II UK 216/13

Sygn. akt II UK 216/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-Handlowego A.

spółki z o.o. w W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego J. P.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 września 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 18 września 2012 r. oddalił apelację

Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-Handlowego „A.” (dalej jako „odwołująca

2

się”) od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia

30 maja 2011 r., którym oddalono jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 16 czerwca 2010 r., przyjmującej za podstawę wymiaru składek

na ubezpieczenia społeczne J. P. (dalej „zainteresowany”) w okresach luty -

grudzień 2007 r., styczeń – wrzesień oraz listopad – grudzień 2008 r., a nadto

styczeń oraz marzec - listopad 2009 r., kwotę przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że zainteresowany, jako pracownik

odwołującej się, we wskazanych wyżej okresach wykonywał pracę w Belgii i we

Francji jako pracownik delegowany w rozumieniu art. 14 ust. 1 lit. a obowiązującego

wówczas rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w

sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników

najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich

rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U.UE.L.1971.149.2 Dz.U.UE-

sp.05-1-35), co zostało potwierdzone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w

zaświadczeniach E - 101 określających ustawodawstwo właściwe w rozumieniu

rozporządzenia nr 1408/71 oraz rozporządzenia nr 574/72 z dnia 21 marca 1971 r.

w sprawie wykonywania rozporządzenia nr 1408/71 (Dz.U.UE.L.1972.74.1

Dz.U.UE-sp.05-1-83). Sporne między stronami było, czy zainteresowany, zgodnie z

twierdzeniami jego pracodawcy, był delegowany do pracy na terenie Belgii i Francji

zgodnie z przepisami Kodeksu pracy dotyczącymi podróży służbowej, wobec czego

oprócz wynagrodzenia za pracę miał prawo do należności z tytułu odbywania takich

podróży, w tym diet, które wypłacała mu odwołująca się Spółka, czy też, zgodnie ze

stanowiskiem prezentowanym przez organ ubezpieczeń społecznych, wykonywał

on stale pracę w Belgii i we Francji, wobec czego przepis art. 775

k.p. nie miał do

niego zastosowania.

Wyrokiem z dnia 30 maja 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie spółki od

decyzji organu rentowego. W ocenie Sądu pierwszej instancji, w wymienionych w

decyzji okresach miejsce pracy zainteresowanego znajdowało się w Belgii i we

Francji, a tym samym nie można uznać, że był on delegowany przez pracodawcę

do wykonania określonych czynności czy zadań poza miejsce jego pracy, co jest

cechą charakterystyczną podróży służbowej w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. Skoro

3

stałe miejsce pracy zainteresowanego znajdowało się odpowiednio w Belgii lub

Francji i tam też świadczył on stale pracę, to tym samym instytucja podróży

służbowej nie miała zastosowania. Sąd podkreślił, że samo określenie w umowie o

pracę zainteresowanego, że miejscem wykonywania pracy jest w Polsce W.,

tj. siedziba Spółki, miało tylko teoretyczny charakter, mający na celu obejście

przepisów dotyczących wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Pełnomocnik

odwołującej się przyznał, że miejsce wykonywania pracy określone w umowach o

prace zainteresowanych jako „W.” było umowne i miało na celu uniknięcie kłopotów

dla pracodawcy ze zmianami miejsca pracy pracowników w sytuacji, gdy zmieniało

się miejsce budowy, ponieważ odwołująca się spółka świadczyła usługi budowlane,

co wiąże się z różnymi miejscami wykonywania tych usług. Sąd tego poglądu nie

podzielił, wskazując, że odwołująca się spółka na terenie Polski w ogóle nie

zatrudniała pracowników produkcyjnych, a w takim charakterze zatrudniony był

zainteresowany. W W. spółka zatrudniała jedynie pracowników administracji. W

związku z tym za trafne Sąd Okręgowy uznał stanowisko organu rentowego, że

podstawę składek na ubezpieczenia społeczne zainteresowanego powinna

stanowić kwota nie niższa niż kwota prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia

w gospodarce narodowej, o której mowa w art. 19 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. 2013 r., poz.

