II UK 77/14

Sygn. akt II UK 77/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. S. i T. S. wspólnicy W. s.c. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej P. Sp. z o.o.

o przeniesienie odpowiedzialności z tytułu składek ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 3 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 22 czerwca 2009 r., Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

stwierdził, że Spółka Cywilna „W.” J. S. i T. S. z siedzibą w P. odpowiada solidarnie

z „P.” Spółką z o.o. z siedzibą w P. całym swoim majątkiem jako nabywca składnika

2

majątkowego związanego z prowadzoną działalnością za zaległości zbywcy -

płatnika „P.” Spółki z o.o. z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, powstałe do dnia nabycia, tj. 15 stycznia 2008 r., w

łącznej kwocie 142.246,57zł.

Wyrokiem z dnia 16 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w P., po ponownym

rozpoznaniu sprawy, zmienił zaskarżoną decyzję o tyle, że stwierdził, iż Spółka

Cywilna „W.” nie odpowiada solidarnie z „P.” Spółką z o.o., całym swoim majątkiem

- jako nabywca składnika majątkowego związanego z prowadzoną działalnością -

za zaległości zbywcy-płatnika „P.” Spółki z o.o. z tytułu nieopłaconych składek na

ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami ponad kwotę 55.689,50 zł, czyli ponad

łączną kwotę 86.557,07 zł, a w pozostałym zakresie odwołanie oddalił.

Sąd Okręgowy wskazał, że nie ma podstaw do pociągnięcia do

odpowiedzialności odwołujących się za zaległości z tytułu składek zbywcy - płatnika

„P.” Spółki z o.o. w części finansowanej przez ubezpieczonych, natomiast w

pozostałym zakresie podzielił stanowisko organu rentowego. Prawidłowe było

zatem - w ocenie Sądu pierwszej instancji - ustalenie odpowiedzialności co do

należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej z

własnych środków przez zbywcę jako płatnika składek (pracodawcy), tj. do kwoty

wynoszącej łącznie z odsetkami 55.689,50 zł oraz za zaległości zbywcy z tytułu

nieopłaconych składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych.

W wyniku apelacji odwołujących się wspólników Spółki Cywilnej „W.” Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 grudnia 2013 r. zmienił zaskarżony wyrok oraz

poprzedzającą go decyzję i stwierdził, że Spółka Cywilna „W.” nie odpowiada

solidarnie ze „P.” Spółką z o.o. całym swoim majątkiem jako nabywca składnika

majątkowego związanego z prowadzoną działalnością za zaległości zbywcy -

płatnika „P.” Spółka z o.o. z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych powstałych do dnia nabycia, tj. 15

stycznia 2008 r. w łącznej kwocie 142.246,57 zł.

3

Sąd drugiej instancji wskazał, że treść art. 112 § ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.), w

dacie wydania zaskarżonej decyzji (która od dnia 1 stycznia 2009 r. uległa zmianie)

nie przewidywała już możliwości pociągnięcia nabywców składników majątku

związanego z prowadzoną działalnością do odpowiedzialności za zobowiązania

podatkowe, a w konsekwencji i składkowe. Wskazując na konstytutywny charakter

decyzji o odpowiedzialności osób trzecich, Sąd Apelacyjny stwierdził, że należy

stosować przepisy obowiązujące w dacie wydania decyzji, czyli w niniejszej sprawie

art. 112 § 1 Ordynacji podatkowej w brzmieniu wykluczającym taką

odpowiedzialność. Sąd przyjął, że skoro w przepisie odsyłającym – art. 31 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.), nakazującym odpowiednie stosowanie

określonych przepisów Ordynacji podatkowej, nie wymieniono art. 8 ustawy z dnia

7 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 209, poz. 1318, zwanej dalej ustawą zmieniającą), to nie

może być on stosowany do zaległości składkowych.

Wyrok ten został zaskarżony skargą kasacyjną przez organ rentowy, który

zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię - art. 31

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 112 § 1 Ordynacji

podatkowej w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji i

art. 8 ustawy z dnia 7 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa

oraz niektórych innych ustaw, przez przyjęcie, że art. 112 § 1 Ordynacji podatkowej

w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie przewiduje

już możliwości pociągnięcia nabywców składników majątku związanego z

prowadzoną działalnością do odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe, a w

konsekwencji składkowe, mimo że do odpowiedzialności podatkowej osób trzecich

za zaległości podatkowe powstałe przed dniem wejścia w życie ustawy

zmieniającej stosuje się, zgodnie z art. 8 tej ustawy, art. 112, 114a i art. 115 § 1

Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie

ustawy zmieniającej.

