniać, że służba zagraniczna nie jest zwykłym zatrudnieniem i

dlatego można przyjąć, że pracownik otrzymuje dodatek zagraniczny w kategorii

szerzej rozumianego wynagrodzenia. Dodatek zagraniczny zależy od stanowiska,

grupy zaszeregowania i mnożnika (tabela – załącznik nr 1 do rozporządzenia z 23

grudnia 2002 r.). Sednem i zarazem klauzą zapłaty tego dodatku jest więc

wykonywanie obowiązków służbowych w placówce zagranicznej. W tym wyraża się

7

łącznik z wynagrodzeniem za pracę, czyli ze świadczeniem pracodawcy za pracę

zatrudnianego pracownika (art. 22 ust. 1 k.p.).

Z ustawy nie wynika wyłączenie (zawieszenie) prawa do dodatku

zagranicznego na czas urlopu wypoczynkowego. Taka regulacja stanowiłaby

wyjątek od wskazanej zasady, że na wynagrodzenie urlopowe składa się nie tylko

wynagrodzenie zasadnicze (podstawowe) ale także inne świadczenia. Za czas

urlopu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie, jakie by otrzymał, gdyby w tym

czasie pracował. W przypadku pracownika służby zagranicznej trudno uznać, iżby

ekwiwalent za urlop mógł zostać umniejszony o dodatek zagraniczny.

Konsekwentnie skoro dodatek zagraniczny nie jest wymieniony w włączeniach z §

6 rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r., to składa się na wynagrodzenie urlopowe i z

uwzględnieniem tego dodatku określa się odszkodowanie dla zatrudnionego w

służbie zagranicznej w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z naruszeniem

przepisów prawa pracy. Zasadnie rozstrzygnął Sąd pierwszej instancji, że

wysokość odszkodowania powinna być adekwatna do świadczeń wypłacanych za

wykonywaną pracę. Kurs średni dolara kanadyjskiego w NBP w dniu 3 grudnia

2014 r. jest wyższy niż w dniu wniesienia pozwu (odpowiednio 2,9642 i 2,9291 zł).

Sąd pierwszej instancji mógł przyjąć kurs z dnia pozwu, jako że sprawy ze stosunku

pracy powinny być rozpoznawane w krótkim terminie, co w przypadku przedmiotu

sporu zależnego od kursu waluty obcej chroni też pracownika przed wahaniami

kursu waluty. Można przyjąć, że ustalone w ten sposób odszkodowanie temporalnie

jest adekwatne do chwili rozwiązania stosunku pracy (art. 363 § 2 k.c. w związku z

art. 300 k.p. i art. 471

k.p. i art. 50 § 4 k.p.). Pracownik może żądać zapłaty

świadczenia w walucie polskiej (art. 358 k.c.).

Ogólnie można zauważyć, że kwestia zaliczenia dodatku zagranicznego do

wynagrodzenia była rozpytywana na tle sprawy o wynagrodzenie za godziny

nadliczbowe i Sąd Najwyższy w wyroku z 22 czerwca 2011 r., II PK 3/11 (OSNP

2012 nr 15-16, poz. 191; z glosą P. Prusinowskiego OSP 2013 z. 3) stwierdził m.in.,

że dodatek zagraniczny, przysługujący pracownikom wojska na podstawie

przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1999 r. w sprawie

należności pieniężnych i świadczeń otrzymywanych przez żołnierzy wyznaczonych

do pełnienia służby poza granicami państwa i pracowników wojska zatrudnionych w

8

jednostkach wojskowych wykonujących zadania poza granicami państwa (Dz.U. Nr

110, poz. 1257 ze zm.), stanowi normalne wynagrodzenie za pracę w rozumieniu

art. 1511

§ 1 in principio k.p.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39816

k.p.c.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 i 39821

k.p.c. Powodowi

przysługuje zwrot opłaty od skargi kasacyjnej – 30 zł oraz zwrot kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym, odpowiednio

60 zł i 120 zł (łącznie 210 zł), stosownie do § 12 ust. 1 pkt 1, § 13 ust. 1 pkt 1 i

ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokacie (także uchwały Sądu Najwyższego z 24 lutego 2011 r., I PZP 6/10).