1442 ze zm.; dalej jako „ustawa systemowa”) oraz w § 2 ust. 1 pkt 16

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.; dalej jako

„rozporządzenie”).

Oddalając apelację odwołującej się spółki wyrokiem z dnia 18 września

2012 r., Sąd drugiej instancji, podniósł, że przedmiotem sporu w rozpoznawanej

sprawie była kwestia wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne zainteresowanego uzależniona od ustalenia, czy wykonywał on pracę w

ramach podróży służbowej, czy też miał status pracownika zatrudnionego za

granicą, u polskiego pracodawcy (pracownik oddelegowany). Sąd Apelacyjny

przyjął za własne ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Sąd pierwszej

instancji oraz podzielił motywy zapadłego rozstrzygnięcia.

4

W okresie objętym sporem zainteresowany wykonywał obowiązki

pracownicze wyłącznie poza granicami kraju, zaś organ ubezpieczeń społecznych

poświadczył formularze E - 101 za okresy sporne. W ocenie Sądu odwoławczego,

poświadczenie ustawodawstwa właściwego (formularz E - 101), uznawane za

decyzję deklaratywną, ma moc wiążącą również dla sądu rozstrzygającego kwestię,

czy dany pracownik wykonywał pracę za granicą w ramach oddelegowania, czy też

w ramach podróży służbowej. Zarówno wydanie poświadczenia, jak i odmowa jego

wydania poprzedzone być musi każdorazowo oceną Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, czy pracownicy podlegają polskiemu systemowi ubezpieczeń

społecznych. Wydanie, jak również odmowa wydania takiego zaświadczenia

stanowią zatem rozstrzygnięcie tego organu, odpowiednio co do objęcia, względnie

odmowy objęcia pracownika polskim systemem ubezpieczeń społecznych. Tego

rodzaju zaświadczenie jest zatem decyzją deklaratywną, do wydania której

podstawę prawną stanowi art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej. Dopóki w obrocie

prawnym funkcjonuje poświadczenie organu rentowego o stosowaniu polskich

przepisów prawnych do pracowników zatrudnionych się za granicą (decyzja),

dopóty sąd rozpoznający sprawę jest nim związany. Inaczej rzecz ujmując,

niezależnie od tego, czy pracownicy odwołującej się mieli w tym okresie status

pracowników delegowanych w rozumieniu rozporządzenia nr 1408/17, czy też taka

kwalifikacja ich statusu była błędna, bez uchylenia, zmiany bądź unieważnienia

decyzji o podleganiu przez nich polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych nie

jest możliwe stwierdzenie, że świadczyli pracę za granicą na innej podstawie

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2011 r., I UK 403/10, OSNP 2012 nr

13 -14, poz. 178). W tym zakresie Sąd powołał się również na uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., II UZP 2/10 (OSNP 2010 nr

17-18, poz. 216) oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2011 r., I UK

84/11 (niepublikowany). W ocenie Sądu drugiej instancji pogląd ten należy w pełni

zaaprobować, zwłaszcza że ETS w orzeczeniu z dnia 10 lutego 2000 r. wydanym w

sprawie C - 202/97 (Fitzwilliam Executive Search Ltd przeciwko Bestuur van het

Landelijk Instituut Sociale Verzekeringen) stwierdził, że zaświadczenie E - 101

wydane przez instytucję wyznaczoną przez właściwą władzę Państwa

Członkowskiego wiąże instytucje zabezpieczenia społecznego innych Państw

5

Członkowskich w zakresie, w jakim potwierdza objęcie pracowników przekazanych

przez przedsiębiorstwo pracy czasowej systemem zabezpieczenia społecznego

Państwa Członkowskiego, w którym przedsiębiorstwo to ma siedzibę. Skoro zatem

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał w stosunku do zainteresowanego

zaświadczenia dotyczące ustawodawstwa właściwego (poświadczył formularze E -

101) w spornych okresach, to w niniejszym postępowaniu Sąd związany jest tą

decyzją i nie może kontrolować jej prawidłowości. Niezależnie więc od tego, czy

zainteresowany miał status pracownika delegowanego, czy też taka kwalifikacja

była błędna, bez uchylenia, zmiany czy unieważnienia decyzji o podleganiu

polskiemu ustawodawstwu w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, jest ona dla