Zdaniem organu rentowego, wymienienie art. 112 Ordynacji podatkowej w

art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest wystarczające do

4

przeniesienia odpowiedzialności za zaległości składkowe zbywcy majątku

(składników majątku) przedsiębiorstwa na jego nabywcę w brzmieniu nadanym

każdorazowo przez ustawodawcę przepisami zmieniającymi, przy równoczesnym

zastosowaniu jednak przepisów intertemporalnych (w tym wypadku art. 8 ustawy

zmieniającej), mimo ich niewymienienia wprost w przepisie odsyłającym.

Organ rentowy zarzucił także naruszenie prawa procesowego przez błędną

jego wykładnię, co ma istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na tym, że Sąd

drugiej instancji w przedmiotowym wyroku orzekł co do przedmiotu, który został

prawomocnie rozstrzygnięty przez Sąd pierwszej instancji, gdyż nie był objęty

żądaniem apelacji.

W odpowiedzi na skargę odwołujący się wnieśli o nieprzyjęcie jej do

rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie od organu rentowego na

swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania, to wynika z

niego, że Sąd drugiej instancji wyszedł poza granice zaskarżenia. Zgodnie z

art. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, w

granicach zaskarżenia bierze jednak pod uwagę nieważność postępowania. Z

treści tego przepisu wynika, że sąd drugiej instancji ma obowiązek rozpoznania

sprawy jedynie w takim zakresie, w jakim nastąpiło zaskarżenie apelacją wyroku

sądu pierwszej instancji, co jest zgodne z założeniem, iż o zakresie rozpoznania

sprawy przez sąd odwoławczy decyduje skarżący. W wypadku więc, gdy dochodzi

do częściowego zaskarżenia orzeczenia pod względem podmiotowym lub

przedmiotowym, sąd drugiej instancji kontroluje orzeczenie sądu pierwszej instancji

i postępowanie przed nim jedynie w takiej części, w jakiej doszło do zaskarżenia. W

pozostałym zakresie orzeczenie staje się prawomocne (art. 363 § 1 i 3 k.p.c.),

chyba że objęte zostało apelacją wniesioną przez inny podmiot (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2001 r., I CZ 21/01, LEX nr

515441) albo zachodzą wyjątki przewidziane ustawą (art. 378 § 2 w związku z

art. 363 § 3 k.p.c.).

5

W judykaturze dominuje zasługujący na aprobatę pogląd, że orzekanie przez

sąd drugiej instancji w zakresie, w którym wyrok sądu pierwszej instancji pod

względem przedmiotowym lub podmiotowym nie został zaskarżony i stał się

prawomocny, wywołuje taki skutek, jaki występuje przy orzekaniu w sprawie

prawomocnie osądzonej (art. 379 § 3 k.p.c.), tj. powoduje nieważność

postępowania apelacyjnego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego

2003 r., I PK 67/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 240 i z dnia 6 sierpnia 1936 r., C II

669/36, Zb. Orz. 1937, poz. 73 i z dnia 18 marca 1938 r., C II 2649/37, Zb. Orz

1939, poz. 119 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 23006 r.,

III CZP 85/06, OSNC 2007 nr 7-8, poz. 101). Skutek ten występuje wtedy, gdy sąd

drugiej instancji, przekraczając granice zaskarżenia, wydał zarówno wyrok

reformatoryjny, jak i kasatoryjny, co oczywiście wchodzi w rachubę tylko w wypadku

uwzględnienia apelacji.

W istocie zatem postawiony został zarzut nieważności postępowania przed

Sądem drugiej instancji, którą Sąd Najwyższy jest zobowiązany brać pod uwagę z

urzędu (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Zarzut ten nie ma usprawiedliwionej podstawy,

bowiem mimo pewnej niezręczności redakcyjnej w sentencji wyroku Sądu drugiej

instancji wynika z niej, że w uwzględnieniu apelacji odwołujących się Sąd

Apelacyjny zwolnił ich z odpowiedzialności za zaległości składkowe zbywcy –

płatnika „P.” Spółki z o.o. w tej części, co do której Sąd pierwszej instancji oddalił

odwołanie i która objęta została apelacją J. S. i T. S. Inaczej rzecz ujmując, jeśli

Sąd pierwszej instancji uwolnił odwołujących się od odpowiedzialności za zaległości

składkowe jedynie w odniesieniu do części kwoty wynikającej z zaskarżonej

decyzji, a Sąd drugiej instancji – w całości, to nie oznacza to ingerencji w tę część

wyroku Sądu pierwszej instancji, która uprawomocniła się na skutek jej

niezaskarżenia. Tym samym nie doszło do wyjścia przez Sąd drugiej instancji poza

granice zaskarżenia.

Natomiast uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych w związku z art. 112 § 1 Ordynacji podatkowej. Zmiana

art. 112 § 1 Ordynacji podatkowej, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2009 r.