Sądu wiążąca, a w konsekwencji nie jest możliwe ustalanie, czy zainteresowany

wykonywał pracę za granicą w ramach podróży służbowej. Nie powinno bowiem

budzić wątpliwości, że potwierdzenie okoliczności wykonywania pracy za granicą

na podstawie czasowego oddelegowania wyklucza możliwość zakwalifikowania tej

sytuacji jako podróży służbowej. Wiążące ustalenie, że w stanie faktycznym sprawy

mamy do czynienia z pracownikiem zatrudnionym za granicą u polskiego

pracodawcy, a nie z pracownikiem odbywającym zagraniczną podróż służbową,

nakazuje, według Sądu odwoławczego przyjąć, że podstawę wymiaru składek na

jego ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi, w myśl § 1 i § 2 ust. 1 pkt 16

rozporządzenia, przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych z wyłączeniem części wynagrodzenia w wysokości równowartości diety

przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy dzień

pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania

należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub

samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód nie

może być niższy od kwoty przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19

ust. 1 ustawy systemowej. Nie było zatem żadnych podstaw do wyłączenia z

podstawy wymiaru składek kwot wypłacanych zainteresowanemu, a

zakwalifikowanych przez pracodawcę jako diety z tytułu podróży służbowej.

Zainteresowany nie odbywał bowiem podróży służbowej, a tym samym diety mu nie

przysługiwały, a zatem te należności wraz z wynagrodzeniem zasadniczym

6

powinny być poddane procedurze oskładkowania według zasad wynikających z § 2

ust. 1 pkt 16 rozporządzenia. Sąd drugiej instancji wywiódł, że pracodawcy, którzy

wypłacają swoim pracownikom wysokie wynagrodzenia mogą skorzystać z

dobrodziejstwa odliczenia od podstawy wymiaru takiej części wynagrodzenia, która

odpowiada pełnej diecie z tytułu podróży służbowej. Jeśli jednak suma

wynagrodzenia pracownika jest tak ustalona, że po odliczeniu części

wynagrodzenia w wysokości równowartości diety do składkowania pozostanie mniej

niż kwota przeciętnego wynagrodzenia, to pracodawca nie może odliczyć

równowartości całej diety, a jedynie taką jej część, aby do składkowania pozostała

kwota nie niższa niż przeciętne wynagrodzenie, o którym mowa w art. 19 ust. 1

ustawy systemowej.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik odwołującej się spółki zarzucił naruszenie prawa materialnego:

1) art. 775

§ 1 k.p., przez jego niezastosowanie wskutek nieprawidłowej wykładni, a

w szczególności przez: a) przyjęcie, że wydanie poświadczenia formularza E - 101

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyłącza możliwość zastosowania instytucji

wyjazdu służbowego, podczas gdy przesłanki podróży służbowej nie pozostają w

sprzeczności z poświadczeniem ustawodawstwa właściwego w formie

deklaratywnej decyzji Zakładu, b) dokonywanie oceny wyjazdu pracowniczego

zainteresowanego bez odniesienia się do charakteru i zakresu działalności

podejmowanej przez Spółkę i jej potrzeb w zakresie dysponowania zasobem

pracowniczym w ramach polecenia wyjazdu służbowego, c) przyjęcie, że podróż

służbowa winna charakteryzować się incydentalnością, podczas gdy taka wykładnia

nie znajduje oparcia w treści art. 775

§ 1 k.p., zarówno przy zastosowaniu wykładni

językowej jak i celowościowej; 2) art. 60 w związku z art. 60 § 1 i 2 k.c., przez

wyłożenie w sposób sprzeczny z tymi przepisami treści zawieranych przez

odwołującą się z zainteresowanym umów o pracę w zakresie ustalonego miejsca

wykonywania pracy; 3) § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, będące konsekwencją nieprawidłowych

wniosków wyciąganych z faktu związania Sądu Apelacyjnego ostatecznymi

decyzjami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych poświadczenia formularza E - 101.

7

Wskazał także na naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik

sprawy: 1) art. 378 § 1 k.p.c., przez nierozpoznanie zarzutów naruszenia art. 775

§

1 w związku z art. 29 § 1 pkt 2 k.p. w zakresie odmowy uznania przez Sąd

pierwszej instancji wyjazdów pracowniczych zainteresowanego jako wykonywanych

w ramach podróży służbowej i jednocześnie niezasadne uznanie tych zarzutów

przez Sąd Apelacyjny jako niemających znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy z uwagi na wydanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych deklaratywnej

decyzji poświadczenia formularza E - 101; 2) art. 217 § 1 k.p.c. i art. 227 w związku

z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 278 k.p.c., przez niezasadne

zaakceptowanie postanowień Sądu pierwszej instancji, oddalających wnioski

dowodowe odwołującej się spółki o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z

protokołów Państwowej Inspekcji Pracy oraz z przesłuchania sporządzających je

inspektorów tej Inspekcji na okoliczność przestrzegania przez Spółkę przepisów

prawa pracy, a w szczególności prawidłowego stosowania instytucji wyjazdu

służbowego oraz dowodu z opinii biegłego w przedmiocie ustalenia, ile powinna

wynosić suma należnych składek i jaka jest różnica pomiędzy tą sumą a kwotą

odprowadzoną przez odwołującą się na dzień wydania zaskarżonej decyzji,

podczas gdy dowody te dotyczyły okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy;

3) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez brak odniesienia się w

uzasadnieniu wyroku do zarzutu odwołującej się naruszenia art. 775

§ 1 w związku

z art. 29 § 1 pkt 2 k.p. ze szczegółowym rozważeniem przesłanek wyznaczających

zakres podróży służbowej, a jedynie wskazanie, że normy te nie mają w niniejszej

sprawie zastosowania z uwagi na wydanie poświadczenia ustawodawstwa

właściwego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, co nie spełnia rygorów

prawidłowego i pełnego umotywowania rozstrzygnięcia Sądu. Wskazując na

powyższe zarzuty pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie wypadnie nadmienić, że rozpoznawana sprawa jest kolejną

dotyczącą - mówiąc ogólnie - obowiązku składkowego i wysokości składek na

8

ubezpieczenie społeczne, miedzy tymi samymi stronami, przy udziale kolejnych

pracowników wnioskodawcy, występujących w charakterze zainteresowanych.

Podstawowy zarzut skargi dotyczy uznania przez Sąd drugiej instancji, że

poświadczenie wydane przez organ rentowy co do stosowania polskiego systemu

ubezpieczeń społecznych na formularzu E – 101, ma charakter wiążący i nie

pozwala uznać, że pracownik, którego dotyczy, przebywa w zagranicznej podróży

służbowej. Jak wyżej wspomniano kwestia ta stanowiła już przedmiot wypowiedzi

Sądu Najwyższego m.in. w wyroku z dnia 14 listopada 2013 r., II UK 204/13 (OSNP

2014 nr 8, poz. 121, a także z dnia 18 listopada 2014 r., II UK 559/13 -

niepublikowany), zapadłych w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej tej samej

skarżącej w sprawie o zbieżnym stanie faktycznym i prawnym i przy identycznie

sformułowanych podstawach kasacyjnych. W pierwszym z wymienionych wyroków

Sąd Najwyższy uznał (potwierdzając to stanowisko w wyroku z 18 listopada

2014 r.), że stwierdzenie wykonywania pracy za granicą na podstawie czasowego

oddelegowania wyklucza możliwość zakwalifikowania tej sytuacji jako podróży

służbowej. W rezultacie, pracownik skierowany do wykonywania pracy na

terytorium innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej w rozumieniu art. 14

ust. 1 lit. a rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w

sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników

najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich

rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. UE Polskie wydanie

specjalne Rozdział 05, Tom 01, s. 35 ze zm.) nie przebywa w zagranicznej podróży

służbowej (art. 775

§ 1 k.p.).