(wprowadzona ustawą zmieniającą) ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia

przedmiotowej sprawy. Mianowicie po zmianie tego przepisu nie jest możliwe

6

przeniesienie odpowiedzialności za zaległości podatkowe zbywcy na nabywcę

składników majątku związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą (art. 112

§ 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia

2009 r.), a z tego to właśnie tytułu organ rentowy obciążył odwołujących się

odpowiedzialnością za zaległości składkowe. Jeśli zatem odesłanie na podstawie

art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należałoby odnosić do

aktualnego brzmienia art. 112 § 1 Ordynacji podatkowej, nie istniałaby podstawa

prawna odpowiedzialności odwołujących się.

Z argumentacji przedstawionej przez Sąd drugiej instancji wynika, że w

sprawie ma zastosowanie aktualna treść art. 112 § 1 Ordynacji podatkowej,

ponieważ art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie odsyła do

przepisu intertemporalnego – art. 8 ustawy zmieniającej, zgodnie z którym o

odpowiedzialności podatkowej osób trzecich za zaległości podatkowe powstałe

przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się art. 112, 114a i art. 115 § 1 ustawy

zmienianej w art. 1 w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie

niniejszej ustawy.

W piśmiennictwie dotyczącym problematyki przepisów odsyłających

(S. Wronkowska, M. Zieliński, Zasady techniki prawodawczej. Komentarz,

Warszawa 1997, s. 177 oraz M. Hauser, Przepisy odsyłające. Zagadnienia ogólne,

Przegląd Legislacyjny 2003 nr 4, s. 81-82) wskazuje się, że odesłanie może mieć

charakter statyczny lub dynamiczny. W ujęciu dynamicznym odesłanie uwzględnia

wszelkie zmiany, jakich dokonano w przepisie odesłanym, ujęcie statyczne

obejmuje jedynie jego pierwotne znaczenie. Rozważania te, podnoszone na kanwie

zasad techniki prawodawczej (§ 156 i nast. załącznika do rozporządzenia Prezesa

Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej;

Dz.U. Nr 100, poz. 908), powołują się na domniemanie dynamicznego charakteru

odesłania. Zgodnie z § 159 rozporządzenia z 20 czerwca 2002 r. odesłanie ma

charakter dynamiczny. Odesłanie statyczne (§ 160) wymaga doprecyzowania przez

wskazanie, że określone regulacje stosuje się w brzmieniu z określonej daty,

ustalonym określonym aktem normatywnym. Skoro w art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych takiego zastrzeżenia nie ma, to przyjąć należy, że

odesłanie ma charakter dynamiczny, uwzględniający wszelkie następujące po sobie

7

zmiany, których integralną część – z punktu widzenia norm odsyłających - stanowią

przepisy intertemporalne. Rozstrzygają one bowiem kwestię, która norma (stara czy

nowa) znajdzie zastosowanie do stosunków prawnych powstałych przed

uchyleniem wcześniejszej normy, a trwających nadal pod rządem nowej. Przyjęcie

zaś zasady, że do tych stosunków stosuje się dotychczas obowiązujące przepisy,

oznacza, że w omawianym zakresie stara norma nadal obowiązuje (nie została

uchylona), a więc mieści się w zakresie odesłania (por. także wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 28 marca 2001 r., II UKN 287/00, OSNAPiUS 2002 nr 22,

poz. 557; z dnia 27 września 2002 r., II UK 81/02, OSNAPiUS 2005 nr 5, poz. 88; z

dnia 16 czerwca 2005 r., I UK 277/04, Prawo Pracy 2006 nr 1, s. 28).

Przedstawione stanowisko jest zgodne z istotą instytucji odesłania i wynikającym z

niej domniemaniem, że ustawodawca, odsyłając do innej grupy przepisów, pragnie

regulować określoną grupę stosunków prawnych tak samo, jak to następuje w

przepisach, do których decyduje się odsyłać.

Przedstawionemu wyżej stanowisku nie przeczy konstytutywny charakter

decyzji przenoszącej odpowiedzialność za zaległości składkowe na osoby trzecie

przede wszystkim dlatego, że w omawianym przypadku nie mamy do czynienia z

milczeniem ustawodawcy co do kwestii intertemporalnych. O ile powstanie

zobowiązania osoby trzeciej utożsamiane jest z wydaniem decyzji, to istnienie tego

zobowiązania zależy od zdarzeń prawnych powstałych przed jej wydaniem. Z

punktu widzenia zasad międzyczasowych możliwe jest stosowanie innego reżimu

prawnego niż obowiązujący w dniu wydania decyzji. Może więc wchodzić w grę

porządek prawny z chwili np. zajścia zdarzenia, które stało się „przesłanką”

prowadzenia postępowania o przeniesienie odpowiedzialności za zaległości

składkowe. Tak też przyjął ustawodawca w art. 8 ustawy zmieniającej. Taki model

nie narusza wartości konstytucyjnych, bowiem w tym wariancie skutki pewnego

zdarzenia prawnego wiążą się z prawem obowiązującym w chwili jego zajścia.