W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że „zasada

ustalania wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i

chorobowe polega na odniesieniu się do wysokości bazowej, którą - zgodnie z

art. 18 ustawy systemowej - stanowi przychód zdefiniowany w art. 4 pkt 9 ustawy

jako przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych. Stosownie do art. 10 ust. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 361

ze zm.), przychód, którego źródłem jest stosunek pracy, obejmuje - jak stanowi

art. 12 ust. 1 tej ustawy - wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość

9

pieniężną świadczeń w naturze lub ich ekwiwalenty, bez względu na źródło

finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności wynagrodzenia

zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki,

nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie

od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia

pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych

świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych. Podstawy wymiaru składek nie

stanowią pewne rodzaje przychodów, które - na podstawie upoważnienia z art. 21

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - określa w drodze rozporządzenia

minister właściwy do spraw zaopatrzenia społecznego. Wydane na podstawie tej

delegacji rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe wyłącza w § 2 ust. 1 pkt 15 z podstawy

wymiaru składek przychody w postaci diet i innych należności z tytułu podróży

służbowej pracownika - do wysokości określonej w przepisach w sprawie wysokości

oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu

w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży

służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju, a w § 2 ust. 1 pkt 16 część

wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców w

wysokości równowartości diety przysługującej z tytułu podróży służbowych poza

granicami kraju, za każdy dzień pobytu, określonej w przepisach w sprawie

wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi

zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z

tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, z tym zastrzeżeniem, że tak

ustalony miesięczny przychód tych osób stanowiący podstawę wymiaru składek nie

może być niższy od kwoty przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19

ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wyraźnie zróżnicowany i

odmiennie uregulowany jest więc obowiązek składkowy odnośnie do dwu grup

pracowników wykonujących pracę poza umówionym miejscem świadczenia pracy.

Rozróżnienie to jest istotne, gdyż wskazane wypłaty pokrywają inne potrzeby

pracowników odbywających podroż służbową, a inne pracowników zatrudnionych

za granicą w polskich zakładach pracy. W związku z tym w § 2 ust. 1 pkt 15

10

rozporządzenia ujęte są diety i inne należności z tytułu podróży służbowej, a w § 2

ust. 1 pkt 16 tylko część wynagrodzenia, która ma odpowiadać równowartości diety

przysługującej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, za każdy dzień

pobytu. Przyporządkowanie stanów faktycznych pod wskazane przepisy następuje

nie tylko ze względu na miejsce wykonywania pracy, lecz przede wszystkim ze

względu na rodzaj, czas trwania i charakter wykonywanych czynności. Tylko wtedy

odliczenie z podstawy wymiaru składek dokonywane jest według § 2 ust. 1 pkt 15

rozporządzenia, gdy delegowanie pracownika ma cechy podróży służbowej,

tzn. zjawiska wśród obowiązków pracownika niecodziennego, okazjonalnego, w

ramach pracowniczych powinności niezwyczajnego i nietypowego, stanowiącego

pewien wyłom w zwykłym świadczeniu pracy. Pracę w ramach delegacji (podróży

służbowej) wyróżnia sporadyczność i przemijający czas trwania wysłania oraz

wykonywanie konkretnie określonego zadania (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 grudnia 2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pracy 2010 nr 6, s. 312, z dnia

9 lutego 2010 r., I PK 57/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 200, z dnia 3 kwietnia

2001 r., I PKN 765/00, OSNP 2003 nr 1, poz. 17 i z dnia 22 lutego 2008 r., I PK

208/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 134). Ze względu na przedmiot podroży

służbowej istotne jest to, że pracownik ma wykonać czynności pracownicze

wyznaczone do zrealizowania w poleceniu pracodawcy, które nie powinny należeć

do zwykłych, umówionych czynności pracowniczych (por. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, OSNP 2009 nr 13-14,

poz. 166, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1998 r., III ZP 20/97,

OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 619, z dnia 15 sierpnia 1980 r., I PZP 23/80, OSNCP

1981 nr 2-3, poz. 26 oraz wyroki z dnia 4 marca 2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010

nr 19-20, poz. 233, z dnia 4 lipca 1978 r., I PR 45/78, OSNCP 1979 nr 1, poz. 16 z

glosą A. Kijowskiego, Nowe Prawo 1979 nr 11, s. 162, z dnia z 16 września 2009 r.,

I UK 105/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 131 oraz z dnia 20 lutego 2007 r., II PK

165/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 97). Wykonywanie podróży służbowej wyróżnia się

wśród czynności pracowniczych także ze względu na to, że podstawą odbycia

podróży służbowej jest polecenie wykonania konkretnego zadania (polecenie

służbowe). O wysłaniu w podróż służbową decyduje polecenie służbowe udania się

poza określone w umowie o pracę miejsce wykonywania pracy (por. art. 29 § 1 pkt

11

2 k.p.). W wyroku z dnia 8 listopada 2012 r., II UK 87/12 (LEX nr 1341675) Sąd

Najwyższy stwierdził, że o podróży służbowej można mówić jedynie w wypadku

delegowania narzuconego pracownikowi, wobec czego zawarcie porozumienia co

do wykonywania określonej pracy w ramach delegowania prowadzi do okresowej

zmiany ustalonego w umowie miejsca pracy (por. także wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 97, z dnia 4 marca

2009 r., II PK 210/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 233, z dnia 11 stycznia 2013 r.,

II UK 157/12, niepublikowany). Gdy delegowanie dotyczy stałej pracy za granicą na

rzecz swego pracodawcy, wysłanie (delegowanie) pracownika na obszar innego

państwa Unii należy traktować jako odrębną instytucję prawną określoną w czasie

objętym sporem w art. 14 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14

czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie,

współcześnie wyłożoną w decyzji Komisji Administracyjnej ds. Koordynacji

Systemów Zabezpieczenia Społecznego, Nr A2 z dnia 12 czerwca 2009 r.,

dotyczącej wykładni art. 12 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE)

nr 883/2004 w sprawie ustawodawstwa mającego zastosowanie do pracowników

delegowanych i osób wykonujących pracę na własny rachunek, tymczasowo

pracujących poza państwem właściwym (Dz.Urz.UE C 106/5 z 24.4.2010) - por. też

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2013 r., II UK 111/13 (LEX nr

1393796) oraz z dnia 30 października 2013 r., II UK 112/13 (LEX nr 1403878).”

Obecny skład Sądu Najwyższego, rozpoznający niniejszą sprawę, pogląd

ten w pełni podziela, uznając że „z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń wynika, iż

właśnie na podstawie tych przepisów rozpoznano wniosek odwołującego się o

stwierdzenie w okresach wskazanych w decyzjach organu ubezpieczeń

społecznych podlegania zainteresowanego polskiemu ubezpieczeniu społecznemu

jako obywatelowi polskiemu zatrudnionemu za granicą, wysłanemu przez polskiego

pracodawcę w ramach istniejącej umowy o pracę. Trafne jest więc stanowisko

Sądu Apelacyjnego, że wydanie poświadczeń na formularzach E - 101 wyklucza

uznanie, że zainteresowany we wskazanych w nich okresach przebywał w

podróżach służbowych, a tym samym zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie są

nieuzasadnione. Dotyczy to również zarzutu naruszenia przepisów prawa

12

procesowego, tj. art. 217 § 1 k.p.c., art. 227 w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1

k.p.c. oraz art. 278 k.p.c., przez zaakceptowanie tych postanowień Sądu

Okręgowego, którymi oddalono wnioski dowodowe skarżącej o dopuszczenie

dowodu z protokołów Państwowej Inspekcji Pracy i z przesłuchania

sporządzających je inspektorów. W odniesieniu do decyzji administracyjnych

pewność prawa wymaga, aby dopuszczalność weryfikacji mocy obowiązującej

decyzji została ograniczona pod względem szczegółowych przesłanek oraz czasu

ich stosowania. Jednostka będąca adresatem ostatecznych rozstrzygnięć

administracyjnych ma więc prawo oczekiwać, że jej sytuacja prawna ukształtowana

w sposób autorytatywny i wiążący przez organy państwa prawa nie będzie w

sposób dowolny i nieprzewidywalny zmieniana przez ten sam organ, a granice

czasowe i treściowe władczej ingerencji w tę sytuację będą w sposób jasny i

precyzyjny wyznaczone (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lutego