Zatem skutki tego zdarzenia w momencie podejmowania przez obywateli prawnie

doniosłych czynności są znane w zakresie niezbędnym dla bezpiecznego

prowadzenia spraw osobistych majątkowych i gospodarczych.

Nie jest też trafne odwoływanie się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23

października 2006 r., I UK 126/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 33), w którym

8

działanie ustawy nowej uzasadnione zostało konstytutywnym charakterem decyzji o

przeniesieniu na nabywcę składnika majątkowego (środka trwałego)

odpowiedzialności za zaległości składkowe zbywcy-płatnika. Należy bowiem mieć

na uwadze, że dotyczył on zmiany przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, a nie art. 112 Ordynacji podatkowej. Mianowicie, art. 31 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych odsyłał do art. 112 § 1- 4 Ordynacji podatkowej,

a wtedy wyłączenie odpowiedzialności nabywcy za należności wymienione w

art. 107 § 2 pkt 1 Ordynacji podatkowej znajdowało się w § 5 pkt 1 art. 112, nie

miało więc zastosowania do zaległości składkowych. Od 1 stycznia 2003 r. - na

podstawie ustawy z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja

podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2002 r. Nr 169,

poz. 1387 ze zm.) - dokonano nowelizacji art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, rozszerzając odesłanie, które objęło cały art. 112 Ordynacji

podatkowej, natomiast w art. 112 Ordynacji podatkowej - w interesującym zakresie

- dokonano zmiany nie merytorycznej, ale wyłącznie redakcyjnej, przenosząc

uregulowanie z § 5 pkt 1 do § 4 pkt 1. Ograniczenie odpowiedzialności nabywcy za

zaległości składkowe wynikało zatem ze zmian ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych (rozszerzenia odesłania), a nie Ordynacji podatkowej. Przepis zaś

intertemporalny ustawy zmieniającej z dnia 12 września 2002 r. (art. 21) odnosił się

wyłącznie do przepisów ustawy „zmienianej w art. 1”, czyli Ordynacji podatkowej, a

nie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W istocie zatem kwestie

intertemporalne dotyczące włączenia do zaległości składkowych od 1 stycznia

2003 r. treści normatywnej wynikającej z dawnego § 5 pkt 1 art. 112 Ordynacji

podatkowej nie zostały przez ustawodawcę uregulowane. To w takim stanie

prawnym Sąd Najwyższy w omawianym wyroku stwierdził, że „odesłanie z art. 31

ustawy systemowej do przepisów Ordynacji podatkowej, ze względu na

konstytutywny charakter decyzji o odpowiedzialności osób trzecich, przesądza o

konieczności stosowania powołanych przepisów według stanu prawnego z chwili

orzekania (wydania i doręczenia decyzji)”. Takie stanowisko jest zgodne z

obowiązującymi w polskim porządku prawnym regułami intertemporalnymi.

Przyjmuje się, że jeżeli w ustawie brak jest przepisów przejściowych, ustawę tę

stosuje się od dnia jej wejścia w życie wprost i bezpośrednio do wszystkich stanów

9

prawnych objętych jej zakresem podmiotowym i przedmiotowym. Innymi słowy,

uniemożliwia to stosowanie innych przepisów niż przepisy nowe (przepisy w

brzmieniu nadanym nowelizacją). Dlatego też nie ma potrzeby „potwierdzania”, że

od dnia wejścia w życie stosuje się nowe przepisy. Tak więc milczenie

ustawodawcy co do reguły intertemporalnej należy uznać za przejaw jego woli

bezpośredniego działania nowego prawa, chyba że przeciw jego zastosowaniu

przemawiają ważne racje systemowe lub aksjologiczne (zob. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., K 30/06, OTK-A 2006 nr 10, poz. 149),

np. stosowaniu nowych przepisów sprzeciwia się zasada ochrony praw nabytych.

Podsumowując, o zastosowaniu określonych reguł intertemporalnych

rozstrzyga ustawodawca. Jeśli zaś czyni w to sposób formalny, wprowadzając

przepis międzyczasowy, w myśl którego do zdarzeń prawnych zaistniałych pod

rządem dawnych przepisów mają zastosowanie przepisy sprzed nowelizacji, nie ma

podstaw, aby z jego pominięciem dokonywać wyboru ustawy względniejszej

(lex mitrior agit).

Przenosząc to na grunt niniejszej sprawy, uznać należy, że skoro zaległości

składkowe oraz nabycie składnika majątku są zdarzeniami powstałymi przed

nowelizacją art. 112 Ordynacji podatkowej, to do oceny skutków tych zdarzeń

należy stosować - wedle wyraźnej woli ustawodawcy - prawo sprzed nowelizacji.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.