2012 r., K 5/11, OTK-A 2012 nr 2, poz. 16). W tym zakresie istotne jest też to, że

organ administracji publicznej jest związany wydaną przez siebie decyzją

administracyjną (art. 110 k.p.a.). Przepis ten nie daje natomiast podstawy do

konstruowania zasady związania organu administracji publicznej decyzją wydaną

przez inny organ administracji publicznej, czy też konieczności uwzględniania

interpretacji przepisów prawa dokonanej przez inny organ administracji publicznej i

dla innych celów. Zasadnie zatem Sąd drugiej instancji stwierdził, że przedmiotem

tych dowodów nie miały być okoliczności mające istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Tak bowiem należy ocenić stanowisko

Państwowej Inspekcji Pracy o przestrzeganiu lub nie przez skarżącą przepisów

prawa pracy dla innych celów niż prawidłowość odprowadzania przez spółkę

składek na ubezpieczenia społeczne.

Za trafne natomiast uznać należy zarzuty skarżącej odnoszące się do

naruszenia zarówno przepisów postępowania, jak i prawa materialnego, tj. § 2

ust. 1 pkt 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, w zakresie

dotyczącym wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

zainteresowanego.

Z ustaleń poczynionych w niniejszej sprawie wynika bowiem, że organ

ubezpieczeń społecznych przyjął, że podstawę składek na ubezpieczenia

13

społeczne zainteresowanego w każdym miesiącu powinna stanowić kwota nie

niższa niż kwota prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce

narodowej, o której mowa w art. 19 ustawy systemowej, co zostało zaakceptowane

zarówno przez Sąd Okręgowy, jak i Apelacyjny. W podstawie faktycznej brakuje

jednak stwierdzenia, czy rzeczywiście wypłacone zainteresowanemu

wynagrodzenie w każdym miesiącu pracy za granicą było wyższe niż przeciętne,

choć ma to podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawidłowości

zastosowanego przez ZUS mechanizmu wyliczania podstawy wymiaru składek w

spornych okresach.

Jak już powiedziano, stosownie do treści art. 18 ust. 1 ustawy systemowej,

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych

będących pracownikami stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy, co

oznacza przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Przepis art. 12 ust. 1

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych za przychody ze stosunku

pracy uznaje zaś wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną

świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania

tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenie zasadnicze,

wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody,

ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego,

czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne

ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub

świadczeń częściowo odpłatnych. Innymi słowy, podstawą wymiaru składek są

(fizycznie) otrzymane - wypłacone środki pieniężne, albo też takie środki

postawione do dyspozycji pracownika (a więc środki pieniężne wypłacone, ale z

przyczyn leżących po stronie pracownika niepobrane przez niego, a więc należność

przekazana do dyspozycji pracownika jako prawnie mu przysługująca). Przychód z

tytułu wynagrodzenia za pracę - zgodnie z ogólnymi zasadami określonymi w

art. 11 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym - powstaje z chwilą jego otrzymania

lub postawienia do dyspozycji. Płatnik składek jest obowiązany według zasad

wynikających z przepisów ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych,

rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy (por. art. 46

14

ust. 1 ustawy systemowej). Podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe pracowników jest więc faktycznie wypłacone im w danym

miesiącu kalendarzowym wynagrodzenie (por. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2009 r., I UZP 5/09, OSNP 2010 nr 5-6,

poz. 71), pomniejszone o te należności (kwoty), które nie stanowią podstawy

wymiaru składek w myśl przepisów rozporządzenia.

Przepis art. 21 ustawy systemowej upoważnił ministra do określenia w

drodze rozporządzenia szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek,

z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 (ograniczenie

wysokości rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe), oraz wyłączenia z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów

przychodów. Formalnie rzecz biorąc, § 2 ust. 1 rozporządzenia jest wykonaniem tej

części treści przepisu upoważniającego, który upoważnia do wyłączenia z

podstawy wymiaru składek „niektórych rodzajów przychodów”, a zatem zawiera tu

upoważnienie do doprecyzowania regulacji ustawowej na płaszczyźnie

przedmiotowej, przez obniżenie podstawy wymiaru składek o niektóre rodzaje

przychodów ze stosunku pracy. Inaczej rzecz ujmując, minister został upoważniony

do modyfikacji w drodze rozporządzenia podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne tylko w jednym kierunku, tj. przez jej obniżenie o niektóre

uzyskiwane przez pracowników należności. Nie ma więc żadnych możliwości

stwierdzenia, że zastosowanie § 2 ust. 1 rozporządzenia mogłoby prowadzić do

takiej modyfikacji podstawy wymiaru składek, że byłaby ona wyższa niż

przewidziana ustawą systemową. Skoro zatem z § 2 ust. 1 pkt 16 in principio

rozporządzenia wynika, że podstawy wymiaru składek nie stanowi przychód

stanowiący część wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich

pracodawców, odpowiadający równowartości diety przysługującej z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu, to znaczy, że o taką kwotę

podlega obniżeniu podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Zastrzeżenie zawarte w § 2 ust. 1 pkt 16 in fine rozporządzenia, że tak ustalony

miesięczny przychód tych osób nie może być niższy od kwoty przeciętnego

wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy systemowej, oznacza

zatem, że jeżeli faktycznie wypłacone pracownikowi w danym miesiącu

15

kalendarzowym wynagrodzenie jest wyższe niż przeciętne, to zastosowanie

wyłączenia przewidzianego w części wstępnej § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia nie

może doprowadzić do obniżenia podstawy wymiaru składek do kwoty niższej niż

przeciętne wynagrodzenie. W takiej sytuacji ulga w opłacaniu składek na

ubezpieczenia społeczne będzie zatem niższa niż wynikająca z działania

mechanizmu przewidzianego w § 2 ust. 1 pkt 16 in principio rozporządzenia, ale

nadal podstawa wymiaru składek będzie obniżona w stosunku do przewidzianej

ustawą systemową. Kwota przeciętnego wynagrodzenia, o której mowa w § 2 ust. 1

pkt 16 in fine rozporządzenia, nie więc jest progiem, od jakiego podstawa wymiaru

składek nie może być niższa, jeżeli rzeczywisty przychód pracownika jest od tej

kwoty niższy. Jest progiem mającym zastosowanie, gdy faktycznie wypłacone

wynagrodzenie jest wyższe niż przeciętne, a zastosowanie odliczeń przewidzianych

przepisem spowodowałoby obniżenie podstawy wymiaru składek poniżej tego

progu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2013 r., II UK 78/13,

OSNP 2014 nr 8, poz. 120) i z dnia 10 października 2013 r., II UK 104/13, LEX nr

1380937).

Jeżeli zatem organ ubezpieczeń społecznych określał przeciętne

wynagrodzenie jako kwotę podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe zainteresowanego także w tych miesiącach, w których

faktycznie osiągnięte przez niego wynagrodzenie było niższe niż przeciętne, to

zaakceptowanie decyzji w tym zakresie przez Sąd Apelacyjny należałoby uznać za

oczywiście nietrafne, bo prowadząc do podwyższenia podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenia społeczne w stosunku do przewidzianej ustawą systemową,

wychodziłoby nie tylko poza upoważnienie ustawowe (do określenia wyłączenia z

podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów), ale i poza treść § 2

ust. 1 rozporządzenia, który zawiera wyliczenie składników niestanowiących

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, czyli obniżających tę

podstawę, nie zaś prowadzących do ustalenia tej podstawy w wymiarze wyższym

niż przychód rzeczywiście uzyskany przez pracownika. W tym jednak zakresie

wyrok nie poddaje się kontroli kasacyjnej z uwagi na brak ustaleń dotyczących

zastosowanej przez ZUS zasady wyliczania podstawy wymiaru składek, a także

faktycznie osiągniętego przez zainteresowanego wynagrodzenia w poszczególnych

16

miesiącach oraz wyraźnie sprecyzowanego stanowiska Sądu drugiej instancji w

przedmiocie zaprezentowanego przez organ ubezpieczeń społecznych

mechanizmu obliczania podstawy wymiaru składek w spornych okresach, czyniąc

zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie usprawiedliwionymi”.

Tym się kierując, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.